ଅଥ କାଲେନ ତତ୍ ତସ୍ଯ ଗୃହଂ ନାଶମ୍ ଉପାଯଯୌ । ଋତ୍ଵନ୍ତରେଣର୍ତୁର୍ ଇଵ ଵାତେନେଵ ତରଙ୍ଗକଃ
ସମୟ ଗତିରେ, ସେଠାର ଘର ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଯେପରି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଶେଷ ହୁଏ, କିମ୍ବା ବାତାସରେ ତରଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ହା ଗୃହାକାଶ ନଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଂ ହା କ୍ଵ ଯାତମ୍ ଅସି କ୍ଷଣାତ୍ । ହା ହା ଭଗ୍ନମ୍ ଅସି ସ୍ଵଚ୍ଛମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥୈତଚ୍ ଛୁଶୋଚ ସଃ
‘ହାଁ ଘର ମଧ୍ୟର ଆକାଶ, ତୁମେ ହରାଇଗଲା! ହାଁ, ଏତେ ଶୀଘ୍ର କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ହାଁ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶ, ତୁମେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା!’—ଏଭଳି କହି ସେ ଦୁଃଖ କରିଲା।
ଇତି ଶୋକଂ ଚିରଂ କୃତ୍ଵା ପୁନସ୍ ତତ୍ରୈଵ ଦୁର୍ମତିଃ । କୂପଂ ଚକ୍ରେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ କୂପାକାଶପରୋ ଽଭଵତ୍
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ କରିବା ପରେ, ସେ ଅବୁଜ୍ ଲୋକଟି ଆଉଥରେ ସେଠାରେ ଏକ କୁଆଁ ଖୋଦିଲା, ଖାଲି ଆକାଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଏବଂ କୁଆଁର ଆକାଶରେ ମନ ଲଗାଇ ରହିଲା।
ତତୋ ନାଶଂ ସ କାଲେନ ନୀତଃ କୂପୋ ଽପି ତସ୍ଯ ଵୈ । କୂପାକାଶମହାଶୋକଵିଧୁରୋ ଽସୌ ତତୋ ଽଭଵତ୍
ସମୟ ଗତିରେ, ସେ କୁଆଁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ତାପରେ ସେ କୁଆଁର ଆକାଶ ପାଇଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲା।
କୂପାକାଶପ୍ରଲାପାନ୍ତେ କୁମ୍ଭଂ ତତ୍ରୈଵ ସୋ ଽକରୋତ୍ । କୁମ୍ଭାକାଶପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ଵଯଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଯଯୌ
କୁଆଁର ଆକାଶକୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରିବାର ଶେଷରେ, ସେଠାରେ ଏକ ଘଡ଼ା ତିଆରି କଲା; ଘଡ଼ାର ଆକାଶରେ ମନ ଲଗାଇ, ସେ ନିଜେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲା।
କୁମ୍ଭୋ ଽପି ତସ୍ଯ କାଲେନ ନାଶଂ ନୀତୋ ରଘୂଦ୍ଵହ । ଯାମ୍ ଏଵ ଦିଶମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦୁର୍ଭଗସ୍ ସାପି ନଶ୍ଯତି
ଘଡ଼ା ମଧ୍ୟ ସମୟ ଗତିରେ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ରଘୁବଂଶୀ; ଦୁଃଖୀ ଲୋକଟି ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କୁମ୍ଭାକାଶପ୍ରଲାପାନ୍ତେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚକାର ସଃ । କୁଣ୍ଡଂ ତତ୍ରୈଵ ତେନାସୌ କୁଣ୍ଡାକାଶପରୋ ଽଭଵତ୍
ମାଟିକୁଞ୍ଜିର ଭିତର ଆକାଶ ବିଷୟରେ କଥା ଶେଷ କରି, ସେ ଲୁଣ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ଖାଲି କୁଣ୍ଡା ତିଆରି କଲା। ଏହି କୁଣ୍ଡା ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶରେ ସେ ଏତେ ଲଗି ଗଲା, ଯେ ତାହାରେ ଏକାଗ୍ର ହେଇ ରହିଲା।
କୁଣ୍ଡମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ କାଲେନ କାନନେ ନାଶମ୍ ଆଯଯୌ । ତେଜସେଵ ତମସ୍ ତେନ କୁଣ୍ଡାକଶାଂ ଶୁଶୋଚ ସଃ
