ନ ତୃପ୍ତିମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛାମି ଵଚସାଂ ଵଦତସ୍ ତଵ । ଐନ୍ଦଵୀନାଂ ମରୀଚୀନାଂ ଚକୋରସ୍ ତୃଷିତୋ ଯଥା
ତୁମର ମଧୁର କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋ ମନ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ, ଯେପରି ତିବ୍ର ପିପାସି ଚକୋର ପକ୍ଷୀ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଦେଖି ମଧୁରତା ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ।
ତୃପ୍ତୋ ଽପି ଭୂଯଃ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଶ୍ନମ୍ ଇମମ୍ ଈଶ୍ଵର । କୋ ନାମ ତୃପ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥଂ ନ ପିବତ୍ଯ୍ ଅମୃତାସଵମ୍
ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୁଣିଥରେ ପଚାରୁଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ, କିଏ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନାରେ ରହିଥିବା ଅମୃତ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ?
କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷନାମକମ୍ । ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୂକୃତଜଗଦ୍ଵସ୍ତୁଜାତଂ ଵଦାଶୁ ମେ
ହେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମୁନି, ଏହି ଭ୍ରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ର ଏହି ସଂସାର ବିଷୟରେ ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ।
ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷବୋଧାଯ ଶୃଣୁ ରାଘଵ ଶୋଭନାମ୍ । ଇମାମ୍ ଆଖ୍ଯାଯିକାଂ ହାସଜନନୀଂ ମଦୁଦୀରିତାମ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଭ୍ରମ ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମୋର ଏହି ମନୋହର ଓ ହସ୍ୟପ୍ରଦ ଗଳ୍ପଟି ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ଅସ୍ତି କଶ୍ଚିନ୍ ମହାବାହୋ ମାଯାଯନ୍ତ୍ରମଯଃ ପୁମାନ୍ । ବାଲପେଲଵଧୀର୍ ମୂଢୋ ଗୂଢୋ ମୌର୍ଖ୍ଯେଣ କେଵଲମ୍
ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏଠାରେ କେହି ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ମାୟାର ଯନ୍ତ୍ରରେ ତିଆରି, ସେ ଶିଶୁ ଭଳି ଅସହାୟ ଓ ଅବୁଝ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି।
ସ ଏକାନ୍ତେ କ୍ଵଚିଜ୍ ଜାତଶ୍ ଶୂନ୍ଯେ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । କେଶୋଣ୍ଡୁକମ୍ ଇଵ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ଵା ମରୌ
ସେ ଏକାନ୍ତରେ, ଶୂନ୍ୟ ଜାଗାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଓ ସେଉଁଠି ରହିଛନ୍ତି; ଆକାଶରେ କେଶର ଗୁଡିକିମ୍ବା ବାଲୁକାରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ତତ୍ରାସ୍ତି ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ଚ ସ ଏଵ ତତ୍ । ଯଚ୍ ଚାନ୍ଯତ୍ ତତ୍ ସଦାଭାସଂ ନ ସ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ମତିଃ
ସେଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଯାହା ଅଛି, ସେ ଏକା ଅଟୁଟ। ଅନ୍ୟ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଭାସା ମାତ୍ର, ଯାହାକୁ ଅବୁଝ ମନେ କେବେ ବୁଝିପାରେନି।
ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତସ୍ଯ ସଞ୍ଜାତସ୍ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଉପେଯୁଷଃ । ଖସ୍ଯାହଂ ଖମ୍ ଅହଂ ଖଂ ମେ ଖଂ ରକ୍ଷାମୀତି ନିଶ୍ଚଲଃ
