ସଂସୃତୌ ଭଵିତଵ୍ଯାନାମ୍ ଅହୋ ନୁ ଵିଷମା ଗତିଃ । ଅହମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଵଦ୍ ଦୈଵାଦ୍ ଯୂନାମ୍ ଆମିଷତାଂ ଗତଃ
ହାୟ, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ କେତେ କଠିନ! ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଯୁବକମାନଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷାର ବସ୍ତୁ ହୋଇଯାଇଛି।
କଷ୍ଟଂ ମଦପହାରେଣ କଲହୋ ଜାଯତେ ଽଧୁନା । ଦିଵି ଦେଵକୁମାରାଣାଂ କାମାକୁଲଧିଯାମ୍ ଇହ
ଏବେ ମୋର ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ହରାଇଯିବାରୁ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେଉଁ ଦେବତାପୁତ୍ରମାନେ ଅଭିଲାଷାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି।
ଗୁରୁଦେଵଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ଲଜ୍ଜାପରଵଶାତ୍ମନା । କଥମ୍ ଅଗ୍ରେ ମଯା ସମ୍ଯକ୍ ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଯାମିନୀସ୍ତ୍ରିଯା
ମୋ ଗୁରୁ ଓ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଁ ଏତେ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ରାତିର ନାରୀ ଭାବେ କିପରି ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଦଢ଼ିଅଛି?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା କ୍ଷଣମ୍ ଏକଂ ସ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ମୁନେସ୍ ସୁତଃ । ଧୈର୍ଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ କୁମ୍ଭୋ ଽତ୍ର ପୁନର୍ ଆହ ରଘୂଦ୍ଵହ
ଏଭଳି କହି, ମୁନିର ପୁଅ କିଛି ଖଣ୍ଡ ନିରବ ରହିଲେ; ପରେ ସାହସ ସଂଗ୍ରହ କରି, କୁମ୍ଭ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ।
କିମ୍ ଅଜ୍ଞ ଇଵ ଶୋଚାମି କିଂ ମମ କ୍ଷତମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଯଥାଗତମ୍ ଅଯଂ ଦେହୋ ମତ୍ତୋ ଽନ୍ଯୋ ଽନୁଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ମନେଇ ଯେମିତି ଦୁଃଖ କରୁଛି କାହିଁକି? ମୋ ଆତ୍ମାର କଣ କ୍ଷତି ହେଲା? ଏହି ଶରୀର ଯେପରି ଆସିଛି, ସେପରି ଆଉ କେହି ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିବେ, ମୁଁ ନୁହେଁ।
ପରିଦେଵନଯା କୋ ଽର୍ଥୋ ଦେଵପୁତ୍ର ତଵୈତଯା । ଯଦ୍ ଆଯାତି ତଦ୍ ଆଯାତୁ ଦେହସ୍ଯାତ୍ମା ନ ଲିପ୍ଯତେ
ହେ ଦେବପୁତ୍ର, ଏହି ଶୋକ କରିବାର କଣ ଉପକାର? ଯାହା ଆସିବ, ଶରୀର ପାଇଁ ଆସୁ। ଆତ୍ମା କେବେ ମାନି ହୁଏନି।
କାନିଚିଦ୍ ଯାନି ଦୁଃଖାନି ସୁଖାନି ଵିହିତାନି ଵା । ତାନି ସର୍ଵାଣି ଦେହସ୍ଯ ଦେହିନୋ ନ ତୁ କାନିଚିତ୍
ଯେଉଁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେସବୁ କେବଳ ଶରୀର ପାଇଁ, ଶରୀରୀ ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ।
ଯଦି ତ୍ଵମ୍ ଅପି କାର୍ଯାଣାମ୍ ଅଖେଦାର୍ହୋ ଽପି ଖିଦ୍ଯସି । ତଦ୍ ଅନ୍ଯେଷାମ୍ ଉପାଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କ ଇଵାଗମଭୂଷଣ
ଯଦି ତୁମେ ମଧ୍ୟ କାମ କରିବାରେ କ୍ଲାନ୍ତି ନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ କେମିତି ଉପାୟ ମିଳିବେ, ହେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଶୋଭା?
ଖେଦେ ଽଖେଦୋଚିତଂ ଵାଚ୍ଯମ୍ ଇତି କିଂ ଚ ତ୍ଵମ୍ ଉକ୍ତଵାନ୍ । ଇଦାନୀଂ ସମତାମ୍ ଏତ୍ଯ ତିଷ୍ଠାଖିନ୍ନୋ ଯଥାସ୍ଥିତଃ
ତୁମେ କଷ୍ଟରେ କିମ୍ବା କଷ୍ଟ ନଥିବାବେଳେ କଣ କହିବା ଉଚିତ, ଏହା କହିଛ। ଏବେ ସମତାକୁ ପାଇଁ, ଅସ୍ଥିର ନହେଇ, ଯେପରି ଅଛ, ସେପରି ଶାନ୍ତ ରହ।
ତାଵ୍ ଏଵମାଦିଭିର୍ ଵାକ୍ଯୈର୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାଶ୍ଵାସନଂ ସ୍ଵଯମ୍ । କୃତ୍ଵା ସ୍ଥିତୌ ଵନେ ସ୍ନିଗ୍ଧୌ ସୁହୃଦୌ ଖେଦିନୌ ମିଥଃ
ଏପରି ମଧୁର କଥାରେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାପରକୁ ଆଶ୍ୱସନ ଦେଲେ; ଦୁଇଜଣ ପ୍ରେମିକ ମିତ୍ର, ଥକି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାଠି ରହିଲେ।
ଅଥାର୍କସ୍ ତସ୍ଯ କୁମ୍ଭସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ପାଦଯନ୍ନ୍ ଇଵ । ଜଗାମାସ୍ତଂ ଜଗଦ୍ଦୀପୋ ଦୀପସ୍ ସ୍ନେହକ୍ଷଯାଦ୍ ଇଵ
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି କୁମ୍ଭରେ ଜଣେ ଜନନୀ ହେବା ପରି, ଅସ୍ତମିତ ହେଲା; ଜଗତର ଦୀପ, ତେଲ ଶେଷ ହେବା ପରି, ଅନ୍ଧାର ହେଲା।
ଵ୍ଯଵହାରଭରୈସ୍ ସାର୍ଧଂ ପଦ୍ମାସ୍ ସଙ୍କୋଚମ୍ ଆଯଯୁଃ । ମାର୍ଗାଶ୍ ଚ ପଥିକୈସ୍ ସାର୍ଧଂ ପାନ୍ଥସ୍ତ୍ରୀହୃଦଯାନି ଚ
ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାର ଭାର ନେଇ, ପଦ୍ମଗୁଡିକ ସଂକୋଚିତ ହେଲା; ରାସ୍ତା ଓ ତାହାରେ ଚାଲୁଥିବା ଯାତ୍ରୀ, ଏବଂ ପଥିକଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ୍ଡି ହେଲା।
ଦାଶଵଦ୍ ଵିହଗାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ କୁର୍ଵଦ୍ ଏକତ୍ର ପୁଞ୍ଜିତାନ୍ । ତାରକାରତ୍ନଜାଲାଢ୍ଯଂ ଭୁଵନଂ ଶ୍ଯାମତାଂ ଯଯୌ
ସବୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଝାଲିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି, ତାରାମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧାର ହୋଇଗଲା।
ଖଂ ହସନ୍ନ୍ ଇଵ ତାରାଢ୍ଯଂ ଵିକାସଂ କୁମୁଦାକରଃ । ଯଯାଵ୍ ଉନ୍ନାଦଚକ୍ରାହ୍ଵଂ ଭ୍ରମଦ୍ଭ୍ରମରପେଟକଃ
ତାରାରେ ଭରିଥିବା ଆକାଶ ହସୁଥିବା ପରି ଦିଶୁଥିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଯେଉଁଥିକି ରାତିର ନାଥ, ଖିଳିଥିବା କମଳପୋଖରୀ ଉପରେ ଘୁରୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦଳ ପରି ଚାଲିଯାଉଥିଲା।
ସୁହୃଦୌ ତାଵ୍ ଅଥୋତ୍ଥାଯ ସନ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଉଦ୍ଯନ୍ନିଶାକରାମ୍ । ଵନ୍ଦଯିତ୍ଵା ତଥା କୃତ୍ଵା ଜପ୍ଯଂ ଗୁଲ୍ମାନ୍ତରେ ସ୍ଥିତୌ
ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ମିତ୍ର ଉଠି, ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଜପ କରି, ଜଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
ତତଃ କୁମ୍ଭଶ୍ ଶନୈସ୍ ତତ୍ର ସ୍ତ୍ରୈଣମ୍ ଅଭ୍ଯାହରନ୍ ଵପୁଃ । ଶିଖିଧ୍ଵଜଂ ପୁରସ୍ସଂସ୍ଥଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଗଲଦକ୍ଷରମ୍
ତାପରେ କୁମ୍ଭ ଶାନ୍ତିରେ ସେଠାରେ ଜନାନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କୁ କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ।
ପତାମୀଵ ସ୍ଫୁରାମୀଵ ଦ୍ରଵାମୀଵାଙ୍ଗଯଷ୍ଟିଭିଃ । ଲଜ୍ଜଯେଵ ଚ ହେ ରାଜନ୍ ମନ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ହେ ରାଜା, ମୁଁ ମନେ କରୁଛି ଯେ ମୁଁ ପଡ଼ୁଛି, ଗାଁତି ହେଉଛି, ମୋ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଗଳିଯାଉଛି, ଲଜ୍ଜା ଲାଗୁଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ ମୁଁ ଜଣେ ଜିଅ ହେଉଛି।
ପଶ୍ଯେମେ ପରିଵର୍ଧନ୍ତେ ରାଜନ୍ ମମ ଶିରୋରୁହାଃ । ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍ତାରକାମାଲା ଦିନାନ୍ତେ ତିମିରା ଇଵ
ହେ ରାଜା, ଦେଖନ୍ତୁ, ମୋ ଚୁଲି ବଢ଼ିଯାଉଛି, ଏହା ଦିନ ଶେଷରେ ଆକାଶରେ ତାରାମାଳା ପରି ଚମକୁଛି, ଅନ୍ଧାର ଯେପରି ବଢ଼େ।
ପଶ୍ଯେମୌ ମମ ଜାଯେତେ ପ୍ରୋନ୍ମୁଖାଵ୍ ଉରସି ସ୍ତନୌ । କୋରକାଵ୍ ଇଵ ପଦ୍ମିନ୍ଯା ଵସନ୍ତେ ଗଗନୋନ୍ମୁଖୌ
ଦେଖନ୍ତୁ, ମୋ ଛାତିରେ ଦୁଇଟି ସ୍ତନ ଉଠିଯାଉଛି, ଏହାମାନେ ଗଗନକୁ ଦେଖୁଥିବା ବସନ୍ତର ପଦ୍ମକୁଡ଼ି ପରି।
ଆଗୁଲ୍ଫମ୍ ଏଵ ଲମ୍ବାନି ସମ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଽମ୍ବରାଣି ମେ । ଦେହାଦ୍ ଏଵ ସଖେ ପଶ୍ଯ ସ୍ତ୍ରିଯା ଇଵ ଶନୈଶ୍ ଶନୈଃ
ଦେଖ, ଏବେ ମୋ ପୋଶାକ ଗୋଡ଼ଘୁଞ୍ଚି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲଟକିଯାଉଛି; ବନ୍ଧୁ, ମୋ ଦେହରୁ ମୁଁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଜଣେ ଜିଅ ପରି ହେଉଛି।
ଭୂଷଣାନ୍ଯ୍ ଉରୁରତ୍ନାନି ମାଲ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ । ପଶ୍ଯେମାନ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଜାଯନ୍ତେ ସ୍ଵାଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ଵୃକ୍ଷପୁଷ୍ପଵତ୍
ଦେଖ, ମୋ ଦେହରୁ ନିଜେ ନିଜେ ଅଳଙ୍କାର, ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାଳା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଯେପରି ଗଛରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ।
ପଶ୍ଯାଯଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵୋଦ୍ଯଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁଭରସୁନ୍ଦରଃ । ମୂର୍ଧ୍ନି ପଟ୍ଟାଂଶୁକୋ ଜାତୋ ନୀହାରୋ ଽଦ୍ରାଵ୍ ଇଵାଙ୍ଗ ମେ
ଦେଖ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି ସୁନ୍ଦର କପଡ଼ା ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ନିଜେ ନିଜେ ଆସିଛି, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଉପରେ କୁହୁଡ଼ି ଝରିପଡ଼େ।
ସର୍ଵାଣି କାନ୍ତାଲିଙ୍ଗାନି ଜାତାନି ମମ ମାନଦ । ହା ଧିକ୍ କଷ୍ଟଂ ଵିଷାଦୋ ମେ କିଂ କରୋମ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗନାସ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୋ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଚିହ୍ନ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଗରିମାମୟ, ହା, କେତେ ଦୁଃଖ! ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଛି—ମୁଁ କଣ କରିବି, ଏବେ ମୁଁ ଜଣେ ଜିଅ।
ହା ଧିକ୍ କଷ୍ଟମ୍ ଅହୋ ସାଧୋ ସ୍ଥିତ ଏଵାହମ୍ ଅଙ୍ଗନା । ସଂଵିଦାନୁଭଵାମ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିତମ୍ବଂ ଜଘନାନ୍ଵିତମ୍
ହା, କେତେ ଦୁଃଖ! ହେ ସାଧୁ, ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ ଏବେ ଜଣେ ଜିଅ ହୋଇଯାଇଛି; ମୋ ମନରେ ମୁଁ ନିଜେ ନିଜେ ନିତମ୍ବ ଓ ଗୋଲା ଶରୀର ଅନୁଭବ କରୁଛି।
ଵିପିନେ କୁମ୍ଭ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୂଷ୍ଣୀଂ ଖିନ୍ନୋ ବଭୂଵ ହ । ରାଜାପି ଚ ତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ତଥୈଵାସୀଦ୍ ଵିଷଣ୍ଣଧୀଃ
ବନରେ ‘କୁମ୍ଭ’ ବୋଲି କହି ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲା। ରାଜା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।
ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣୋଵାଚ ଶିଖିଧ୍ଵଜ ଇଦଂ ଵଚଃ । କଷ୍ଟଂ ସୋ ଽଯଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵସ୍ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଵରଵର୍ଣିନୀ
କିଛି ସମୟ ପରେ ଶିଖିଧ୍ୱଜ କହିଲେ, ‘ହାୟ, କେତେ ଦୁଃଖ! ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଏବେ ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ ଜନାଣୀ ରୂପ ନେଇଛନ୍ତି।’
ସାଧୋ ଵିଦିତଵେଦ୍ଯସ୍ ତ୍ଵଂ ଜାନାସି ନିଯତେର୍ ଗତିମ୍ । ଅଵଶ୍ଯଭାଵିନ୍ଯ୍ ଅର୍ଥେ ଽସ୍ମିନ୍ ମା ଖିନ୍ନହୃଦଯୋ ଭଵ
ହେ ସାଧୁ, ତୁମେ ଜଣାପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା ଅଛି ତାହା ଜାଣ, ତୁମେ ଭାଗ୍ୟର ଗତି ବୁଝ। ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ଘଟିବାକୁ ଥିବା, ସେଥିପାଇଁ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ କରନି।
ଆପତନ୍ତି ଦଶାସ୍ ତାତ ସୁଧିଯାଂ ଦେହମାତ୍ରକେ । ନ ଚେତସ୍ଯ୍ ଅଧିଯାଂ ତ୍ଵ୍ ଏତାଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଯାନ୍ତି ସଦେହକମ୍
ହେ ପୁତ୍ର, ଏପରି ଅବସ୍ଥାମାନେ ଶୁଧୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେହକୁ ନିଜ ଭାବନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଉଚ୍ଚ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାମାନେ ଦେହ ସହିତ ମନକୁ ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ।
ଏଵମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନୁତିଷ୍ଠାମି ଯାମିନୀସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ନ ଖେଦମ୍ ଅନୁଗଚ୍ଛାମି ନିଯତିଃ କେନ ଲଙ୍ଘ୍ଯତେ
ଏହିପରି ହେଉ, ମୁଁ ଏଇ ରାତିରେ ନାରୀ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି। ମୋତେ କିଛି କଷ୍ଟ ଲାଗୁନାହିଁ; ଭାଗ୍ୟକୁ କିଏ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବ?
ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ତୌ ଖେଦଂ ତଂ ନୀତ୍ଵା ତନୁତାଂ ମିଥଃ । ଏକତଲ୍ପେ ନିଶାଂ ତୂଷ୍ଣୀଂ ନୀତଵନ୍ତୌ ଚିରେଣ ତାମ୍
ଏଭଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ମିଶି କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଦୁଃଖକୁ କମେଇଲେ; ଏକେ ଶଯ୍ୟାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚୁପ୍ଚାପ ରାତି କାଟିଦେଲେ।