କିଛି ସମୟ ପରେ, ଏହି କୁଣ୍ଡା ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା। ଆଲୋକ ଅନ୍ଧାରରେ ହେବା ପରି, ସେ କୁଣ୍ଡା ଭିତର ଆକାଶ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲା।
କୁଣ୍ଡକାକାଶଶୋକାନ୍ତେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚକାର ସଃ । ଚତୁଶ୍ଶାଲଂ ମହାଶାଲଂ ତଦାକାଶପରୋ ଽଭଵତ୍
କୁଣ୍ଡା ଭିତର ଆକାଶ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସେ ଲୁଣ ରଖିବା ପାଇଁ ଚାରିଟି ଥମ୍ଭ ଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଶାଳା ତିଆରି କଲା। ଏହି ଶାଳା ଭିତର ଆକାଶରେ ସେ ଏକାଗ୍ର ହେଇ ରହିଲା।
ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଜହାରାଶୁ କାଲଃ କଵଲିତପ୍ରଜଃ । ଜୀର୍ଣଂ ପର୍ଣଂ ଯଥା ଵାତସ୍ ସ ତଚ୍ଛୋକପରୋ ଽଭଵତ୍
ସମୟ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ବଡ଼ ଶାଳାକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା। ପତ୍ର ହାଲୁକା ପବନରେ ଶୁଷ୍କ ହେବା ପରି, ସେ ଏହା ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଲଗି ରହିଲା।
ଚତୁଶ୍ଶାଲଖଶୋକାନ୍ତେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚକାର ହ । କୁସୂଲମ୍ ଅମ୍ବୁଦାକାରଂ ତଦାକାଶପରସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଚାରି ମଣ୍ଡପର ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ସେ ନମକ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ମେଘ ଆକୃତିର ଗୋଦାମ ତିଆରି କଲା; ଏବଂ ଗୋଦାମର ଆକାଶରେ ବିଲିନ ହୋଇ ରହିଲା।
ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଜହାରାଶୁ କାଲୋ ଵାତ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍ । କୁସୂଲାକାଶଶୋକେନ ତେନାସୌ ପର୍ଯତପ୍ଯତ
ସେ ଗୋଦାମ ମଧ୍ୟ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଝଡ଼ ହେବା ମେଘ ପରି ଶୀଘ୍ର ଉଡ଼ିଗଲା; ଏହି ଗୋଦାମର ଆକାଶ ଦୁଃଖରେ ସେ ତଳିଗଲା।
ଏଵଂ ଗୃହଚତୁଶ୍ଶାଲକୁମ୍ଭକୁଣ୍ଡକୁସୂଲକୈଃ । ତସ୍ଯାପର୍ଯଵସାନାତ୍ମା କାଲୋ ଽଯମ୍ ଅତିଵର୍ତତେ
ଏଭଳି ଘର, ଚାରି ମଣ୍ଡପ, ମଟକା, ତଳ, ଗୋଦାମ ଭଳି ଜିନିଷରେ, ତାଙ୍କର ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା କାଳ ଦ୍ୱାରା ଏକଠା ଚାଲିଯାଉଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତସ୍ ସ ଶଠଧୀର୍ ଗଗନଂ ଗୁହାଯାଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ ଗୃହେ ନ ଗଗନେନ କିଲାତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା । ଦୁଃଖାନ୍ତରଂ ଘନତରଂ ଘନଦୁଃଖଜାଲାଦ୍ ଆଯାତି ଯାତି ଚ ଗତେର୍ ଗତିମ୍ ଅଙ୍ଗ ମୂଢଃ
ଏଭଳି ଚତୁର ମନ ନେଇ, ସେ ଗୁହାରେ ଆକାଶକୁ ଧରି ରହିଲା, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଘର ସହ ଆକାଶକୁ ଧରିପାରିଲାନି; ଘନ ଦୁଃଖର ଜାଲରୁ ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଉଛି, ବନ୍ଧୁ, ଯାତ୍ରାରେ ଭ୍ରମିତ ହେଇ।
ମିଥ୍ଯାନରପ୍ରସଙ୍ଗେନ କିଂ ମାଯାପୁରୁଷଃ ପ୍ରଭୋ । କଥିତୋ ଽଯଂ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯୋମରକ୍ଷଣଂ ଚ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ମିଥ୍ୟା ଲୋକ ଉପରେ କଥା କହିବାର କଣ ଅର୍ଥ? ଆପଣ କହିଥିବା 'ଆକାଶର ରକ୍ଷକ' କହିବାର ଅର୍ଥ କଣ?
ଶୃଣୁ ରାମ ଯଥାଭୂତମ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରକଟଯାମି ତେ । ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷଵୃତ୍ତାନ୍ତକଥନଂ କଥଯାଧୁନା
ରାମ, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ଏବେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମକୁ କହିବି; ଏହି ମିଥ୍ୟା ପୁରୁଷର ଗଳ୍ପ ଏବେ ଶୁଣ।
ମାଯାଯନ୍ତ୍ରମଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଃ ପୁମାନ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଏନଂ ତଂ ତ୍ଵମ୍ ଅହଙ୍କାରଂ ଵିଦ୍ଧି ଶୂନ୍ଯାମ୍ବରୋତ୍ଥିତମ୍
ରଘୁବଂଶୀ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷକୁ ମାୟାର ଯନ୍ତ୍ରରେ ତିଆରି ହୋଇଛି ଭାବି କୁହାଯାଏ, ସେହି ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଅହଂକାର, ଯିଏ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆକାଶକୋଣେ ଽସ୍ମିନ୍ ସାଧୋ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅସଚ୍ ଛୂନ୍ଯଂ ସର୍ଗାଦୌ ଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍
ସାଧୁ, ଏହି ଆକାଶର ଏକ କୋଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଛି; ସେହି ଆକାଶ ଅନନ୍ତ, ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ।
ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତସୁଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯବ୍ରହ୍ମଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଽଥ ଶବ୍ଦଖାତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରଃ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ପନ୍ଦ ଇଵାନିଲାତ୍
ଏହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶ ଭିତରୁ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଗୁହାରୁ, ଆତ୍ମବୋଧ ପ୍ରଥମେ ବାୟୁର ଓଲି ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଵୃଦ୍ଧିଂ ଯାତସ୍ ସ ଗଗନେ କଲ୍ପଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମତାଂ ଶଠଃ । ଅନାତ୍ମାତ୍ମାଭିମାନେନ ତେନାସୌ ଯତତେ ତତଃ
ଏହି ଚତୁର ଆତ୍ମବୋଧ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆକାଶରେ ନିଜକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଭାବେ । ଅସ୍ବରୂପକୁ ନିଜରୂପ ଭାବି ଧରି, ଏହା ଆଉ ଅଗ୍ରଗତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।
ଅନାତ୍ମାତ୍ମୈକରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଦେହାନ୍ ନାନାଵିଧାନ୍ ଅସୌ । ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଽପି ନିର୍ନଷ୍ଟାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେଦଂ କୁରୁତେ ଜଗତ୍
ଅସ୍ବରୂପକୁ ନିଜରୂପ ଭାବି ସୁରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଏହି ଆତ୍ମବୋଧ ପୁନିପୁନି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେହ ତିଆରି କରେ, ଏବଂ ଏହା ସେଗୁଡିକୁ ବାରମ୍ବାର ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରକୁ ଗଠନ କରେ ।
ସ ଏଵ ମାଯାପୁରୁଷୋ ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷ ଏଵ ସଃ । ଅସନ୍ନ୍ ଏଵୋଦିତୋ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଽପି ମାଯଯା
ଏହି ମାୟାମୟ ପୁରୁଷ ଏହି ଭ୍ରମ ମୟ ପୁରୁଷ । ସେ ଏକାଉଁ ଅସତ୍ୟ, ଆତ୍ମବୋଧ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଅନର୍ଥକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଗୃହକୁଣ୍ଡଚତୁଶ୍ଶାଲକୁମ୍ଭାଦୀନ୍ ଦେହକାନ୍ ଅସୌ । କୃତ୍ଵା ରକ୍ଷିତ ଆତ୍ମେତି ଯାତି ତଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାଵନାମ୍
ସେ ଜଣେ ଘର, କୁଆଁ, କୁମ୍ଭ, ଘଡ଼ା ଏବଂ ଏପରି ଅନେକ ଦେହକୁ ତିଆରି କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ବୋଲି ରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ତାହାର ଚିନ୍ତାକୁ ସେଇ ଆକାଶରେ ଲଗାଇ ରହେ।
ଅହଙ୍କାରସ୍ଯ ତସ୍ଯାସ୍ଯ ନାମାନୀମାନି ରାଘଵ । ଶୃଣୁ ଯୈର୍ ଜଗଦାରମ୍ଭଵିଭ୍ରମୈର୍ ମୋହମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଅହଂକାରର କିଛି ନାମ ଶୁଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଭ୍ରମରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ମୋହରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଜୀଵୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ମନଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ମାଯା ପ୍ରକୃତିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି । ସଙ୍କଲ୍ପଃ କଲନା କାଲଃ କଲା ଚେତ୍ଯ୍ ଅପି ଵିଶ୍ରୁତୈଃ
ଏହାକୁ ଜୀବ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଚିତ୍ତ, ମାୟା, ପ୍ରକୃତି, ଭାବନା, ଗଣନା, ସମୟ ଏବଂ କଳା ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି।
ଏଵମାଦ୍ଯୈସ୍ ତଥାନ୍ଯୈଶ୍ ଚ ନାମଭିର୍ ବହୁତାଂ ଗତୈଃ । ସହସ୍ରରୂପୋ ଽହଙ୍କାରଃ କଲ୍ପିତାର୍ଥୈର୍ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏଭଳି ଅନେକ ନାମ ଓ ଅନେକ ରୂପ ନେଇ, ଅହଂକାର ଅସଂଖ୍ୟ ଆକାରରେ କଳ୍ପିତ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ସହିତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଭୂତାକାଶେ ତତେ ଶୂନ୍ଯେ ଜଗନ୍ନିର୍ମିତିଭିଶ୍ ଚିରମ୍ । ସୁଖଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵନ୍ ମିଥ୍ଯୈଵ ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଭୂତ ଆକାଶ ଭିତରେ, ସେ ଶୂନ୍ୟ ଉପରେ, ଏକ ଲୋକ ବହୁଦିନ ଧରି ରହିଥାଏ, ସଂସାରର ତିଆରି କଥାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଯଦିଓ ସେସବୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଥୈଷ ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷୋ ରକ୍ଷନ୍ ଵ୍ଯୋମାତ୍ମଶଙ୍କଯା । ଘଟାକାଶାଦିଷୁ ଶ୍ଲିଷ୍ଟମ୍ ଏଵଂ ମା କ୍ଲେଶଵାନ୍ ଭଵ
ଯେପରି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଲୋକ, ନିଜକୁ ଆକାଶ ଭାବି, ଘଟ ଭିତର ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବାକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ରୁହ।
ଆକାଶାଦ୍ ଅପି ଵିସ୍ତୀର୍ଣଶ୍ ଶୁଦ୍ଧସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମଶ୍ ଶିଵଶ୍ ଶୁଭଃ । ଯ ଆତ୍ମା ସ କଥଂ କେନ ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଗୃହ୍ଯତେ ତଥା
ଯେ ଆତ୍ମା ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ, ଶୁଦ୍ଧ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ଭଲ, ସେକୁ କିଏ କିପରି ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ କିମ୍ବା ଧରିପାରିବେ?
ହୃଦଯାକାଶମାତ୍ରସ୍ଯ ଘଟାକାଶସମସ୍ଥିତେଃ । ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଭୂତାନି ଶୋଚନ୍ତି ନଷ୍ଟ ଆତ୍ମେତି ସଙ୍କ୍ଷଯେ
ଯାହାର ନିବାସ କେବଳ ହୃଦୟ ଆକାଶ ଭିତରେ, ଏବଂ ଘଟ ଭିତର ଆକାଶ ପରି ଅଛି, ସେଠି ଭୂତମାନେ 'ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା' ବୋଲି ଦୁଃଖ କରିବା ଅର୍ଥହୀନ।