ଇତ୍ଯ୍ ଅଧ୍ଯାତ୍ମଵିଚିତ୍ରାଭିଃ କଥାଭିସ୍ ତୌ ପରସ୍ପରମ୍ । ଆସତାଂ ଵେଦ୍ଯଵେତ୍ତାରୌ ମୁହୂର୍ତତ୍ରିତଯଂ ଵନେ
ଏଭଳି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଅଦ୍ଭୁତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ସହିତ, ଦୁଇଜଣ—ଜଣନ୍ତା ଓ ଜଣାଯାଉଥିବା—ବନରେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଙ୍ଗେ ବସିଥିଲେ।
ତତ ଉତ୍ଥାଯ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ସ୍ନାତୌ ସରସସାରସେ । ସରୋଵରେ ଵନେ ଚୈଵ ଵିହୃତୌ ନନ୍ଦନୋପମେ
ତାପରେ ସେମାନେ ଉଠି, କିଛି ଜଳାଶୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅରଣ୍ୟର ଏକ ସ୍ରୋତସ୍ସାର ମଧ୍ୟରେ ଗୁଲାବି ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ, ସେହି ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତେନାଚାରେଣ ତାଭିଶ୍ ଚ କଥାଭିସ୍ ତୌ ଵନେଚରୌ । ନୀତଵନ୍ତୌ ଦିନାନ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟୌ ତାସୁ କାନନଵୀଥିଷୁ
ଏଭଳି ଆଚରଣ ଓ ଆଲୋଚନା ସହିତ, ସେ ଦୁଇଜଣ ଜଣେ ଜଣେ ଅଟବୀରେ ଏଠାରୁ ସେଠା ଘୁରି ଘୁରି ଏଠିରେ ଅଠ ଦିନ କଟାଇଲେ।
ଅଥ କୁମ୍ଭ ଉଵାଚାନ୍ଯଦ୍ ଵନଂ ଯାଵୋ ଗିରାଵ୍ ଇତି । ତଦ୍ ଓଁ ଇତି ନୃପୋ ମତ୍ଵା ତାଵ୍ ଉଭୌ ପ୍ରଵିଚେରତୁଃ
ତାପରେ କୁମ୍ଭ କହିଲେ, 'ଚଳ, ଆଉ ଏକ ଅଟବୀକୁ, ପାହାଡ଼କୁ ଯିବା।' ରାଜା 'ଓଁ' ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଇ, ଏହିପରି ଭାବି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଏକଠି ଘୁରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵନାନ୍ଯ୍ ଅନେକରୂପାଣି ଜଙ୍ଗଲାନି ତଟାନି ଚ । ସରାଂସି ଗୁଲ୍ମଜାଲାନି ଶୃଙ୍ଗାଣି ଗହନାନି ଚ
ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅଟବୀ, ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀକୂଳ, ହ୍ରଦ, ଝାଡ଼ି ଓ ଘନ ପାହାଡ଼ ଦେଖି ଦେଖି ଚାଲିଗଲେ।
ନଦୀର୍ ଦେଶାଂସ୍ ତଥା ଗ୍ରାମାନ୍ ନଗରାଣି ପୁରାଣି ଚ । ମରୂନ୍ ଘୋରାନ୍ ଗିରୀନ୍ କୁଞ୍ଜାଂସ୍ ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ
ସେମାନେ ନଦୀ, ଦେଶ, ଗାଁ, ପୁରୁଣା ସହର, ଭୟଙ୍କର ମରୁଭୂମି, ପାହାଡ଼, ଉଦ୍ୟାନ, ପବିତ୍ର ତୀର ଓ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ସମମ୍ ଏଵ ସମସ୍ନେହୌ ସମଵେଷୌ ସ୍ଥିତାଵ୍ ଉଭୌ । ସମସତ୍ତୌ ସମୋତ୍ସାହୌ ସସ୍ନତୁସ୍ ତସ୍ଥତୁସ୍ ତଥା
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ସମାନ ସ୍ନେହ ଓ ଦେଖାରେ ଏକ ଥିଲେ, ସମାନ ମନଭାବ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଏକାଠି ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ସେମାନେ ଏକାଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ।
ଆନର୍ଚତୁଃ ପିତୄନ୍ ଦେଵାନ୍ ବୁଭୁଜାତେ ଚ ରାଘଵ । ସମଂ ତଲ୍ପେ ଚ ଶିଶ୍ଯାତେ ସମବୁଦ୍ଧୀ ବଭୂଵତୁଃ
ସେମାନେ ପିତୃପୁରୁଷ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏକାଠି ଭୋଜନ କଲେ, ରାଘବ; ସେମାନେ ଏକେ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଲେ ଏବଂ ମନରେ ଏକ ହେଲେ।
ତମାଲଵନଷଣ୍ଡେଷୁ ମନ୍ଦାରଗହନେଷୁ ଚ । ଦମ୍ପତୀ ସ୍ନିଗ୍ଧହୃଦଯୌ ସୁହୃଦୌ ତୌ ଵିରେଜତୁଃ
ତମାଳ ଓ ମନ୍ଦାର ଜଙ୍ଗଲରେ, ସେ ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣେ ସ୍ନେହ ଓ ମିତ୍ରତାରେ ଏକ ହୋଇ, ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
ଇଦଂ ଗ୍ରାହ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ଵିକଲ୍ପକଲନା ମନଃ । ନ ଜହାର ତଯୋ ରାମ ଵାତ୍ଯେଵ ଵିବୁଧାଚଲମ୍
‘ଏହା ନିଅ, ଏହା ନିଅନ୍ତୁ’ ବୋଲି ମନର ଭେଦଭାବ ସେମାନେକୁ କେବେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିଲା ନାହିଁ, ରାମ, ଯେପରି ଝଡ଼ ଏକ ପାହାଡ଼କୁ ହଲାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଵିଚେରତୁସ୍ ତୌ ସୁହୃଦୌ କ୍ଵଚିଦ୍ ଧୂଲିଵିଧୂସରୌ । କ୍ଵଚିଚ୍ ଚନ୍ଦନଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗୌ କ୍ଵଚିଦ୍ ଭସ୍ମାନୁରଞ୍ଜିତୌ
ସେ ଦୁଇଜଣ ମିତ୍ର କେବେ କେବେ ଧୂଳିରେ ଲୁଟି ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଉଥିଲେ, କେବେ କେବେ ଦେହରେ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିଲେ, ଆଉ କେବେ କେବେ ଶରୀରକୁ ଭସ୍ମରେ ରଙ୍ଗାଇ ରହୁଥିଲେ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଦିଵ୍ଯାମ୍ବରଧରୌ ଚୀରାମ୍ବରଧରୌ କ୍ଵଚିତ୍ । କ୍ଵଚିତ୍ ପଲ୍ଲଵସଞ୍ଛନ୍ନୌ କ୍ଵଚିତ୍ କୁସୁମମଣ୍ଡିତୌ
କେବେ ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କେବେ ଗଛର ଛାଲିର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କେବେ ପତ୍ରରେ ଢାକାଯାଉଥିଲେ, ଆଉ କେବେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ଦିନୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ ଗତଚିତ୍ତତଯା ତଯା । ସତ୍ତ୍ଵୋଦାତ୍ତତଯା ଚୈଵ ରାଜା କୁମ୍ଭଵଦ୍ ଆବଭୌ
କିଛି ଦିନ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ମନ ଅଲଗା ହୋଇଯିବା ଏବଂ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯିବାରୁ, ରାଜା ଜଣେ ମଟି ପାଣି ଭରା ଘଡ଼ା ପରି ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅଥ ତଂ ସୁରଗର୍ଭାଭଂ ଚୂଡାଲା ସା ଶିଖିଧ୍ଵଜମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋଭାମ୍ ଉପଗତଂ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ମାନିନୀ
ତାପରେ ଗର୍ବିତ ଚୂଡାଳା, ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ପୁଅ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଦେଖି, ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅଯଂ ପତିର୍ ଅନିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ମା ତଥେମା ଵନଭୂମଯଃ । ଇଯଂ ସ୍ଥିତିର୍ ଅନାଯାସା ଯୋ ନ କାମୀ ସ ଵଞ୍ଚିତଃ
ମୋର ସ୍ୱାମୀ ନିର୍ଦୋଷ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ୍ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି। ଏହି ଅବସ୍ଥା ସହଜ ଓ ଅସ୍ଥିର ନୁହେଁ—ଯିଏ ଆଶା ରହିନାହିଁ, ସେଠିକି ଠକାଯାଏ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଧିଯାଂ ଭୋଗେ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅତିଷ୍ଠତାମ୍ । ଏକଗ୍ରହାତ୍ମିକା ତୁଚ୍ଛା ମୂଢତୈଵୋଦିତା ଭଵେତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନେ ମୁକ୍ତ ମନ ରଖନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଯେପରି ଭୋଗ ମିଳେ ସେପରି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଧାରଣା ଅର୍ଥହୀନ ଓ ମୂଢତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ନିଜଃ ପତିର୍ ଅନିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ମା ନିରାଧିତ୍ଵଂ ନଵଂ ଵଯଃ । ଗୃହାଣି ପୁଷ୍ପଜାଲାନି ସା ହତା ଯା ନ କାମିନୀ
ଯାହାର ସ୍ୱାମୀ ନିର୍ଦୋଷ ଆତ୍ମା, ନିରଲମ୍ବ ଓ ତରୁଣ, ଯିଏ ଫୁଲର ମାଳା ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଯେଉଁ ନାରୀ କାମନା ରହିନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ।
ଵନପୁଷ୍ପଲତାଗେହେ ସ୍ଵାଯତ୍ତେ ଭର୍ତରି ପ୍ରିଯେ । ରମତେ ଯା ନ ନିର୍ଦୁଃଖା ସା ହତୈଵ ଦୁରଙ୍ଗନା
ବନର ଫୁଲ ଲତାର ଘରେ, ନିଜ ଅଧୀନରେ ଥିବା ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ, ଯିଏ ଦୁଃଖ ରହିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରେନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖିନୀ ନାରୀ।
ଵଶ୍ଯଂ ଵିଵାହିତଂ କାନ୍ତଂ ପତିମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ନିର୍ଜନେ । ସ୍ତ୍ରୀ ସତୀ ଯା ନ ରମତେ ତାଂ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ଦୁରଙ୍ଗନାମ୍
ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତରେ, ସ୍ନେହଶୀଳ ଏବଂ ବିବାହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏମିତି ଜଣେ ମହିଳାକୁ ଦୁଷ୍ଟା କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯିବା ଉଚିତ।
ସମୁଜ୍ଝତା ଯଥାପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅପି ଵେଦ୍ଯଵିଦା ସତା । ଅନିନ୍ଦ୍ଯଂ ସ୍ଵମ୍ ଉଦାରାର୍ଥଂ କିଂ ତଜ୍ଜ୍ଞେନ କୃତଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ ନିଜେ ଉତ୍ତମ କିଛି ଲାଭ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେଠାରେ ଏହାକୁ ଉତ୍ତମ କାମରେ ବ୍ୟବହାର କରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସେଠାରେ କ'ଣ ଉପକାର ଅଛି?
ତତ୍ କଞ୍ଚିଦ୍ ରଚଯାମ୍ଯ୍ ଆଶୁ ପ୍ରପଞ୍ଚଂ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ନଵମ୍ । ଯେନାଯଂ ଭୂପତିର୍ ଭର୍ତା ରମତେ ମଯି ମାନଦଃ
ସେଠିପାଇଁ ମୁଁ ଏବେ ମୋର ବୁଦ୍ଧିରେ ଏକ ନୂଆ ମାୟା ତିଆରି କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜା, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ମାନଦାତା, ମୋରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚୂଡାଲା କୁମ୍ଭଵେଷଧରା ପତିମ୍ । ପ୍ରାହ କାନନଗୁଲ୍ମସ୍ଥା କୋକିଲଂ କୋକିଲା ଯଥା
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଚୂଡାଳା କୁମ୍ଭବେଶ ଧାରଣ କରି ଅଟାର ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ କୋଇଲୀ ଜଣେ କୋଇଲାକୁ ଡାକେ।
ଚୈତ୍ରମାସସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲେ ଽଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଦିଵସସ୍ ସୁହୃତ୍ । ଅଦ୍ଯାସ୍ଥାନଂ ମହାରମ୍ଭଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ଭଵତି ଵୈ ହରେଃ
ଆଜି ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପ୍ରଥମ ଦିନ, ଏହି ଦିନଟି ସମସ୍ତ ସହଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଦିନରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହୁଏ।
ସନ୍ନିଧାନଂ ମଯା ତତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଂ ପିତୁର୍ ଅଗ୍ରତଃ । ଯଥାସ୍ଥିତା ହି ନିଯତିର୍ ନ ସନ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯା କଦାଚନ
ମୋତେ ମୋ ବାପାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ, କାରଣ ଯେପରି ଭାଗ୍ୟ ରହିଛି, ତାହା କେବେ ବି ଛାଡ଼ିହେବା ଯାଏନା।
ପ୍ରତିପାଲଯିତଵ୍ଯଂ ମେ ତ୍ଵଯେହାଦ୍ଯ ଵନାଵନୌ । କ୍ରୀଡତା ଧ୍ଯାନପୁଷ୍ପାଭ୍ଯାଂ ସମୁଦ୍ଵେଗମ୍ ଅଗଚ୍ଛତା
ତୁମେ ଆଜି ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଉଦ୍ୟାନରେ ମୋ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କର, ଧ୍ୟାନର ଫୁଲ ନେଇ ଖେଳିବା ସହିତ ଅଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ।
ଆଗଚ୍ଛାମି ଦିନାନ୍ତେ ଽଦ୍ଯ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଂ ନଭସ୍ତଲାତ୍ । ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ ଅତିତରାମ୍ ଏଵ ତ୍ଵତ୍ସଙ୍ଗୋ ମମ ତୁଷ୍ଟଯେ
ମୁଁ ଆଜି ଦିନ ସେଷରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଆକାଶରୁ ଫେରିଅସିବି। ତଥାପି, ତୁମ ସହ ରହିବା ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ବି ଅଧିକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ମଞ୍ଜରୀଂ କୁମ୍ଭୋ ଦଦୌ ମିତ୍ରାଯ କୌସୁମୀମ୍ । ପ୍ରୀତଯେ ସ୍ଵାମ୍ ଇଵ ପ୍ରୀତିଂ କାନ୍ତାଂ ନନ୍ଦନଵୃକ୍ଷଜାମ୍
ଏଭଳି କହି, କୁମ୍ଭ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଫୁଲର ଗୁଛ ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ଯେପରି ଜଣେ ନିଜ ପ୍ରିୟାକୁ, ଯିଏ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷରୁ ଜନ୍ମିଛି, ନିଜ ସ୍ନେହ ପାଇଁ ଦେଇଥାଏ ।
ଆଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଶୀଘ୍ରମ୍ ଏଵଂ ଵଦତି ଭୂପତୌ । ପୁପ୍ଲୁଵେ ଚ ଵନାଦ୍ ଵ୍ଯୋମ ଶରନ୍ମୁଗ୍ଧପଯୋଦଵତ୍
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଆସିବାକୁ ହେବ, ରାଜା ଏପରି କହି, ବନରୁ ଆକାଶକୁ ଏମିତି ଉଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ପବନରେ ମନମୋହିତ ମେଘ ଉଡ଼ିଯାଏ ।
ପୁଷ୍ପଜାଲଂ ଜହୌ ଵ୍ଯୋମ ଵ୍ରଜନ୍ କୁସୁମଦାମଜମ୍ । ଵିସାରି ଵନଵାତେନ ହିମଂ ହୈମ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ
ସେ ଯିବା ସମୟରେ, ଫୁଲର ମାଳା ଆକାଶରେ ଛାଡ଼ିଗଲା, ବନପବନରେ ଛିଟିଯାଇଲା, ଯେପରି ସୁନା ମେଘରୁ ହିମ ପଡ଼ିଯାଏ ।
ଶିଖିଧ୍ଵଜୋ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ତଂ ଦଦର୍ଶାଦର୍ଶନଂ ଗତମ୍ । ଉନ୍ନିଦ୍ରୋ ଽବ୍ଦଂ ଯଥା ବର୍ହୀ ସତ୍ପ୍ରୀତିର୍ ହି ସୁଦୁସ୍ତ୍ଯଜା
ଶିଖିଧ୍ୱଜ ତାଙ୍କୁ ଯିଅଉଥିବା ଦେଖିଲେ, ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ମୟୂର ଏକ ମେଘକୁ ଦୂରକୁ ଯିଅଉଥିବା ଦେଖେ; କାରଣ ସତ୍ୟ ସ୍ନେହ ଛାଡ଼ିବା ବହୁତ କଷ୍ଟକର ।