ତାଙ୍କର ମନରେ ଏକ ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ଏଠି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା: 'ମୁଁ ଆକାଶ, ଆକାଶ ମୁଁ, ଆକାଶ ମୋର, ମୁଁ ଆକାଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବି' — ଏହି ଭାବରେ ସେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ଖଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ରକ୍ଷାମି ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଷ୍ଟଂ ରକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଆଦରାତ୍ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ ଵ୍ଯୋମରକ୍ଷାର୍ଥମ୍ ସୋ ଽକରୋଦ୍ ଗୃହମ୍
ମୁଁ ଆକାଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି ଏବଂ ମୋର ଇଚ୍ଛିତ ଜିନିଷକୁ ସାତରେ ସମ୍ଭାଳିବି—ଏହିଭଳି ଭାବି, ସେ ଆକାଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଘର ତିଆରି କଲା।
ତସ୍ଯ କୋଶେ ବବନ୍ଧାସ୍ଥାଂ ରକ୍ଷିତଂ ଖଂ ମଯେତ୍ଯ୍ ଅସୌ । ଗୃହାକାଶେନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ ସ୍ଥିତସ୍ ସ ରଘୁନନ୍ଦନ
ସେ ଏହିଭଳି କହିଲା—‘ମୁଁ ଆକାଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଛି’ ବୋଲି ଏକ ସନ୍ଦୁକରେ ଆକାଶକୁ ରଖିଲା, ଏବଂ ଘର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକାଶରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ରହିଲା, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ଅଥ କାଲେନ ତତ୍ ତସ୍ଯ ଗୃହଂ ନାଶମ୍ ଉପାଯଯୌ । ଋତ୍ଵନ୍ତରେଣର୍ତୁର୍ ଇଵ ଵାତେନେଵ ତରଙ୍ଗକଃ
ସମୟ ଗତିରେ, ସେଠାର ଘର ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଯେପରି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଶେଷ ହୁଏ, କିମ୍ବା ବାତାସରେ ତରଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ହା ଗୃହାକାଶ ନଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଂ ହା କ୍ଵ ଯାତମ୍ ଅସି କ୍ଷଣାତ୍ । ହା ହା ଭଗ୍ନମ୍ ଅସି ସ୍ଵଚ୍ଛମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥୈତଚ୍ ଛୁଶୋଚ ସଃ
‘ହାଁ ଘର ମଧ୍ୟର ଆକାଶ, ତୁମେ ହରାଇଗଲା! ହାଁ, ଏତେ ଶୀଘ୍ର କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ହାଁ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶ, ତୁମେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା!’—ଏଭଳି କହି ସେ ଦୁଃଖ କରିଲା।
ଇତି ଶୋକଂ ଚିରଂ କୃତ୍ଵା ପୁନସ୍ ତତ୍ରୈଵ ଦୁର୍ମତିଃ । କୂପଂ ଚକ୍ରେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ କୂପାକାଶପରୋ ଽଭଵତ୍
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ କରିବା ପରେ, ସେ ଅବୁଜ୍ ଲୋକଟି ଆଉଥରେ ସେଠାରେ ଏକ କୁଆଁ ଖୋଦିଲା, ଖାଲି ଆକାଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଏବଂ କୁଆଁର ଆକାଶରେ ମନ ଲଗାଇ ରହିଲା।
ତତୋ ନାଶଂ ସ କାଲେନ ନୀତଃ କୂପୋ ଽପି ତସ୍ଯ ଵୈ । କୂପାକାଶମହାଶୋକଵିଧୁରୋ ଽସୌ ତତୋ ଽଭଵତ୍
ସମୟ ଗତିରେ, ସେ କୁଆଁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ତାପରେ ସେ କୁଆଁର ଆକାଶ ପାଇଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲା।
କୂପାକାଶପ୍ରଲାପାନ୍ତେ କୁମ୍ଭଂ ତତ୍ରୈଵ ସୋ ଽକରୋତ୍ । କୁମ୍ଭାକାଶପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ଵଯଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଯଯୌ
କୁଆଁର ଆକାଶକୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରିବାର ଶେଷରେ, ସେଠାରେ ଏକ ଘଡ଼ା ତିଆରି କଲା; ଘଡ଼ାର ଆକାଶରେ ମନ ଲଗାଇ, ସେ ନିଜେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲା।
କୁମ୍ଭୋ ଽପି ତସ୍ଯ କାଲେନ ନାଶଂ ନୀତୋ ରଘୂଦ୍ଵହ । ଯାମ୍ ଏଵ ଦିଶମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦୁର୍ଭଗସ୍ ସାପି ନଶ୍ଯତି
ଘଡ଼ା ମଧ୍ୟ ସମୟ ଗତିରେ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ରଘୁବଂଶୀ; ଦୁଃଖୀ ଲୋକଟି ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କୁମ୍ଭାକାଶପ୍ରଲାପାନ୍ତେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚକାର ସଃ । କୁଣ୍ଡଂ ତତ୍ରୈଵ ତେନାସୌ କୁଣ୍ଡାକାଶପରୋ ଽଭଵତ୍
ମାଟିକୁଞ୍ଜିର ଭିତର ଆକାଶ ବିଷୟରେ କଥା ଶେଷ କରି, ସେ ଲୁଣ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ଖାଲି କୁଣ୍ଡା ତିଆରି କଲା। ଏହି କୁଣ୍ଡା ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶରେ ସେ ଏତେ ଲଗି ଗଲା, ଯେ ତାହାରେ ଏକାଗ୍ର ହେଇ ରହିଲା।
କୁଣ୍ଡମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ କାଲେନ କାନନେ ନାଶମ୍ ଆଯଯୌ । ତେଜସେଵ ତମସ୍ ତେନ କୁଣ୍ଡାକଶାଂ ଶୁଶୋଚ ସଃ
କିଛି ସମୟ ପରେ, ଏହି କୁଣ୍ଡା ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା। ଆଲୋକ ଅନ୍ଧାରରେ ହେବା ପରି, ସେ କୁଣ୍ଡା ଭିତର ଆକାଶ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲା।
କୁଣ୍ଡକାକାଶଶୋକାନ୍ତେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚକାର ସଃ । ଚତୁଶ୍ଶାଲଂ ମହାଶାଲଂ ତଦାକାଶପରୋ ଽଭଵତ୍
କୁଣ୍ଡା ଭିତର ଆକାଶ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସେ ଲୁଣ ରଖିବା ପାଇଁ ଚାରିଟି ଥମ୍ଭ ଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଶାଳା ତିଆରି କଲା। ଏହି ଶାଳା ଭିତର ଆକାଶରେ ସେ ଏକାଗ୍ର ହେଇ ରହିଲା।
ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଜହାରାଶୁ କାଲଃ କଵଲିତପ୍ରଜଃ । ଜୀର୍ଣଂ ପର୍ଣଂ ଯଥା ଵାତସ୍ ସ ତଚ୍ଛୋକପରୋ ଽଭଵତ୍
ସମୟ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ବଡ଼ ଶାଳାକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା। ପତ୍ର ହାଲୁକା ପବନରେ ଶୁଷ୍କ ହେବା ପରି, ସେ ଏହା ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଲଗି ରହିଲା।
ଚତୁଶ୍ଶାଲଖଶୋକାନ୍ତେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚକାର ହ । କୁସୂଲମ୍ ଅମ୍ବୁଦାକାରଂ ତଦାକାଶପରସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଚାରି ମଣ୍ଡପର ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ସେ ନମକ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ମେଘ ଆକୃତିର ଗୋଦାମ ତିଆରି କଲା; ଏବଂ ଗୋଦାମର ଆକାଶରେ ବିଲିନ ହୋଇ ରହିଲା।
ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଜହାରାଶୁ କାଲୋ ଵାତ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍ । କୁସୂଲାକାଶଶୋକେନ ତେନାସୌ ପର୍ଯତପ୍ଯତ
ସେ ଗୋଦାମ ମଧ୍ୟ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଝଡ଼ ହେବା ମେଘ ପରି ଶୀଘ୍ର ଉଡ଼ିଗଲା; ଏହି ଗୋଦାମର ଆକାଶ ଦୁଃଖରେ ସେ ତଳିଗଲା।
ଏଵଂ ଗୃହଚତୁଶ୍ଶାଲକୁମ୍ଭକୁଣ୍ଡକୁସୂଲକୈଃ । ତସ୍ଯାପର୍ଯଵସାନାତ୍ମା କାଲୋ ଽଯମ୍ ଅତିଵର୍ତତେ
ଏଭଳି ଘର, ଚାରି ମଣ୍ଡପ, ମଟକା, ତଳ, ଗୋଦାମ ଭଳି ଜିନିଷରେ, ତାଙ୍କର ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା କାଳ ଦ୍ୱାରା ଏକଠା ଚାଲିଯାଉଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତସ୍ ସ ଶଠଧୀର୍ ଗଗନଂ ଗୁହାଯାଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ ଗୃହେ ନ ଗଗନେନ କିଲାତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା । ଦୁଃଖାନ୍ତରଂ ଘନତରଂ ଘନଦୁଃଖଜାଲାଦ୍ ଆଯାତି ଯାତି ଚ ଗତେର୍ ଗତିମ୍ ଅଙ୍ଗ ମୂଢଃ
ଏଭଳି ଚତୁର ମନ ନେଇ, ସେ ଗୁହାରେ ଆକାଶକୁ ଧରି ରହିଲା, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଘର ସହ ଆକାଶକୁ ଧରିପାରିଲାନି; ଘନ ଦୁଃଖର ଜାଲରୁ ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଉଛି, ବନ୍ଧୁ, ଯାତ୍ରାରେ ଭ୍ରମିତ ହେଇ।
ମିଥ୍ଯାନରପ୍ରସଙ୍ଗେନ କିଂ ମାଯାପୁରୁଷଃ ପ୍ରଭୋ । କଥିତୋ ଽଯଂ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯୋମରକ୍ଷଣଂ ଚ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ମିଥ୍ୟା ଲୋକ ଉପରେ କଥା କହିବାର କଣ ଅର୍ଥ? ଆପଣ କହିଥିବା 'ଆକାଶର ରକ୍ଷକ' କହିବାର ଅର୍ଥ କଣ?
ଶୃଣୁ ରାମ ଯଥାଭୂତମ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରକଟଯାମି ତେ । ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷଵୃତ୍ତାନ୍ତକଥନଂ କଥଯାଧୁନା
ରାମ, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ଏବେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମକୁ କହିବି; ଏହି ମିଥ୍ୟା ପୁରୁଷର ଗଳ୍ପ ଏବେ ଶୁଣ।
ମାଯାଯନ୍ତ୍ରମଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଃ ପୁମାନ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଏନଂ ତଂ ତ୍ଵମ୍ ଅହଙ୍କାରଂ ଵିଦ୍ଧି ଶୂନ୍ଯାମ୍ବରୋତ୍ଥିତମ୍
ରଘୁବଂଶୀ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷକୁ ମାୟାର ଯନ୍ତ୍ରରେ ତିଆରି ହୋଇଛି ଭାବି କୁହାଯାଏ, ସେହି ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଅହଂକାର, ଯିଏ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆକାଶକୋଣେ ଽସ୍ମିନ୍ ସାଧୋ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅସଚ୍ ଛୂନ୍ଯଂ ସର୍ଗାଦୌ ଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍
ସାଧୁ, ଏହି ଆକାଶର ଏକ କୋଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଛି; ସେହି ଆକାଶ ଅନନ୍ତ, ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ।
ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତସୁଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯବ୍ରହ୍ମଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଽଥ ଶବ୍ଦଖାତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରଃ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ପନ୍ଦ ଇଵାନିଲାତ୍
ଏହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶ ଭିତରୁ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଗୁହାରୁ, ଆତ୍ମବୋଧ ପ୍ରଥମେ ବାୟୁର ଓଲି ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଵୃଦ୍ଧିଂ ଯାତସ୍ ସ ଗଗନେ କଲ୍ପଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମତାଂ ଶଠଃ । ଅନାତ୍ମାତ୍ମାଭିମାନେନ ତେନାସୌ ଯତତେ ତତଃ
ଏହି ଚତୁର ଆତ୍ମବୋଧ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆକାଶରେ ନିଜକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଭାବେ । ଅସ୍ବରୂପକୁ ନିଜରୂପ ଭାବି ଧରି, ଏହା ଆଉ ଅଗ୍ରଗତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।