ନିର୍ଭାଵୋ ନିରହଙ୍କାରଶ୍ ଛିନ୍ନଗ୍ରନ୍ଥିଃ ପ୍ରଶାନ୍ତଧୀଃ । କଚୋ ଯଥା ସ୍ଥିତୋ ରାମ ତଥା ତିଷ୍ଠାଵିକାରଵାନ୍
ସ୍ୱଭାବ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡି, ସମସ୍ତ ଗଠି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ମନ ଶାନ୍ତ ଥିଲା। ରାମ, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ପାଣି ଶାନ୍ତ ରହେ, ସେପରି ସେ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ।
ଅହଙ୍କାରମ୍ ଅସଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ମୈନମ୍ ଆଶ୍ରଯ ମା ତ୍ଯଜ । ଅସତଶ୍ ଶଶଶୃଙ୍ଗସ୍ଯ କିଲ ତ୍ଯାଗଗ୍ରହୌ କୁତଃ
ଅହଂକାରକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହାରେ ଭରସା କରନି, ଏହାକୁ ଛାଡିଦେ। ଯେପରି ଖରାର ଶିଙ୍ଗ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଧରିବା କିମ୍ବା ଛାଡିବା କେମିତି ସମ୍ଭବ?
ଅସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରେ କ୍ଵ ତେ ମରଣଜନ୍ମନୀ । ନଭଃକ୍ଷେତ୍ରତଯା ଵ୍ଯୁପ୍ତଂ କେନ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯତେ ଫଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ମୁଁ-ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତୁମ ପାଇଁ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ କେଉଁଠି ହେବ? ଯେପରି ଆକାଶ ସମଗ୍ର ଦିଗକୁ ଭରି ରହିଛି, ସେପରି ଏହାର ଫଳ କିଏ ଧରିପାରିବ?
ନିରଂଶଂ ଶାନ୍ତସଙ୍କଲ୍ପଂ ସର୍ଵଭାଵାତ୍ମକଂ ତତମ୍ । ପରମାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଣୋସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ନିରାମଯମ୍
ତୁମେ ଅଖଣ୍ଡ, ଶାନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପିତ, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।
ଯଥାମ୍ଭସସ୍ ତରଙ୍ଗାଦି ଯଥା ହେମ୍ନୋ ଽଙ୍ଗଦାଦି ଵା । ତଦ୍ ଏଵାତଦ୍ ଇଵାଭାସଂ ତଥାହମ୍ଭାଵନଂ ଚିତଃ
ଯେପରି ପାଣିରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ, କିମ୍ବା ସୁନାରୁ ଗହନା ତିଆରି ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନାରୁ 'ମୁଁ' ଭାବ ଦେଖାଯାଏ—ସେଠାରେ ଏହା ନିଜେ ନିଜ, ତଥାପି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ।
ଅବୋଧେନ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ମାଯାମଯମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍ । ବୋଧେନ ସକଲଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଽନଘ
ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସଂସାର ମାୟାର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାଏ।
ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵମତୀ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶେଷସ୍ଥସ୍ ସୁଖିତୋ ଭଵ । ମା ଦୁଃଖିତୋ ଭଵ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷୋ ଯଥା
ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତା ଭାବକୁ ଛାଡି, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି ସେଥିରେ ଦୃଢ଼ ରୁହି ଖୁସିରେ ରୁହ। ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରନି, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପରି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମାଯେଯମ୍ ଅତିଦୁଷ୍ପାରା ସାଂସାରୀ ସାରତାଂ ଗତା । ଶରଦା ମିହିକେଵାଶୁ ବୋଧେନାଯାତି ତାନଵମ୍
ଏହି ସଂସାର ମାୟାରେ ଗଢ଼ା, ଏବଂ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ତଥାପି, ଏହା ଯେପରି ଏକ ତଥ୍ୟ ଭାବ ପାଇଛି, ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ଶରଦ ମାସର କୁହୁଡ଼ି ପରି ଶୀଘ୍ର ହ୍ରାସ ପାଏ।
ପରମାମ୍ ଆଗତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୃପ୍ତିଂ ଜ୍ଞାନାମୃତେନ ତେ । ଅଵଗ୍ରହଭଯାକ୍ରାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵାସାରେଣେଵ ଚାତକଃ
ତୁମର ଜ୍ଞାନର ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମନରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କରିଛି, ଯେପରି ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ଅଭାବର ଭୟରେ ଏକ ବୁନ୍ଦି ବର୍ଷା ମିଳିଲେ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ।
ଅମୃତେନେଵ ସିକ୍ତୋ ଽହମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଗଚ୍ଛାମି ଶୀତତାମ୍ । ଉପରୀଵ ସମସ୍ତାନାଂ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଅତୁଲସମ୍ପଦାମ୍
ଅମୃତରେ ସିଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ପରି, ମୁଁ ମନରେ ଶିତଳତା ଅନୁଭବ କରୁଛି। ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅପୂର୍ବ ସମ୍ପଦର ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ରହିଛି।
ନ ତୃପ୍ତିମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛାମି ଵଚସାଂ ଵଦତସ୍ ତଵ । ଐନ୍ଦଵୀନାଂ ମରୀଚୀନାଂ ଚକୋରସ୍ ତୃଷିତୋ ଯଥା
ତୁମର ମଧୁର କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋ ମନ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ, ଯେପରି ତିବ୍ର ପିପାସି ଚକୋର ପକ୍ଷୀ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଦେଖି ମଧୁରତା ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ।
ତୃପ୍ତୋ ଽପି ଭୂଯଃ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଶ୍ନମ୍ ଇମମ୍ ଈଶ୍ଵର । କୋ ନାମ ତୃପ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥଂ ନ ପିବତ୍ଯ୍ ଅମୃତାସଵମ୍
ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୁଣିଥରେ ପଚାରୁଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ, କିଏ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନାରେ ରହିଥିବା ଅମୃତ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ?
କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷନାମକମ୍ । ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୂକୃତଜଗଦ୍ଵସ୍ତୁଜାତଂ ଵଦାଶୁ ମେ
ହେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମୁନି, ଏହି ଭ୍ରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ର ଏହି ସଂସାର ବିଷୟରେ ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ।
ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷବୋଧାଯ ଶୃଣୁ ରାଘଵ ଶୋଭନାମ୍ । ଇମାମ୍ ଆଖ୍ଯାଯିକାଂ ହାସଜନନୀଂ ମଦୁଦୀରିତାମ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଭ୍ରମ ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମୋର ଏହି ମନୋହର ଓ ହସ୍ୟପ୍ରଦ ଗଳ୍ପଟି ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ଅସ୍ତି କଶ୍ଚିନ୍ ମହାବାହୋ ମାଯାଯନ୍ତ୍ରମଯଃ ପୁମାନ୍ । ବାଲପେଲଵଧୀର୍ ମୂଢୋ ଗୂଢୋ ମୌର୍ଖ୍ଯେଣ କେଵଲମ୍
ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏଠାରେ କେହି ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ମାୟାର ଯନ୍ତ୍ରରେ ତିଆରି, ସେ ଶିଶୁ ଭଳି ଅସହାୟ ଓ ଅବୁଝ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି।
ସ ଏକାନ୍ତେ କ୍ଵଚିଜ୍ ଜାତଶ୍ ଶୂନ୍ଯେ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି । କେଶୋଣ୍ଡୁକମ୍ ଇଵ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ଵା ମରୌ
ସେ ଏକାନ୍ତରେ, ଶୂନ୍ୟ ଜାଗାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଓ ସେଉଁଠି ରହିଛନ୍ତି; ଆକାଶରେ କେଶର ଗୁଡିକିମ୍ବା ବାଲୁକାରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ତତ୍ରାସ୍ତି ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ଚ ସ ଏଵ ତତ୍ । ଯଚ୍ ଚାନ୍ଯତ୍ ତତ୍ ସଦାଭାସଂ ନ ସ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ମତିଃ
ସେଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଯାହା ଅଛି, ସେ ଏକା ଅଟୁଟ। ଅନ୍ୟ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଭାସା ମାତ୍ର, ଯାହାକୁ ଅବୁଝ ମନେ କେବେ ବୁଝିପାରେନି।
ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତସ୍ଯ ସଞ୍ଜାତସ୍ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଉପେଯୁଷଃ । ଖସ୍ଯାହଂ ଖମ୍ ଅହଂ ଖଂ ମେ ଖଂ ରକ୍ଷାମୀତି ନିଶ୍ଚଲଃ
ତାଙ୍କର ମନରେ ଏକ ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ଏଠି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା: 'ମୁଁ ଆକାଶ, ଆକାଶ ମୁଁ, ଆକାଶ ମୋର, ମୁଁ ଆକାଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବି' — ଏହି ଭାବରେ ସେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ଖଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ରକ୍ଷାମି ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଷ୍ଟଂ ରକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଆଦରାତ୍ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ ଵ୍ଯୋମରକ୍ଷାର୍ଥମ୍ ସୋ ଽକରୋଦ୍ ଗୃହମ୍
ମୁଁ ଆକାଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବି ଏବଂ ମୋର ଇଚ୍ଛିତ ଜିନିଷକୁ ସାତରେ ସମ୍ଭାଳିବି—ଏହିଭଳି ଭାବି, ସେ ଆକାଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଘର ତିଆରି କଲା।
ତସ୍ଯ କୋଶେ ବବନ୍ଧାସ୍ଥାଂ ରକ୍ଷିତଂ ଖଂ ମଯେତ୍ଯ୍ ଅସୌ । ଗୃହାକାଶେନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟସ୍ ସ୍ଥିତସ୍ ସ ରଘୁନନ୍ଦନ
ସେ ଏହିଭଳି କହିଲା—‘ମୁଁ ଆକାଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଛି’ ବୋଲି ଏକ ସନ୍ଦୁକରେ ଆକାଶକୁ ରଖିଲା, ଏବଂ ଘର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକାଶରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ରହିଲା, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ଅଥ କାଲେନ ତତ୍ ତସ୍ଯ ଗୃହଂ ନାଶମ୍ ଉପାଯଯୌ । ଋତ୍ଵନ୍ତରେଣର୍ତୁର୍ ଇଵ ଵାତେନେଵ ତରଙ୍ଗକଃ
ସମୟ ଗତିରେ, ସେଠାର ଘର ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଯେପରି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଶେଷ ହୁଏ, କିମ୍ବା ବାତାସରେ ତରଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ହା ଗୃହାକାଶ ନଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଂ ହା କ୍ଵ ଯାତମ୍ ଅସି କ୍ଷଣାତ୍ । ହା ହା ଭଗ୍ନମ୍ ଅସି ସ୍ଵଚ୍ଛମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥୈତଚ୍ ଛୁଶୋଚ ସଃ
‘ହାଁ ଘର ମଧ୍ୟର ଆକାଶ, ତୁମେ ହରାଇଗଲା! ହାଁ, ଏତେ ଶୀଘ୍ର କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ହାଁ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶ, ତୁମେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା!’—ଏଭଳି କହି ସେ ଦୁଃଖ କରିଲା।
ଇତି ଶୋକଂ ଚିରଂ କୃତ୍ଵା ପୁନସ୍ ତତ୍ରୈଵ ଦୁର୍ମତିଃ । କୂପଂ ଚକ୍ରେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ କୂପାକାଶପରୋ ଽଭଵତ୍
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ କରିବା ପରେ, ସେ ଅବୁଜ୍ ଲୋକଟି ଆଉଥରେ ସେଠାରେ ଏକ କୁଆଁ ଖୋଦିଲା, ଖାଲି ଆକାଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଏବଂ କୁଆଁର ଆକାଶରେ ମନ ଲଗାଇ ରହିଲା।
ତତୋ ନାଶଂ ସ କାଲେନ ନୀତଃ କୂପୋ ଽପି ତସ୍ଯ ଵୈ । କୂପାକାଶମହାଶୋକଵିଧୁରୋ ଽସୌ ତତୋ ଽଭଵତ୍
ସମୟ ଗତିରେ, ସେ କୁଆଁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ତାପରେ ସେ କୁଆଁର ଆକାଶ ପାଇଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲା।
କୂପାକାଶପ୍ରଲାପାନ୍ତେ କୁମ୍ଭଂ ତତ୍ରୈଵ ସୋ ଽକରୋତ୍ । କୁମ୍ଭାକାଶପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ଵଯଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଯଯୌ
କୁଆଁର ଆକାଶକୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରିବାର ଶେଷରେ, ସେଠାରେ ଏକ ଘଡ଼ା ତିଆରି କଲା; ଘଡ଼ାର ଆକାଶରେ ମନ ଲଗାଇ, ସେ ନିଜେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲା।
କୁମ୍ଭୋ ଽପି ତସ୍ଯ କାଲେନ ନାଶଂ ନୀତୋ ରଘୂଦ୍ଵହ । ଯାମ୍ ଏଵ ଦିଶମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦୁର୍ଭଗସ୍ ସାପି ନଶ୍ଯତି
ଘଡ଼ା ମଧ୍ୟ ସମୟ ଗତିରେ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ରଘୁବଂଶୀ; ଦୁଃଖୀ ଲୋକଟି ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କୁମ୍ଭାକାଶପ୍ରଲାପାନ୍ତେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚକାର ସଃ । କୁଣ୍ଡଂ ତତ୍ରୈଵ ତେନାସୌ କୁଣ୍ଡାକାଶପରୋ ଽଭଵତ୍
ମାଟିକୁଞ୍ଜିର ଭିତର ଆକାଶ ବିଷୟରେ କଥା ଶେଷ କରି, ସେ ଲୁଣ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ଖାଲି କୁଣ୍ଡା ତିଆରି କଲା। ଏହି କୁଣ୍ଡା ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶରେ ସେ ଏତେ ଲଗି ଗଲା, ଯେ ତାହାରେ ଏକାଗ୍ର ହେଇ ରହିଲା।
କୁଣ୍ଡମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ କାଲେନ କାନନେ ନାଶମ୍ ଆଯଯୌ । ତେଜସେଵ ତମସ୍ ତେନ କୁଣ୍ଡାକଶାଂ ଶୁଶୋଚ ସଃ
କିଛି ସମୟ ପରେ, ଏହି କୁଣ୍ଡା ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା। ଆଲୋକ ଅନ୍ଧାରରେ ହେବା ପରି, ସେ କୁଣ୍ଡା ଭିତର ଆକାଶ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲା।
କୁଣ୍ଡକାକାଶଶୋକାନ୍ତେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚକାର ସଃ । ଚତୁଶ୍ଶାଲଂ ମହାଶାଲଂ ତଦାକାଶପରୋ ଽଭଵତ୍
କୁଣ୍ଡା ଭିତର ଆକାଶ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସେ ଲୁଣ ରଖିବା ପାଇଁ ଚାରିଟି ଥମ୍ଭ ଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଶାଳା ତିଆରି କଲା। ଏହି ଶାଳା ଭିତର ଆକାଶରେ ସେ ଏକାଗ୍ର ହେଇ ରହିଲା।
ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଜହାରାଶୁ କାଲଃ କଵଲିତପ୍ରଜଃ । ଜୀର୍ଣଂ ପର୍ଣଂ ଯଥା ଵାତସ୍ ସ ତଚ୍ଛୋକପରୋ ଽଭଵତ୍
ସମୟ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ବଡ଼ ଶାଳାକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା। ପତ୍ର ହାଲୁକା ପବନରେ ଶୁଷ୍କ ହେବା ପରି, ସେ ଏହା ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଲଗି ରହିଲା।