ପ୍ରବୋଧକାରଣଂ ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯାଣୁଵପୁର୍ ହୃଦି । ଵିଦ୍ଯତେ ସତ୍ତ୍ଵଶେଷୋ ଽନ୍ତର୍ ବୀଜେ ପୁଷ୍ପଫଲଂ ଯଥା
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦୃଶ୍ୟ, ତଥାପି ଜାଗୃତିର କାରଣ ଥାଏ—ସେଠାରେ ଅଳ୍ପ ଜୀବନ୍ଶକ୍ତି ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଗୁଟିକା ଭିତରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲୁଚିଥାଏ।
ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯାସ୍ପନ୍ଦିତସଚ୍ଚିତଃ । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵଵିହୀନସ୍ଯ ସମସ୍ଯାଚଲସଂସ୍ଥିତେଃ
ଯେଉଁଠି ଚିତ୍ତର ଚଞ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତା-ଏକତା ଦୁହିଁ ନାହିଁ, ସେଠି ସମତା ଓ ଅଡ଼ିଗତାରେ ଅବିଚଳ ଅବସ୍ଥା ରହିଛି।
କାଯସ୍ ସମସମାଭୋଗୋ ନ ଗ୍ଲାଯତି ନ ହୃଷ୍ଯତି । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ସମମ୍ ଏଵାଵତିଷ୍ଠତେ
ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ସମତାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ନା ଥକେ, ନା ଖୁସି ହୁଏ; ଏହା ନା ହ୍ରାସ ପାଏ, ନା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେମିତି ସମଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵାଦିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ମନଃ । ତସ୍ଯ ଦେହୋ ଽନ୍ଯତାମ୍ ଏତି ନାସ୍ପନ୍ଦସ୍ଯ କଦାଚନ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ଭାବନାରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର କେବେ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏନା।
ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦୋ ହି ସର୍ଵେଷାଂ କାରଣଂ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥିତେଃ । ରାମ ଭାଵଵିକାରାଣାଂ କୁସୁମାନାଂ ଯଥା ମଧୁଃ
ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅବସ୍ଥାନର କାରଣ ହେଉଛି ମନର ଚଳନ; ଯେପରି ଫୁଲର ରୂପାନ୍ତର ଫଳରେ ମଧୁ ହୁଏ, ସେପରି ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ଦେହେ ଚିତ୍ତଂ ସ ହି ମୁହୁର୍ ମୁହୁଃ । ହର୍ଷଗ୍ଲପନସମ୍ମୋହଵଶମ୍ ଏତି ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହେ, ସେଠାରେ ଶରୀର ବାରମ୍ବାର ଆନନ୍ଦ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ମୋହର ଅଧୀନ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତେ ପ୍ରଶମମ୍ ଆଯାତେ କାଯୋ ଯସ୍ ସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ବାଧତେ ନାମ୍ବରସ୍ଯେଵ ତସ୍ଯ ଭାଵଵିକାରଭୂଃ
ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସିଲେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୃଢ଼ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର କୌଣସି ବିକଳତାକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ଵୀଚ୍ଯାଦି ନ ଯଥୋଦେତି ସମାଯା ଜଲସନ୍ତତେଃ । ତଥା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୋଷସ୍ ସମାଯାସ୍ ସତ୍ତ୍ଵସଂସ୍ଥିତେଃ
ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଗୁଆ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କରେ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାନୁପଲମ୍ଭୋ ଽସ୍ତି ନାନ୍ଯସ୍ ସ୍ଵୋପଶମାଦ୍ ଋତେ । ଯାଵଦ୍ ଭାଵି ସମଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ କାଲାଚ୍ ଛାମ୍ଯତି କେଵଲମ୍
ସତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭବ କେବଳ ନିଜର ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଯେପରିଅଁ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ରହିଥାଏ, ସତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ସମୟ ସହିତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଦେହେ ଯସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ନୋ ଚିତ୍ତଂ ନାପି ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । ସ ତାପହିମଵଦ୍ ରାମ ପଞ୍ଚତ୍ଵେନ ଵିଲୀଯତେ
ଯେଉଁ ଦେହରେ ନ ମନ ଅଛି, ନ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ହେ ରାମ, ସେ ଦେହ ତାପରେ ହିମ ପରି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ମିଶିଯାଏ।
ଶିଖିଧ୍ଵଜସ୍ଯ ଦେହୋ ଽସୌ ନିଶ୍ଚିତଂ ଚେତସୋଜ୍ଝିତଃ । ସତ୍ତ୍ଵାଂଶେନ ଚ ସଂଯୁକ୍ତସ୍ ତେନ ନ ମ୍ଲାନିଭାଜନମ୍
ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କର ଶରୀରଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚେତନା ଛାଡିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଥିରେ ଶୁଧ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଏକ ଅଂଶ ଯୋଗ ହୋଇଥିଲା । ଏହି କାରଣରୁ ଶରୀରଟି କ୍ଷୟ ହେବାର ପାତ୍ର ହେଇନଥିଲା ।
ତଂ ତଥାଭୂତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଭର୍ତୁର୍ ଦେହଂ ଵରାଙ୍ଗନା । ଅନୁଜ୍ଝିତଵତୀ ଦେହଂ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ସତ୍ଵରମ୍
ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ପତିଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଦେଖି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହିଳା ତାହାକୁ ଛାଡିନଥିଲେ । ସେ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଗଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାବୋଧଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ବୋଧନଂ କାନ୍ତମ୍ ଏଷ ତତ୍ର ହି ସଂସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଚିତ୍ତର ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବି । କାରଣ, ମୋର ପ୍ରିୟଜନ ସେଠାରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ।
ନ ବୋଧଯାମି ଯଦ୍ଯ୍ ଏନଂ ଚିରାତ୍ ତଦ୍ ବୁଧ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ । କିମ୍ ଇହୈକାଵତିଷ୍ଠେ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏନଂ ବୋଧଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିନାହିଁ ହେଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସେ ନିଜେ ଜାଗିଯିବେ । ତେଣୁ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକା ରହିବାର କାହିଁକି ? ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବି ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚୂଡାଲା ଦେହଂ କାରଣପଞ୍ଜରମ୍ । ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରାପ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତଵର୍ଜିତେ
ଏଭଳି ଭାବି, ଚୂଡାଳା ନିଜ ଦେହ, ଯାହା କାରଣର ପିଞ୍ଜରା, ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଅବସ୍ଥା କରିଲେ।
ତତ୍ର ସା ଚେତନସ୍ପନ୍ଦଂ କୃତ୍ଵା ସତ୍ତ୍ଵଵତଃ ପ୍ରଭୋଃ । ସ୍ଵଂ ଵିଵେଶ ପୁନର୍ ଦେହଂ ଖାନ୍ ନୀଡମ୍ ଇଵ ପକ୍ଷିଣୀ
ସେଠାରେ, ସେ ମହାନ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱଶୀଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଚେତନାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ, ଏବଂ ପଛରୁ ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁ ଫେରିବା ପରି, ନିଜ ଦେହକୁ ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କୁମ୍ଭାକୃତିର୍ ଅଥୋତ୍ଥାଯ ନିଵିଷ୍ଟା କୁସୁମସ୍ଥଲେ । ସାମ ଗାତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ସା ଭ୍ରମରୀଵୃନ୍ଦସସ୍ଵନା
ତାପରେ, ଘଡ଼ା ଆକାର ଧରି, ଫୁଲର ଶେଯ୍ୟାରେ ବସି, ସେ ସାମଗୀତ ଗାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦଳର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଶୁଣାଗଲା।
ତଂ ସାମସ୍ଵନମ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଚିତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣଶାଲିନଃ । ବୁବୁଧେ ଭୂପତେର୍ ଦେହେ ଵସନ୍ତ ଇଵ ପଦ୍ମିନୀ
ସେ ସାମଗୀତର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ନିଜ ଦେହରେ ସଚେତନ ହେଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପଦ୍ମିନୀ ଫୁଟିଉଠେ।
ଦୃଶଂ ଵିକାସଯାମ୍ ଆସ ତାଂ ତଦାର୍କ ଇଵାବ୍ଜିନୀମ୍ । ଗୃହୀତସତ୍ତ୍ଵସମ୍ପତ୍ତିଶ୍ ଶିଖିଧ୍ଵଜମହୀପତିଃ
ସତ୍ୟ ଗୁଣର ଧନରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଖିଧ୍ୱଜ ରାଜା ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଆଖି ଖୋଲିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦଳ ମେଳାଇଥିବା ପଦ୍ମକୁ ଖୋଲାଇଦିଏ।
ଅପଶ୍ଯତ୍ କୁମ୍ଭମ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥଂ ସାମଗାଯନତତ୍ପରମ୍ । ପରେଣ ଵପୁଷା ଯୁକ୍ତଂ ସାମଵେଦମ୍ ଇଵାପରମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଘଡ଼ା ସାମ୍ନାରେ ରଖାଯାଇଛି, ଯାହା ସାମଗାନରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛି, ମନେ ହେଉଛି ଏକ ଅନ୍ୟ ସାମବେଦ ଦେହୀ ଅଟୁଟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ।
ଅହୋ ବତ ଵଯଂ ଧନ୍ଯାଃ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମୁନେସ୍ ସୁତଃ । ଇତ୍ଯ୍ ଏଵୋଦାହରନ୍ ରାଜା କୁମ୍ଭାଯ କୁସୁମଂ ଦଦୌ
ରାଜା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, 'ହାଁ, ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ! ମୁନିର ପୁଅ ପୁନିଥରେ ଆସିଛନ୍ତି!' ବୋଲି ଘଡ଼ାକୁ ଏକ ଫୁଲ ଦେଲେ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ସ୍ଥିତାସ୍ ସ୍ମୋ ଭଗଵଂସ୍ ତଵ ଚେତସି ପାଵନେ । କେ ନାମ ନ ମହାସତ୍ତ୍ଵାଃ ପ୍ରସାଦେଷ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗ ହି ସ୍ଥିରାଃ
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ଆମେ ତୁମର ପବିତ୍ର ମନରେ ଅବିଚଳ ରହିପାରିଛୁ; କିଏ ନାହିଁ, ଯିଏ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମ ଦୟାମୟ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଦୃଢ଼ ରହିପାରିବ ନାହିଁ?
ଅସ୍ମତ୍ପଵିତ୍ରୀକରଣମ୍ ଏକମ୍ ଆଗମକାରଣମ୍ । ତଵ ପାପାପହଂ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିତୀଯଂ କତରଦ୍ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି କେବଳ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେବା ପାଇଁ; ହେ ପାପ ହରଣ କରୁଥିବା, ଦୟାକରି କହ, ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଦ୍ୱିତୀୟ କାରଣ ଥାଇପାରେ କି?
ଯତଃ ପ୍ରଭୃତି ଯାତୋ ଽସ୍ମି ତ୍ଵତ୍ସକାଶାଦ୍ ଅରିନ୍ଦମ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଚେତୋ ମେ ତ୍ଵଯୈଵେହ ସମଂ ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ଶତ୍ରୁ ଜୟ କରୁଥିବା, ଯେ ଦିନରୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ସେହି ଦିନରୁ ମୋ ମନ ଏଠି, ତୁମ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ରହିଛି।
ନ ରମେ ସ୍ଵର୍ଗରଙ୍ଗେଷୁ ଦେଵୋଦ୍ଯାନେଷୁ ଚାନଘ । ମେରୁମନ୍ଦରକୂଟେଷୁ କୈଲାସକୁହରେଷୁ ଚ
ହେ ପାପ ରହିତ, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗର ଆନନ୍ଦ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ବଗିଚା, ମେରୁ କିମ୍ବା ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶିଖର, କିମ୍ବା କୈଳାସ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵତ୍ସଙ୍ଗମ୍ ଏଵ ଵାଞ୍ଛାମି ସୁଭଗାଚାରପେଶଲମ୍ । ଅମୃତସ୍ଯନ୍ଦସଙ୍କାଶଂ ମଧୁମାସମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ମୁଁ କେବଳ ତୁମ ସଙ୍ଗକୁ ଆଶା କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ରହିଛି; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଗଛ ମଧୁମାସ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ, ଯାହା ଅମୃତ ଝରଣା ପରି ମିଠା ଲାଗେ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଏଵେହ ତିଷ୍ଠାମି ସମୀପେ ତଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଅଭୀଷ୍ଟଂ ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଏଵାଙ୍ଗ ରମ୍ଯାଣାଂ ଧୁରି ତତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ସେଠାରୁ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ରହିଛି; ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ମାନିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ସେ ସବୁ ଜିନିଷ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି।
ତ୍ଵାଦୃଶୋ ବନ୍ଧୁର୍ ଆପ୍ତଶ୍ ଚ ସୁହୃନ୍ ମିତ୍ରଂ ସଖା ତଥା । ଵିଶ୍ଵାସ୍ଯଶ୍ ଚୈଵ ଶିଷ୍ଯଶ୍ ଚ ମନ୍ଯେ ଜଗତି ନାସ୍ତି ମେ
ଏହି ସଂସାରରେ ତୁମ ପରି ଆପଣା, ଭରସାଯୋଗ୍ୟ, ଭଲ ମନ୍ଦିର, ବନ୍ଧୁ, ସାଥୀ, ବିଶ୍ୱାସୀ କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
ଅହୋ ନୁ ଫଲିତଂ ପୁଣ୍ଯପାଦପୈର୍ ନଃ କୁଲାଚଲେ । ଯଦ୍ ଭଵାନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସଙ୍ଗୋ ଽପି ଵାଞ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମତ୍ସମାଗମମ୍
ଆମ ପରିବାରର ଧର୍ମ ରୂପୀ ବୃକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଛି, କାରଣ ତୁମେ ନିରଲିପ୍ତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମ ସଙ୍ଗ ଚାହୁଁଛ।
ଇଦଂ ଵନମ୍ ଇମେ ଵୃକ୍ଷା ଭୃତ୍ଯୋ ଽଯମ୍ ଅହମ୍ ଆଦୃତଃ । ରୋଚତେ ଚେନ୍ ନ ତେ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ ତଦ୍ ଇହ ସ୍ଥୀଯତାଂ ପ୍ରଭୋ
ଏହି ଜଙ୍ଗଲ, ଏହି ଗଛମାନେ ଓ ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତ ଦାସ ଏଠାରେ ଅଛି; ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗ ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ତେବେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ।