ମନସ୍ଯ୍ ଅନୀହିତେ ଶାନ୍ତେ ତୈର୍ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯକର୍ମଭିଃ । ନେହ କୈଶ୍ଚିତ୍ କୃତୈର୍ ଅର୍ଥୋ ନାକୃତୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭାଵନାତ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ବା ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଶରୀରର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି କରିବା ବା ନ କରିବା ଦ୍ୱାରା କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭାବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନୀହିତେ ଶାନ୍ତେ ନ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତ ଏଵ ତେ । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି କର୍ମାଦାଵ୍ ଅସଞ୍ଚାରିତଯନ୍ତ୍ରଵତ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅକ୍ରିୟ ଓ ଶାନ୍ତ ଅଛି, ସେତେବେଳେ କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କୌଣସି କାମରେ ଲାଗନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଚଳାଉନାଯାଇଥିବା ଯନ୍ତ୍ର ଭଳି ଅକ୍ରିୟ ରହନ୍ତି।
ମନୋଯନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚଲନେ କାରଣଂ ଵେଦନଂ ଵିଦୁଃ । ପ୍ରାଣାଲୀ ଦାରୁମେଷସ୍ଯ ରଜ୍ଜୁର୍ ଅନ୍ତର୍ଗତା ଯଥା
ମନର ଚଳନକୁ ଅନୁଭୂତି କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ଏକ କାଠର ପୁତୁଳିକୁ ଭିତରର ଡୋରି ଚଳାଏ, ସେପରି ମନକୁ ଅନୁଭୂତି ଚଳାଏ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରପଦାର୍ଥାଦ୍ଯାକୁଲଂ ଜଗତ୍ । ଵିଦ୍ଯତେ ଵେଦନସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଵାତେ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଯଥା
ଯେପରି ହାବା ଭିତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ କମ୍ପନ ରହିଥାଏ, ସେପରି ରୂପ, ଆଲୋକ, ଚିନ୍ତା, ବସ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିବା ଏହି ସଂସାର ସମସ୍ତେ ଅନୁଭୂତି ଭିତରେ ଅଛି।
ସର୍ଵାତ୍ମଵେଦନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଯଥୋଦେତି ତଦାତ୍ମକମ୍ । ଭାତି ପ୍ରସୃତଦିକ୍କାଲବାହ୍ଯାନ୍ତାରୂପଦେହକମ୍
ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ଭିତର ଓ ବାହାର ଦେହର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୈଵ ଦୃଶ୍ଯତାଭାସଂ ସ୍ଵଂ ରୂପଂ ଧାରଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ସ୍ଵଂ ଯଥା ତତ୍ର ଯଦ୍ ରୂପଂ ପ୍ରଵିଭାତି ତଥୈଵ ତତ୍
ଦର୍ଶକ ନିଜେ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକୃତିକୁ ନିଜ ରୂପ ଭାବେ ଧାରଣ କରି, ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ରୂପ ନିଜ ଭାବରେ ଚମକେ, ସେଇ ରୂପଟିଏ ଥାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ଯଥା ତତ୍ର ସଙ୍କଲ୍ପତ୍ଵମ୍ ଇଵାଗତଃ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଥା ତତ୍ର ତଦ୍ରୂପ ଇଵ ରାଜତେ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ, ମନର ଭାବନା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ସେଠାରେ ତୁରନ୍ତ ଦଢ଼ ହୋଇ, ସେଇ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମକତଯା ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଯୁଜ୍ଯତେ । ଦ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟ୍ରସଦ୍ଭାଵେ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ତି ନାସତଃ
ଦର୍ଶକ ସମସ୍ତର ଆଧାର ହେବାରୁ, ଦେଖାଯାଉଥିବାଟି ଅଛି ବୋଲି ଲାଗେ। କିନ୍ତୁ ଦର୍ଶକ ଥିଲେ ଦର୍ଶନ ହୁଏ, ଦର୍ଶକ ନଥିଲେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛି ନାହିଁ।
ଅକାରଣକମ୍ ଏଵାତୋ ବ୍ରହ୍ମକଲ୍ପମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମ୍ ଏଵ ନିର୍ମାତୃ ତସ୍ଯାଂଶାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନୁପାଧଯଃ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଳ୍ପନା ପରି ଅଛି। ଏହାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର କୌଣସି ବିଶେଷ ଗୁଣ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଯତ୍ନମାତ୍ରେତରରୂପକୋ ଯସ୍ ତଦ୍ଦୈଵଶବ୍ଦାର୍ଥମ୍ ଅପାସ୍ଯ ଦୂରେ । ଶୂରେଣ ସାଧୋ ପଦମ୍ ଉତ୍ତମଂ ତତ୍ ସ୍ଵପୌରୁଷେଣୈଵ ହି ଲଭ୍ଯତେ ଽନ୍ତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂରେ ଫେଙ୍ଗିଦିଅ। ହେ ଶୂରବୀର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଵିଚାରଯାଚାର୍ଯପରମ୍ପରାଣାଂ ମତେନ ସତ୍ଯେନ ସିତେନ ତାଵତ୍ । ଯାଵଦ୍ ଵିଶୁଦ୍ଧାଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ବୁଦ୍ଧାମ୍ ଅନନ୍ତରୂପାଂ ପରତାମ୍ ଉପୈଷି
ଗୁରୁମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ସତ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟତା ସହିତ ତୁମେ ନିଜେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଜେ ନିରାକାର ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିପାରିବ।
ଆର୍ଯସଙ୍ଗମଯୁକ୍ତ୍ଯାଦୌ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ନଯେଦ୍ ବଲାତ୍ । ତତୋ ମହାପୁରୁଷତା ମହାପୁରୁଷଲକ୍ଷଣୈଃ
ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଏବଂ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିକୁ ବଳେ ବଢ଼ାଯାଏ। ଏହା ପରେ, ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମହାପୁରୁଷତ୍ୱ ଆସେ।
ଯୋ ଯୋ ଯେନ ଗୁଣେନେହ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଵିରାଜତେ । ଶିକ୍ଷେତ ତଂ ତମ୍ ଏଵାଶୁ ତସ୍ମାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ କୌଣସି ଗୁଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଇ ଗୁଣଟିକୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଶିଖିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
ମହାପୁରୁଷତା ତ୍ଵ୍ ଏଷା ଶମାଦିଗୁଣଶାଲିନୀ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିନା ରାମ ସିଦ୍ଧିମ୍ ଏତି ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ବଡ଼ ମନିଷ୍ୟତ୍ୱ ମାନେ ଶାନ୍ତି ଓ ଏହାଭଳି ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କିନ୍ତୁ ହେ ରାମ, ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି କେହି ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ପାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନାଚ୍ ଛମାଦଯୋ ଯାନ୍ତି ଵୃଦ୍ଧିଂ ସତ୍ପୁରୁଷକ୍ରମାତ୍ । ଶ୍ଲାଘନୀଯାଃ ଫଲେନାନ୍ତର୍ ଵୃଷ୍ଟେର୍ ଇଵ ନଵାଙ୍କୁରାଃ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି; ଏହି ଗୁଣମାନେ ଭିତରୁ ମିଳୁଥିବା ଫଳ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ଝରଣା ପରେ ନୂଆ ଅଂକୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଶମାଦିଭ୍ଯୋ ଗୁଣେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ଵର୍ଧତେ ଜ୍ଞାନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଅନ୍ନାତ୍ମକେଭ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞେଭ୍ଯଶ୍ ଶାଲିଵୃଷ୍ଟିର୍ ଇଵୋତ୍ତମା
ଶାନ୍ତି ଓ ଏହାଭଳି ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଯଜ୍ଞରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାନ ଫସଲ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଗୁଣାଶ୍ ଶମାଦଯୋ ଜ୍ଞାନାଚ୍ ଛମାଦିଭ୍ଯସ୍ ତଥା ଜ୍ଞତା । ପରସ୍ପରଂ ଵିଵର୍ଧେତେ ଏତେ ଽବ୍ଦସରସୀ ଯଥା
ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି; ଏମିତି ଏମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବଢ଼ାଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ପରସ୍ପରକୁ ପୂରଣ କରେ।
ଜ୍ଞାନଂ ସତ୍ପୁରୁଷାଚାରାଜ୍ ଜ୍ଞାନାତ୍ ସତ୍ପୁରୁଷକ୍ରମଃ । ପରସ୍ପରଂ ଗତୌ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଜ୍ଞାନସତ୍ପୁରୁଷକ୍ରମୌ । ଏକୋ ଽପି ନୈତଯୋସ୍ ତାଵତ୍ ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ସିଧ୍ଯତି
ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣରୁ ଆସେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର ପଥ ଉପଜେ; ଏହି ଦୁଇଟି, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ, ପରସ୍ପର ବଢ଼ିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଥିଲେ ମାନବ ଜୀବନର ସଫଳତା ହୁଏନା।
ଯଥା କଲମରକ୍ଷିଣ୍ଯା ଗୀତ୍ଯା ଵିତତତାରଯା । ଖଗୋତ୍ସାଦେନ ସହିତୋ ଗୀତାନନ୍ଦଃ ପ୍ରସାଧ୍ଯତେ
ଯେପରି ଦକ୍ଷ ଗାୟିକାଙ୍କର ଗୀତ ଓ ପକ୍ଷୀର ମନୋହର ଡାକରେ ଗୀତର ଆନନ୍ଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେପରି—
ଜ୍ଞାନସତ୍ପୁରୁଷେହାଭ୍ଯାମ୍ ଅକର୍ତ୍ରା କର୍ତୃରୂପିଣା । ତଥା ପୁଂସା ନିରିଚ୍ଛେନ ସମମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ପଦମ୍
ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗରେ, ଯିଏ ଆସକ୍ତି ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସଦାଚାରକ୍ରମଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମଯୈଷ ରଘୁନନ୍ଦନ । ତଥୋପଵେଶ୍ଯତେ ସମ୍ଯଗ୍ ଅଯଂ ଜ୍ଞାନକ୍ରମୋ ଽଧୁନା
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଏଯାଁଠିକି ସଦାଚାରର କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନର କ୍ରମ ବିସ୍ତାର କରିବି।
ଇଦଂ ଯଶସ୍ଯମ୍ ଆଯୁଷ୍ଯଂ ପୁରୁଷାର୍ଥଫଲପ୍ରଦମ୍ । ତଜ୍ଜ୍ଞାଦ୍ ଆପ୍ତାତ୍ମଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାଚ୍ ଛ୍ରୋତଵ୍ଯଂ କିଲ ଧୀମତା
ଏହି ଉପଦେଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଆୟୁଷ୍ୟକାରୀ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଏହାକୁ ଏକ ବିଶ୍ୱସ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ବୁଦ୍ଧିନୈର୍ମଲ୍ଯାଦ୍ ବଲାଦ୍ ଯାସ୍ଯସି ସତ୍ପଦମ୍ । ଯଥା କତକସଂଶ୍ଲେଷାତ୍ ପ୍ରସାଦମ୍ ଅଵଶଂ ପଯଃ
ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ପବିତ୍ର ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ସତ୍ୟ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିବ; ଯେପରି ଗୁଆ ଫଳର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପାଣି ସ୍ୱତଃଶୁଭ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦିତଵେଦ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ହି ମନୋ ମୁନେ ଵିଵଶମ୍ ଏଵ ହି ଯାତି ପରଂ ପଦମ୍ । ଯଦ୍ ଅଵବୁଦ୍ଧମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ ଉତ୍ତମଂ ତଦଵବୋଧଦଶାଂ ନ ଜହାତି ହି
ହେ ମୁନି, ମନ ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଜାଣିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଏବଂ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କଲେ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।
ଵାଗ୍ଭାଭିର୍ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଭାତି ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵାତ୍ମନି । ଯଦ୍ ଇଦଂ ତତ୍ ସ୍ଵଶବ୍ଦାର୍ଥୈର୍ ଯୋ ଯଦ୍ ଵେତ୍ତି ସ ଵେତ୍ତୁ ତତ୍
ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖେ। ଏଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଠି ତାହାର ନିଜ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ଜଣାଯାଏ। କିଏ କଣ ଜାଣେ, ସେ ତାହାକୁ ଜାଣୁନ୍ତୁ।
ନ୍ଯାଯେନାନେନ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସର୍ଗେ ବ୍ରହ୍ମାମ୍ବରେ ସତି । କିମ୍ ଇଦଂ କସ୍ଯ ଵକ୍ଷୀତି ଚୋଦ୍ଯଚଞ୍ଚୁର୍ ନିରାକୃତଃ
ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଆକାଶ ଅଛିବାବେଳେ, 'ଏହା କଣ? କାହାର?' ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିନଥାଏ।
ଅହଂ ତାଵଦ୍ ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଵସ୍ତୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯଥାସ୍ଵଭାଵଂ ଵଚ୍ମୀଦଂ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ବୁଧାଃ
ମୁଁ ଯେପରି ବୁଝିଛି, ଯଥାବସ୍ତବ, ଯଥାକ୍ରମ ଓ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ, ସମସ୍ତ କଥା କହିବି। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ଜଗଚ୍ ଚିନ୍ନଭୋ ଦେହଵିନ୍ମଯମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନସଂସାରଦୃଷ୍ଟାନ୍ତା ଇହୈଵାନ୍ତସ୍ ସମନ୍ଵିତାଃ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଏହି ଦେହ ନିର୍ମିତ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖେ। ଏଠି ଏଠାରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସଂସାରର ଉଦାହରଣ ଏକାସାଥିରେ ମିଳିଯାଏ।
ମୁମୁକ୍ଷୁଵ୍ଯଵହାରୋକ୍ତିମଯାତ୍ ପ୍ରକରଣାଦ୍ ଅନୁ । ଅଥୋତ୍ପତ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ମଯେଦଂ ପରିକଥ୍ଯତେ
ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଅଂଶରେ କଥା ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରୁ ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟକ ଅଂଶଟିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ବନ୍ଧୋ ଽଯଂ ଦୃଶ୍ଯସଦ୍ଭାଵୋ ଦୃଶ୍ଯାଭାଵେ ନ ବନ୍ଧନମ୍ । ନ ସମ୍ଭଵତି ଦୃଶ୍ଯଂ ତୁ ଯଥେଦଂ ତଚ୍ ଛୃଣୁ କ୍ରମାତ୍
ଏହି ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତୁମେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣ।