ଵିଚାରଯାଚାର୍ଯପରମ୍ପରାଣାଂ ମତେନ ସତ୍ଯେନ ସିତେନ ତାଵତ୍ । ଯାଵଦ୍ ଵିଶୁଦ୍ଧାଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ବୁଦ୍ଧାମ୍ ଅନନ୍ତରୂପାଂ ପରତାମ୍ ଉପୈଷି
ଗୁରୁମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ସତ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟତା ସହିତ ତୁମେ ନିଜେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଜେ ନିରାକାର ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିପାରିବ।
ଆର୍ଯସଙ୍ଗମଯୁକ୍ତ୍ଯାଦୌ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ନଯେଦ୍ ବଲାତ୍ । ତତୋ ମହାପୁରୁଷତା ମହାପୁରୁଷଲକ୍ଷଣୈଃ
ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଏବଂ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିକୁ ବଳେ ବଢ଼ାଯାଏ। ଏହା ପରେ, ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମହାପୁରୁଷତ୍ୱ ଆସେ।
ଯୋ ଯୋ ଯେନ ଗୁଣେନେହ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଵିରାଜତେ । ଶିକ୍ଷେତ ତଂ ତମ୍ ଏଵାଶୁ ତସ୍ମାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ କୌଣସି ଗୁଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଇ ଗୁଣଟିକୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଶିଖିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
ମହାପୁରୁଷତା ତ୍ଵ୍ ଏଷା ଶମାଦିଗୁଣଶାଲିନୀ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିନା ରାମ ସିଦ୍ଧିମ୍ ଏତି ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ବଡ଼ ମନିଷ୍ୟତ୍ୱ ମାନେ ଶାନ୍ତି ଓ ଏହାଭଳି ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କିନ୍ତୁ ହେ ରାମ, ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି କେହି ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ପାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନାଚ୍ ଛମାଦଯୋ ଯାନ୍ତି ଵୃଦ୍ଧିଂ ସତ୍ପୁରୁଷକ୍ରମାତ୍ । ଶ୍ଲାଘନୀଯାଃ ଫଲେନାନ୍ତର୍ ଵୃଷ୍ଟେର୍ ଇଵ ନଵାଙ୍କୁରାଃ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି; ଏହି ଗୁଣମାନେ ଭିତରୁ ମିଳୁଥିବା ଫଳ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ଝରଣା ପରେ ନୂଆ ଅଂକୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଶମାଦିଭ୍ଯୋ ଗୁଣେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ଵର୍ଧତେ ଜ୍ଞାନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଅନ୍ନାତ୍ମକେଭ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞେଭ୍ଯଶ୍ ଶାଲିଵୃଷ୍ଟିର୍ ଇଵୋତ୍ତମା
ଶାନ୍ତି ଓ ଏହାଭଳି ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଯଜ୍ଞରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାନ ଫସଲ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଗୁଣାଶ୍ ଶମାଦଯୋ ଜ୍ଞାନାଚ୍ ଛମାଦିଭ୍ଯସ୍ ତଥା ଜ୍ଞତା । ପରସ୍ପରଂ ଵିଵର୍ଧେତେ ଏତେ ଽବ୍ଦସରସୀ ଯଥା
ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି; ଏମିତି ଏମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବଢ଼ାଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ପରସ୍ପରକୁ ପୂରଣ କରେ।
ଜ୍ଞାନଂ ସତ୍ପୁରୁଷାଚାରାଜ୍ ଜ୍ଞାନାତ୍ ସତ୍ପୁରୁଷକ୍ରମଃ । ପରସ୍ପରଂ ଗତୌ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଜ୍ଞାନସତ୍ପୁରୁଷକ୍ରମୌ । ଏକୋ ଽପି ନୈତଯୋସ୍ ତାଵତ୍ ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ସିଧ୍ଯତି
ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣରୁ ଆସେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର ପଥ ଉପଜେ; ଏହି ଦୁଇଟି, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ, ପରସ୍ପର ବଢ଼ିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଥିଲେ ମାନବ ଜୀବନର ସଫଳତା ହୁଏନା।
ଯଥା କଲମରକ୍ଷିଣ୍ଯା ଗୀତ୍ଯା ଵିତତତାରଯା । ଖଗୋତ୍ସାଦେନ ସହିତୋ ଗୀତାନନ୍ଦଃ ପ୍ରସାଧ୍ଯତେ
ଯେପରି ଦକ୍ଷ ଗାୟିକାଙ୍କର ଗୀତ ଓ ପକ୍ଷୀର ମନୋହର ଡାକରେ ଗୀତର ଆନନ୍ଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେପରି—
ଜ୍ଞାନସତ୍ପୁରୁଷେହାଭ୍ଯାମ୍ ଅକର୍ତ୍ରା କର୍ତୃରୂପିଣା । ତଥା ପୁଂସା ନିରିଚ୍ଛେନ ସମମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ପଦମ୍
ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗରେ, ଯିଏ ଆସକ୍ତି ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସଦାଚାରକ୍ରମଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଯୈଷ ରଘୁନନ୍ଦନ । ତଥୋପଵେଶ୍ଯତେ ସମ୍ଯଗ୍ ଅଯଂ ଜ୍ଞାନକ୍ରମୋ ଽଧୁନା
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଏଯାଁଠିକି ସଦାଚାରର କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନର କ୍ରମ ବିସ୍ତାର କରିବି।
ଇଦଂ ଯଶସ୍ଯମ୍ ଆଯୁଷ୍ଯଂ ପୁରୁଷାର୍ଥଫଲପ୍ରଦମ୍ । ତଜ୍ଜ୍ଞାଦ୍ ଆପ୍ତାତ୍ମଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାଚ୍ ଛ୍ରୋତଵ୍ଯଂ କିଲ ଧୀମତା
ଏହି ଉପଦେଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଆୟୁଷ୍ୟକାରୀ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଏହାକୁ ଏକ ବିଶ୍ୱସ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ବୁଦ୍ଧିନୈର୍ମଲ୍ଯାଦ୍ ବଲାଦ୍ ଯାସ୍ଯସି ସତ୍ପଦମ୍ । ଯଥା କତକସଂଶ୍ଲେଷାତ୍ ପ୍ରସାଦମ୍ ଅଵଶଂ ପଯଃ
ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ପବିତ୍ର ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ସତ୍ୟ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିବ; ଯେପରି ଗୁଆ ଫଳର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପାଣି ସ୍ୱତଃଶୁଭ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦିତଵେଦ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ହି ମନୋ ମୁନେ ଵିଵଶମ୍ ଏଵ ହି ଯାତି ପରଂ ପଦମ୍ । ଯଦ୍ ଅଵବୁଦ୍ଧମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ ଉତ୍ତମଂ ତଦଵବୋଧଦଶାଂ ନ ଜହାତି ହି
ହେ ମୁନି, ମନ ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଜାଣିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଏବଂ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କଲେ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।
ଵାଗ୍ଭାଭିର୍ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଭାତି ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵାତ୍ମନି । ଯଦ୍ ଇଦଂ ତତ୍ ସ୍ଵଶବ୍ଦାର୍ଥୈର୍ ଯୋ ଯଦ୍ ଵେତ୍ତି ସ ଵେତ୍ତୁ ତତ୍
ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖେ। ଏଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଠି ତାହାର ନିଜ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ଜଣାଯାଏ। କିଏ କଣ ଜାଣେ, ସେ ତାହାକୁ ଜାଣୁନ୍ତୁ।
ନ୍ଯାଯେନାନେନ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସର୍ଗେ ବ୍ରହ୍ମାମ୍ବରେ ସତି । କିମ୍ ଇଦଂ କସ୍ଯ ଵକ୍ଷୀତି ଚୋଦ୍ଯଚଞ୍ଚୁର୍ ନିରାକୃତଃ
ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଆକାଶ ଅଛିବାବେଳେ, 'ଏହା କଣ? କାହାର?' ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିନଥାଏ।
ଅହଂ ତାଵଦ୍ ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଵସ୍ତୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯଥାସ୍ଵଭାଵଂ ଵଚ୍ମୀଦଂ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବୁଧାଃ
ମୁଁ ଯେପରି ବୁଝିଛି, ଯଥାବସ୍ତବ, ଯଥାକ୍ରମ ଓ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ, ସମସ୍ତ କଥା କହିବି। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ଜଗଚ୍ ଚିନ୍ନଭୋ ଦେହଵିନ୍ମଯମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନସଂସାରଦୃଷ୍ଟାନ୍ତା ଇହୈଵାନ୍ତସ୍ ସମନ୍ଵିତାଃ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଏହି ଦେହ ନିର୍ମିତ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖେ। ଏଠି ଏଠାରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସଂସାରର ଉଦାହରଣ ଏକାସାଥିରେ ମିଳିଯାଏ।
ମୁମୁକ୍ଷୁଵ୍ଯଵହାରୋକ୍ତିମଯାତ୍ ପ୍ରକରଣାଦ୍ ଅନୁ । ଅଥୋତ୍ପତ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ମଯେଦଂ ପରିକଥ୍ଯତେ
ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଅଂଶରେ କଥା ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରୁ ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟକ ଅଂଶଟିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ବନ୍ଧୋ ଽଯଂ ଦୃଶ୍ଯସଦ୍ଭାଵୋ ଦୃଶ୍ଯାଭାଵେ ନ ବନ୍ଧନମ୍ । ନ ସମ୍ଭଵତି ଦୃଶ୍ଯଂ ତୁ ଯଥେଦଂ ତଚ୍ ଛୃଣୁ କ୍ରମାତ୍
ଏହି ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତୁମେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣ।
ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ଯୋ ଜଗତି ସ ଏଵ କିଲ ଵର୍ଧତେ । ସ ଏଵ ମୋକ୍ଷମ୍ ଆପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵା ନରକଂ ଚ ଵା
ଏହି ସଂସାରରେ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼େ; ସେଇ ମୁକ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ ଲାଭ କରେ।
ଅତସ୍ ତେ ସ୍ଵଵବୋଧାର୍ଥଂ ତତ୍ ତାଵତ୍ କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିଂ ସଂସୃତାଵ୍ ଏତି ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ହି ଯୋ ଯଥା
ତେଣୁ ତୁମର ନିଜ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ, ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି—ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଯେପରି ଆଗରୁ ହେଉଥିଲା।
ଇଦଂ ପ୍ରକରଣାର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ସଙ୍କ୍ଷେପାଚ୍ ଛୃଣୁ ରାଘଵ । ତତଃ ପ୍ରକଥଯିଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରଂ ତେ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
ଏହି ବିଷୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ। ପରେ, ତୁମେ ଯେପରି ଚାହଁ, ସେହିଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବୁଝେଇଦେବି।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ତତ୍ ସୁଷୁପ୍ତ ଇଵ ସ୍ଵପ୍ନଃ କଲ୍ପାନ୍ତେ ପ୍ରଵିନଶ୍ଯତି
ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଚଳନ୍ତା ଓ ଅଚଳ—ସବୁ କିଛି, ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଯେପରି ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ତତସ୍ ସ୍ତିମିତଗମ୍ଭୀରଂ ନ ତେଜୋ ନ ତମସ୍ ତତମ୍ । ଅନାଖ୍ଯମ୍ ଅନଭିଵ୍ଯକ୍ତଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ତାପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଠାରେ ନ ଆଲୋକ ରହିଥାଏ, ନ ଅନ୍ଧକାର; ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, ଅନାମିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅଛି।
ଋତମ୍ ଆତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯାଦିକା ବୁଧୈଃ । କଲ୍ପିତା ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ଯସ୍ଯ ସଞ୍ଜ୍ଞା ମହାତ୍ମନଃ
ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ—ଏହା ସବୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଚଳାଚଳରେ ଦିଆଯାଇଛି।
ସ ତଥାଭୂତ ଏଵାତ୍ମା ସ୍ଵଯମ୍ ଅନ୍ଯ ଇଵୋଲ୍ଲସନ୍ । ଜୀଵତାମ୍ ଉପଯାତୀଵ ଭାଵିନାମକଦର୍ଥନାମ୍
ସେଇ ଆତ୍ମା, ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ସତ୍ୱେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଅନୁଭବରେ ପଡ଼ିବା ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଭଳି ଲାଗେ ।
ତତସ୍ ସ ଜୀଵଶବ୍ଦାର୍ଥକଲନାକୁଲତାଂ ଗତଃ । ମନୋ ଭଵତି ମୌନାତ୍ମା ମନନାନ୍ ମନ୍ଥରୀଭଵତ୍
ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଆତ୍ମାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯିବାର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼େ, ସେ ମନ ହୋଇଯାଏ; ନିରବ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଅସ୍ତଜ୍ଞାନ ହୋଇଯାଏ ।
ମନସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ତେନ ମହତଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ସୁସ୍ଥିରାଦ୍ ଅସ୍ଥିରାକାରସ୍ ତରଙ୍ଗ ଇଵ ଵାରିଧେଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମାରୁ ଅସ୍ଥିର ମନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଯେମିତି ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ ।
ତତ୍ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵୈରମ୍ ଏଵାଶୁ ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ନିତ୍ଯଶଃ । ତେନେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀର୍ ଵିତତେଵ ଵିତନ୍ଯତେ
ସେଇ ମନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ସବୁବେଳେ ନିଜେ ନିଜେ କଳ୍ପନା କରେ; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାୟାର ଶୋଭା, ଯେଉଁଠି ଯାଦୁକର ଦେଖାଏ ଭଳି, ସାରା ଜଗତରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ।