ସଦାଚାରକ୍ରମଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଯୈଷ ରଘୁନନ୍ଦନ । ତଥୋପଵେଶ୍ଯତେ ସମ୍ଯଗ୍ ଅଯଂ ଜ୍ଞାନକ୍ରମୋ ଽଧୁନା
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଏଯାଁଠିକି ସଦାଚାରର କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନର କ୍ରମ ବିସ୍ତାର କରିବି।
ଇଦଂ ଯଶସ୍ଯମ୍ ଆଯୁଷ୍ଯଂ ପୁରୁଷାର୍ଥଫଲପ୍ରଦମ୍ । ତଜ୍ଜ୍ଞାଦ୍ ଆପ୍ତାତ୍ମଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାଚ୍ ଛ୍ରୋତଵ୍ଯଂ କିଲ ଧୀମତା
ଏହି ଉପଦେଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଆୟୁଷ୍ୟକାରୀ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଏହାକୁ ଏକ ବିଶ୍ୱସ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ବୁଦ୍ଧିନୈର୍ମଲ୍ଯାଦ୍ ବଲାଦ୍ ଯାସ୍ଯସି ସତ୍ପଦମ୍ । ଯଥା କତକସଂଶ୍ଲେଷାତ୍ ପ୍ରସାଦମ୍ ଅଵଶଂ ପଯଃ
ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ପବିତ୍ର ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ସତ୍ୟ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିବ; ଯେପରି ଗୁଆ ଫଳର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପାଣି ସ୍ୱତଃଶୁଭ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦିତଵେଦ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ହି ମନୋ ମୁନେ ଵିଵଶମ୍ ଏଵ ହି ଯାତି ପରଂ ପଦମ୍ । ଯଦ୍ ଅଵବୁଦ୍ଧମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ ଉତ୍ତମଂ ତଦଵବୋଧଦଶାଂ ନ ଜହାତି ହି
ହେ ମୁନି, ମନ ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଜାଣିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଏବଂ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କଲେ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।
ଵାଗ୍ଭାଭିର୍ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଭାତି ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵାତ୍ମନି । ଯଦ୍ ଇଦଂ ତତ୍ ସ୍ଵଶବ୍ଦାର୍ଥୈର୍ ଯୋ ଯଦ୍ ଵେତ୍ତି ସ ଵେତ୍ତୁ ତତ୍
ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖେ। ଏଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଠି ତାହାର ନିଜ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ଜଣାଯାଏ। କିଏ କଣ ଜାଣେ, ସେ ତାହାକୁ ଜାଣୁନ୍ତୁ।
ନ୍ଯାଯେନାନେନ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସର୍ଗେ ବ୍ରହ୍ମାମ୍ବରେ ସତି । କିମ୍ ଇଦଂ କସ୍ଯ ଵକ୍ଷୀତି ଚୋଦ୍ଯଚଞ୍ଚୁର୍ ନିରାକୃତଃ
ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଆକାଶ ଅଛିବାବେଳେ, 'ଏହା କଣ? କାହାର?' ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିନଥାଏ।
ଅହଂ ତାଵଦ୍ ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଵସ୍ତୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯଥାସ୍ଵଭାଵଂ ଵଚ୍ମୀଦଂ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବୁଧାଃ
ମୁଁ ଯେପରି ବୁଝିଛି, ଯଥାବସ୍ତବ, ଯଥାକ୍ରମ ଓ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ, ସମସ୍ତ କଥା କହିବି। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ଜଗଚ୍ ଚିନ୍ନଭୋ ଦେହଵିନ୍ମଯମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନସଂସାରଦୃଷ୍ଟାନ୍ତା ଇହୈଵାନ୍ତସ୍ ସମନ୍ଵିତାଃ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଏହି ଦେହ ନିର୍ମିତ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖେ। ଏଠି ଏଠାରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସଂସାରର ଉଦାହରଣ ଏକାସାଥିରେ ମିଳିଯାଏ।
ମୁମୁକ୍ଷୁଵ୍ଯଵହାରୋକ୍ତିମଯାତ୍ ପ୍ରକରଣାଦ୍ ଅନୁ । ଅଥୋତ୍ପତ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ମଯେଦଂ ପରିକଥ୍ଯତେ
ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଅଂଶରେ କଥା ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରୁ ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟକ ଅଂଶଟିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ବନ୍ଧୋ ଽଯଂ ଦୃଶ୍ଯସଦ୍ଭାଵୋ ଦୃଶ୍ଯାଭାଵେ ନ ବନ୍ଧନମ୍ । ନ ସମ୍ଭଵତି ଦୃଶ୍ଯଂ ତୁ ଯଥେଦଂ ତଚ୍ ଛୃଣୁ କ୍ରମାତ୍
ଏହି ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତୁମେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣ।
ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ଯୋ ଜଗତି ସ ଏଵ କିଲ ଵର୍ଧତେ । ସ ଏଵ ମୋକ୍ଷମ୍ ଆପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵା ନରକଂ ଚ ଵା
ଏହି ସଂସାରରେ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼େ; ସେଇ ମୁକ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ ଲାଭ କରେ।
ଅତସ୍ ତେ ସ୍ଵଵବୋଧାର୍ଥଂ ତତ୍ ତାଵତ୍ କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିଂ ସଂସୃତାଵ୍ ଏତି ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ହି ଯୋ ଯଥା
ତେଣୁ ତୁମର ନିଜ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ, ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି—ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଯେପରି ଆଗରୁ ହେଉଥିଲା।
ଇଦଂ ପ୍ରକରଣାର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ସଙ୍କ୍ଷେପାଚ୍ ଛୃଣୁ ରାଘଵ । ତତଃ ପ୍ରକଥଯିଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରଂ ତେ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
ଏହି ବିଷୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ। ପରେ, ତୁମେ ଯେପରି ଚାହଁ, ସେହିଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବୁଝେଇଦେବି।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ତତ୍ ସୁଷୁପ୍ତ ଇଵ ସ୍ଵପ୍ନଃ କଲ୍ପାନ୍ତେ ପ୍ରଵିନଶ୍ଯତି
ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଚଳନ୍ତା ଓ ଅଚଳ—ସବୁ କିଛି, ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଯେପରି ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ତତସ୍ ସ୍ତିମିତଗମ୍ଭୀରଂ ନ ତେଜୋ ନ ତମସ୍ ତତମ୍ । ଅନାଖ୍ଯମ୍ ଅନଭିଵ୍ଯକ୍ତଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ତାପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଠାରେ ନ ଆଲୋକ ରହିଥାଏ, ନ ଅନ୍ଧକାର; ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, ଅନାମିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅଛି।
ଋତମ୍ ଆତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯାଦିକା ବୁଧୈଃ । କଲ୍ପିତା ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ଯସ୍ଯ ସଞ୍ଜ୍ଞା ମହାତ୍ମନଃ
ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ—ଏହା ସବୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଚଳାଚଳରେ ଦିଆଯାଇଛି।
ସ ତଥାଭୂତ ଏଵାତ୍ମା ସ୍ଵଯମ୍ ଅନ୍ଯ ଇଵୋଲ୍ଲସନ୍ । ଜୀଵତାମ୍ ଉପଯାତୀଵ ଭାଵିନାମକଦର୍ଥନାମ୍
ସେଇ ଆତ୍ମା, ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ସତ୍ୱେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଅନୁଭବରେ ପଡ଼ିବା ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଭଳି ଲାଗେ ।
ତତସ୍ ସ ଜୀଵଶବ୍ଦାର୍ଥକଲନାକୁଲତାଂ ଗତଃ । ମନୋ ଭଵତି ମୌନାତ୍ମା ମନନାନ୍ ମନ୍ଥରୀଭଵତ୍
ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଆତ୍ମାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯିବାର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼େ, ସେ ମନ ହୋଇଯାଏ; ନିରବ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଅସ୍ତଜ୍ଞାନ ହୋଇଯାଏ ।
ମନସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ତେନ ମହତଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ସୁସ୍ଥିରାଦ୍ ଅସ୍ଥିରାକାରସ୍ ତରଙ୍ଗ ଇଵ ଵାରିଧେଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମାରୁ ଅସ୍ଥିର ମନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଯେମିତି ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ ।
ତତ୍ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵୈରମ୍ ଏଵାଶୁ ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ନିତ୍ଯଶଃ । ତେନେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀର୍ ଵିତତେଵ ଵିତନ୍ଯତେ
ସେଇ ମନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ସବୁବେଳେ ନିଜେ ନିଜେ କଳ୍ପନା କରେ; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାୟାର ଶୋଭା, ଯେଉଁଠି ଯାଦୁକର ଦେଖାଏ ଭଳି, ସାରା ଜଗତରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ।
ଯଥା କଟକଶବ୍ଦାର୍ଥଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵାର୍ହୋ ଽସ୍ତି କାନକେ । ନ ନାମ କଟକେ ତଦ୍ଵଜ୍ ଜଗଚ୍ଛବ୍ଦାର୍ଥତା ପରେ
ଯେପରି ଏକ ସୁନାର ଭିତରେ ‘କଙ୍କଣ’ ବୋଲି ଅଲଗା ଅର୍ଥ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ସୁନା ମଧ୍ୟରେ ‘କଙ୍କଣ’ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ, ସେପରି ‘ଜଗତ’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଅର୍ଥ ଅଛି, ସେଠାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭିତରେ ଏହା ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଏଵାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ଯାତ୍ମ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ନ ଜଗଚ୍ଛବ୍ଦକାର୍ଥୋ ଽସ୍ତି ହେମ୍ନୀଵ କଟକାଦିତା
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପରମବ୍ରହ୍ମରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନ ଥିବା ଭାବେ ଯଥାଯଥା ଅଛି; ଏଠାରେ ‘ଜଗତ’ ବୋଲି କୌଣସି ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେପରି ସୁନାରେ ‘କଙ୍କଣ’ ପରିଚୟ ନାହିଁ।
ଅସତୈଵାସତୀ ତାପନଦ୍ଯେଵ ଲହରୀ ଚଲା । ମନସୈଵେନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀର୍ ଜାଗତୀ ପ୍ରଵିତନ୍ଯତେ
ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖର ନଦୀରେ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ତରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ; ଏହା ମନର ମାୟା ପରି ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର।
ଅଵିଦ୍ଯା ସଂସୃତିର୍ ବନ୍ଧୋ ମାଯା ମୋହୋ ମହତ୍ ତମଃ । କଲ୍ପିତାନୀତି ନାମାନି ଯସ୍ଯାସ୍ ସକଲଵେଦିଭିଃ
ଅଜ୍ଞାନ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର, ବନ୍ଧନ, ମାୟା, ମୋହ, ଏବଂ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣାଶୁଣା ଲୋକେ କେବଳ କଳ୍ପିତ ନାମ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
ବନ୍ଧସ୍ଯ ତାଵଦ୍ ରୂପଂ ତ୍ଵଂ କଥ୍ଯମାନମ୍ ଇଦଂ ଶୃଣୁ । ତତସ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଜ୍ଞାସ୍ଯସୀନ୍ଦୁସମାନନ
ବନ୍ଧନର ସ୍ୱରୂପ କଣ, ଏହାକୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ। ପରେ ତୁମେ ମୁକ୍ତିର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିପାରିବ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵସତ୍ତାଙ୍ଗ ବନ୍ଧ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ । ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ଯଵଶାଦ୍ ବଦ୍ଧୋ ଦୃଶ୍ଯାଭାଵାଦ୍ ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ ବନ୍ଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେଖୁଥିବା ଜଣେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବନ୍ଧିଯାଏ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ନ ଥିଲେ ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଜଗତ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯାଦିସର୍ଗାତ୍ମା ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଯାଵଦ୍ ଏତତ୍ ସମ୍ଭଵତି ତାଵନ୍ ମୋକ୍ଷୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
‘ଜଗତ’, ‘ମୁଁ’, ‘ତୁମେ’ ଇତ୍ୟାଦି ଭାବ ଯାହା ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ଦେଖାଯାଉଥିବା। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।
ନେଦଂ ନେଦମ୍ ଇତି ଵ୍ଯର୍ଥୈଃ ପ୍ରଲାପୈର୍ ନୋପଶାମ୍ଯତି । ସଙ୍କଲ୍ପଜନକୈର୍ ଦୃଶ୍ଯଵ୍ଯାଧିଃ ପ୍ରତ୍ଯୁତ ଵର୍ଧତେ
‘ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଅର୍ଥହୀନ କଥା କହିଲେ ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ରୋଗ ଶାନ୍ତ ହୁଏନି; ବରଂ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ଏହାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଛି, ସେଠାରୁ ଏହା ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ।
ନ ଚ ତର୍କଭରକ୍ଷୋଦୈର୍ ନ ତୀର୍ଥନିଯମାଦିଭିଃ । ସତୋ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ଜଗତୋ ଯସ୍ମାଦ୍ ଏତେ ଵିଚାରକାଃ
ନ ତର୍କର ଭାର ଦ୍ୱାରା, ନ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତର ସତ୍ୟତାକୁ ଜଣାଯିବ ନାହିଁ; କାରଣ, ଏସବୁ କେବଳ ତଦନ୍ୱେଷଣର ଉପାୟ ମାତ୍ର।
ଜଗଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ତୁ ଯଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ନ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ତତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ । ନାସତୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଭାଵୋ ନାଭାଵୋ ଵିଦ୍ଯତେ ସତଃ
ଯଦି ଏହି ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅଛି, ତେବେ ଏହା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ, ଅସତ୍ୟର କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଓ ସତ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।