ଯଥା ଶିଖିଧ୍ଵଜୋ ରାଜ୍ଯଂ କୃତଵାନ୍ ଏଵମ୍ ଈଦୃଶଃ । ରାମ ଵ୍ଯଵହରନ୍ ରାଜ୍ଯେ ଭୋଗମୋକ୍ଷମଯୋ ଭଵ
ଯେପରି ଶିଖିଧ୍ୱଜ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଉପଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁକୁ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ଅନୁଭବ କର।
ଶିଖିଧ୍ଵଜକ୍ରମେଣୈଵ ଯଥା ବୋଧମ୍ ଅଵାପ୍ତଵାନ୍ । କଚୋ ବୃହସ୍ପତେଃ ପୁତ୍ରସ୍ ତଥା ବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ରାଘଵ
ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ କଚ ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେପରି ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା।
ବୃହସ୍ପତେର୍ ଭଗଵତଃ ପୁତ୍ରୋ ଽସୌ ଭଗଵାନ୍ କଚଃ । ଯଥା ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଭଗଵନ୍ ସମାସେନ ତଥା ଵଦ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ପୁଅ କଚ, ଯିଏ ଏକ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି, ସେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଦୟାକରି, ସେ କିପରି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ପାଇଲେ, ସେଥିରେ ଆପଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତୁ।
ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ କଥଂ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଶିଖିଧ୍ଵଜଵଦ୍ ଏଵ ସଃ । ପ୍ରବୋଧଂ ପରମଂ ଯାତୋ ଦେଵଦୈଶିକଜଃ କଚଃ
ହେ ରାଜା, ଶୁଣନ୍ତୁ, ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅ କଚ କିପରି ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କ ପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ବାଲଭାଵାତ୍ ସମୁତ୍ତୀର୍ଣସ୍ ସଂସାରୋତ୍ତରଣୋନ୍ମୁଖଃ । କଚଃ ପଦପଦାର୍ଥଜ୍ଞୋ ବୃହସ୍ପତିମ୍ ଅଭାଷତ
ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁଥିବା କଚ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ କଥଂ ସଂସୃତିପଞ୍ଜରାତ୍ । ଅସ୍ମାନ୍ ନିର୍ଗମ୍ଯତେ ବ୍ରୂହି ଜନ୍ତୁନା ଜୀଵତନ୍ତୁନା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ଜୀବନର ଡୋରରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ଜୀବ କିପରି ସଂସାରର ପିଞ୍ଜରାରୁ ବାହାରିପାରିବ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଅନର୍ଥମକରାଗାରାଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ସଂସାରସାଗରାତ୍ । ଉତ୍ତୀର୍ଯତେ ନିରୁଦ୍ଵେଗଂ ସର୍ଵତ୍ଯାଗେନ ପୁତ୍ରକ
ପୁଅ, ଏହି ଦୁଃଖର ଘର ଭଳି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଓ ଚିନ୍ତା ବିନା ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାଯାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ କଚୋ ଵାକ୍ଯଂ ପିତୁଃ ପରମପାଵନମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଜଗାମୈକାନ୍ତକାନନମ୍
ପିତାଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, କଚ ସବୁକିଛି ଛାଡି ଏକାକି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲା।
ବୃହସ୍ପତେସ୍ ତଦ୍ଗମନଂ ନୋଦ୍ଵେଗାଯ ବଭୂଵ ହ । ସଂଯୋଗେ ଚ ଵିଯୋଗେ ଚ ମହାନ୍ତୋ ହି ସମାଶଯାଃ
ବୃହସ୍ପତି କଚଙ୍କର ଯିବାକୁ ଦେଖି କୌଣସି ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ମହାନ ମନିଷ୍ୟମାନେ ମିଳନ କିମ୍ବା ବିଦାୟରେ ସମଭାବ ରଖନ୍ତି।
ଅଥ ଵର୍ଷେଷୁ ଯାତେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ପଞ୍ଚସୁ ଚାନଘ । ପୁନଃ ପ୍ରାପ ମହାରଣ୍ଯେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ପିତରଂ କଚଃ
ଏଭଳି ତିନି ବର୍ଷ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ କଟିଗଲାପରେ, ଏକ ଦିନ କଚ ଏକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ।
ପରିପୂଜ୍ଯାଭିଵନ୍ଦ୍ଯୈନଂ ସମାଲିଙ୍ଗିତପୁତ୍ରକମ୍ । ଅପୃଚ୍ଛଦ୍ ଵାକ୍ପତିଂ ଭୂଯସ୍ ସ କଚଃ କ୍ଲାନ୍ତଯା ଗିରା
ସେ ମନୋୟୋଗରେ ପୂଜା କରି, ସମ୍ମାନ ସହିତ ଶିର ନମାଇ, ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କ୍ଲାନ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ପୁନି ବକ୍ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।
ଅଦ୍ଯେଦମ୍ ଅଷ୍ଟମଂ ଵର୍ଷଂ ସର୍ଵତ୍ଯାଗଃ କୃତୋ ମଯା । ତଥାପି ତାତ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମ୍ଯ୍ ଅନିନ୍ଦିତାମ୍
ଆଜି ଏହି ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷ ହେଲା, ମୁଁ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ିଦେଇଛି; ତଥାପି, ବାପା, ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇପାରିନାହିଁ ।
ଏଵମ୍ ଆର୍ତମନସ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ କଚେ ଵଦତି କାନନେ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ତ୍ଯଜେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଵାକ୍ପତିର୍ ଦିଵମ୍ ଉଦ୍ଯଯୌ
ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ମନେ କଚ ବନରେ କହିଥିବାବେଳେ, ବକ୍ତା କେବଳ 'ସବୁକିଛି ଛାଡ଼' ବୋଲି କହି, ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ ।
ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ କଚୋ ଦେହାଦ୍ ଵଲ୍କଲାଦ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଶେଷତଃ । ତତ୍ଯାଜାମ୍ବୁଦଵର୍ଷାଦି ଶରଦୀଵ ନଭସ୍ତଲମ୍
ସେଠାରୁ ବକ୍ତା ଚଳିଯିବା ପରେ, କଚ ତାଙ୍କ ଦେହର ଚେରା-ଉଡ଼ଣା ଓ ସମସ୍ତ କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ ମେଘ, ବର୍ଷା ଓ ବିଜୁଳିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ ।
ଉଵାସୈକୋ ଦିଗନ୍ତେଷୁ ଶାନ୍ତଶ୍ ଶୂନ୍ଯଵପୁଶ୍ ଶ୍ଵସନ୍ । ଗତେନ୍ଦ୍ଵଭ୍ରାର୍କତାରେଣ ଶରଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନା ସମୋପମଃ
ସେ ଏକାକି ଦିଗନ୍ତରେ ବସିଲେ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଦେହରେ, କେବଳ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ—ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ର, ମେଘ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରା ବିନା ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ଥାଏ।
ପୁନର୍ ଵର୍ଷତ୍ରଯେଣୈଷ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ କାନନାନ୍ତରେ । ଦୂଯମାନମନାଃ ପ୍ରାପ ତମ୍ ଏଵ ପିତରଂ ଗୁରୁମ୍
ତିନି ବର୍ଷ ପରେ, ଆଉ ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ, ମନ ଅପରିଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ପୁଣି ସେଇ ପିତା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
କୃତପୂଜାକ୍ରମୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସମାଲିଙ୍ଗିତପୁତ୍ରକମ୍ । ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ତମ୍ ଅସୌ ଭୂଯଃ ଖେଦଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ଭକ୍ତି ସହିତ ଉଚିତ ପୂଜା କରି, ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଭରିଆ ଗଳାରେ ପୁଣି ତାକୁ ପଚାରିଲେ।
ତାତ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ କନ୍ଥାଵେଣୁଲତାଦ୍ଯ୍ ଅପି । ତଥାପି ନାସ୍ତି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିସ୍ ସ୍ଵପଦେ କିଂ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ପିତା, ମୁଁ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ିଦେଇଛି—କାଠ ଓ ଲତାର ଜାମା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ତଥାପି ମୋ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସୁନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଚିତ୍ତଂ ସର୍ଵମ୍ ଇତି ପ୍ରାହୁସ୍ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁତ୍ର ରାଜସେ । ଚିତ୍ତତ୍ଯାଗଂ ଵିଦୁସ୍ ସର୍ଵତ୍ଯାଗଂ ତ୍ଯାଗଵିଦୋ ଜନାଃ
ମନ ହିଁ ସବୁ କିଛି ବୋଲି କହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟ ରାଜା ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଛାଡିବାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ କିଛି ଛାଡିଦେବାର ଅର୍ଥ ବୁଝନ୍ତି; ଏମିତି ଲୋକମାନେ ଏକାଠିକି ତ୍ୟାଗକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଵାକ୍ପତିଃ ପୁତ୍ରଂ ପୁପ୍ଲୁଵେ ତରସା ନଭଃ । ଅନ୍ଵିଯେଷ କଚଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ
ଏଭଳି କହି, ବାଣୀର ଦେବତା ତୁରନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଉଡିଗଲେ; କଚ ଅଟୁଟ ମନସ୍କାମନା ସହିତ ମନକୁ ଛାଡିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଚିନ୍ତଯନ୍ନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସୌ ଚିତ୍ତଂ ଯଦା ଵେଦ ନ କାନନେ । ତଦା ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଧିଯେଦମ୍ ଅଵିଷଣ୍ଣଯା
ସେ ମନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଅଚଳ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏଭଳି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପଦାର୍ଥଵୃନ୍ଦଂ ଦେହାଦି ନ ସର୍ଵମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ । ତଦ୍ ଏତତ୍ କିଂ କ୍ଵ ଵା ଵ୍ଯର୍ଥଂ ନିରାଗସ୍କଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ସମସ୍ତ କିଛି ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେବେ ଏହି ଜିନିଷ କ'ଣ, କେଉଁଠି ଅଛି? ଯାହାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ ଓ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ, ସେଠିକିଏଁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡିବି?
ପିତୁସ୍ ସକାଶଂ ଗଚ୍ଛାମି ଜ୍ଞାତୁଂ ଚିତ୍ତମହାରିପୁମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ ତତ୍ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତତସ୍ ତିଷ୍ଠାମି ଵିଜ୍ଵରମ୍
ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି, ମନ ନାମର ବଡ଼ ଶତ୍ରୁକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ। ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଶୀଘ୍ର ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି ଏବଂ ତାପରେ ମୁଁ ଦୁଃଖ ଭିତରୁ ମୁକ୍ତ ରହିବି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସ କଚ ଉତ୍ତତାର ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ । ଵାକ୍ପତିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସସ୍ନେହଂ ଵଵନ୍ଦେ ପ୍ରଣନାମ ଚ
ଏଭଳି ଭାବି, କଚ ଦେବଲୋକକୁ ଚଢ଼ିଗଲା। ସେ ବାଣୀର ଦେବତାଙ୍କୁ ଭେଟି, ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲା ଏବଂ ଶିର ନମାଇଲା।
ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚୈନମ୍ ଏକାନ୍ତେ କିଂ ଚିତ୍ତଂ ଭଗଵନ୍ ମମ । ସ୍ଵରୂପଂ ବ୍ରୂହି ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯେନୈତତ୍ ସନ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତରେ ପଚାରିଲା, 'ଭଗବନ୍ତ, ମୋର ମନ କଣ? ଦୟାକରି ମନର ସଠିକ୍ ସ୍ୱରୂପ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଜାଣି ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି।'
ଚିତ୍ତଂ ନିଜମ୍ ଅହଙ୍କାରଂ ଵିଦୁଶ୍ ଚିତ୍ତଵିଦୋ ଜନାଃ । ଅନ୍ତର୍ ଯୋ ଽଯମ୍ ଅହମ୍ଭାଵୋ ଜନ୍ତୋସ୍ ତଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ନିଜର ମନ ହେଉଛି ଅହଂକାର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ଯେଉଁ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଅଛି, ତାହାକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନ୍ଯେ ଽସ୍ଯ ଦୁଷ୍କରସ୍ ତ୍ଯାଗୋ ନ ସିଦ୍ଧିମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । କଥମ୍ ଏଷ କିଲ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଯୁଜ୍ଯତେ ଯୋଗିନାଂ ଵର
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସିଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ। ଏହିପରି ଜିନିଷକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗୀମାନେ କିପରି ଛାଡ଼ିପାରିବେ?
ଅପି ପୁଷ୍ପାଵଦଲନାଦ୍ ଅପି ଲୋଚନମୀଲନାତ୍ । ସୁକରୋ ଽହଙ୍କୃତିତ୍ଯାଗୋ ନ କ୍ଲେଶୋ ଽତ୍ର ମନାଗ୍ ଅପି
ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିବା ଫୁଲ ଛିଣିବା କିମ୍ବା ଆଖି ବନ୍ଦ କରିବା ପରି ସହଜ; ଏଥିରେ କିଛିମାତ୍ର କଷ୍ଟ ନାହିଁ।
ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମହାକୋଟୀପ୍ରମାଣସ୍ଯ ମହାମତେ । ଗୁରୋ ଗୀର୍ଵାଣଵୃନ୍ଦସ୍ଯ କଥମ୍ ଏତଦ୍ ଵଦାଶୁ ମେ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତେତିସ କୋଟି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ପାଇଁ ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କୁହ।
ଯଥୈତଦ୍ ଏଵ ତନଯ ତଥା ଶୃଣୁ ଵଦାମି ତେ । ଅଜ୍ଞାନମାତ୍ରସଂସିଦ୍ଧଂ ଵସ୍ତୁ ଜ୍ଞାନେନ ନଶ୍ଯତି
ମୁଁ ଯେପରି କହୁଛି, ଏହିପରି ହିଁ ଶୁଣ, ପୁଅ। ଯେଉଁ ଜିନିଷ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥାଏ, ତାହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।