ଅହୋ ପରିଣତସ୍ ସାଧୁସ୍ ସ୍ଵପଦେ ଭଗଵାନ୍ ଅଯମ୍ । ତଦ୍ ଏନଂ ହି କଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ସାମ୍ପ୍ରତଂ ବୋଧଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ହାଁ, କେତେ ଦୃଢ଼ ଓ ଉତ୍ତମ ଅଛନ୍ତି ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନିଜ ଦଶାରେ! ଏବେ କେଉଁଠି ଉପାୟରେ ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିପାରିବି?
ଅଥ ଵୈନଂ ମହାତ୍ମାନଂ କିମର୍ଥଂ ବୋଧଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଵିଦେହଂ ବୋଧମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠତ୍ଵ୍ ଏଷ ଯଥାସୁଖମ୍
କିମ୍ବା, ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ କାହିଁକି ସଚେତନ କରିବି? ଦେହରହିତ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଏହେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ରହୁନ୍ତୁ।
ଅହମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗନାଦେହମ୍ ଇମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପରଂ ପଦମ୍ । ଅପୁନର୍ଜନନାଯୈଵ ଗଚ୍ଛାମୀହ ହି କିଂ ମମ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାରୀ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ହେବ ନାହିଁ—ଏଠାରେ ମୋର ଆଉ କଣ ଅଛି?
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଦେହଂ ସ୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦ୍ଯତା ସତୀ । ପୁନସ୍ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚୂଡାଲା ସା ମହାସତୀ
ଏଭଳି ଭାବି, ନିଜ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ସେ ମହାସତୀ ଚୂଡ଼ାଳା ପୁଣି ଏକଥର ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଆଲୋକଯାମି ଵୈ ତାଵଦ୍ ଏନଂ ଦେହଂ ମହୀପତେଃ । ଯଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ସତ୍ତ୍ଵଶେଷୋ ଽସ୍ତି ବୋଧବୀଜଂ ହୃଦନ୍ତରେ
ମୁଁ ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଦେହକୁ ଭଲଭାବରେ ଦେଖିବି, ଦେଖିବି କି ତାଙ୍କ ଭିତରେ କିଛି ଜୀବନର ଚିହ୍ନ ବା ଜ୍ଞାନର ବିଉ ଅଛି କି ନାହିଁ।
ତତ୍ କାଲେନୈଷ ଭଗଵାନ୍ ସମ୍ପ୍ରବୋଧମ୍ ଉପୈଷ୍ଯତି । ମୂଲକୋଶରସାଲୀନଂ ପୁଷ୍ପଜାଲଂ ମଧାଵ୍ ଇଵ
ଯଦି ଏହା ଥିଲେ, ସମୟ ସହିତ ଏହି ପୁନ୍ୟବାନ ଜଣେ ଜଣେ ଜାଗିଉଥିବେ, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳରେ ରସ ଥିଲେ ବସନ୍ତରେ ଫୁଲ ଫୁଟିଯାଏ।
ତଦେହ ଵିହରଞ୍ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଏକୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ । ମୈକୋ ଭଵତ୍ଵ୍ ଏଷ ଇତି ମନ୍ଯେ ଗଚ୍ଛାମି ନୋ ଶମମ୍
ଏଭଳି ଦେହରେ ରହି ଏହେଁ ଜୀବନମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏକାକି ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହିପରି ଏକାକି ରହନ୍ତୁ, କାରଣ ମୋ ପାଖରେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚୂଡାଲା ସ୍ପର୍ଶେନ ନଯନେନ ଚ । ପତିମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ସାଶଙ୍କମ୍ ଉଵାଚ ଵରଵର୍ଣିନୀ
ଏଭଳି ଭାବି, ଚୂଡାଳା ଛୁଆଁ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଳ୍ପ ଚିନ୍ତା ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ କହିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସତ୍ତ୍ଵଶେଷୋ ଽସ୍ଯ ହୃଦି ସମ୍ବୋଧକାରଣମ୍ । କାଯୋ ଽଯମ୍ ଅଗଲଦ୍ରୂପୋ ନେମଂ ଦେହଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଏଉଁଠିକି ଅଳ୍ପ ଜୀବନ୍ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯାହା ଜାଗୃତିର କାରଣ। ଏହି ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଦେହକୁ ମୁଁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ।
ଭୃଶଂ ସଂଶାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ଯ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମସ୍ଥିତେଃ । ସତ୍ତ୍ଵଶେଷଃ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜ୍ଞାଯତେ ଧ୍ଯାନଶାଲିନଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍, ଯେଉଁଠି ମନ ଏତେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଡ଼ିଗ, କାଠ ବା ମାଟି ପରି ଏକାଗ୍ର ଅଛି, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ସେଠାରେ ଏହି ଅଳ୍ପ ଜୀବନ୍ଶକ୍ତି କିପରି ଜଣାପଡ଼ିବ?
ପ୍ରବୋଧକାରଣଂ ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯାଣୁଵପୁର୍ ହୃଦି । ଵିଦ୍ଯତେ ସତ୍ତ୍ଵଶେଷୋ ଽନ୍ତର୍ ବୀଜେ ପୁଷ୍ପଫଲଂ ଯଥା
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦୃଶ୍ୟ, ତଥାପି ଜାଗୃତିର କାରଣ ଥାଏ—ସେଠାରେ ଅଳ୍ପ ଜୀବନ୍ଶକ୍ତି ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଗୁଟିକା ଭିତରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲୁଚିଥାଏ।
ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯାସ୍ପନ୍ଦିତସଚ୍ଚିତଃ । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵଵିହୀନସ୍ଯ ସମସ୍ଯାଚଲସଂସ୍ଥିତେଃ
ଯେଉଁଠି ଚିତ୍ତର ଚଞ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତା-ଏକତା ଦୁହିଁ ନାହିଁ, ସେଠି ସମତା ଓ ଅଡ଼ିଗତାରେ ଅବିଚଳ ଅବସ୍ଥା ରହିଛି।
କାଯସ୍ ସମସମାଭୋଗୋ ନ ଗ୍ଲାଯତି ନ ହୃଷ୍ଯତି । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ସମମ୍ ଏଵାଵତିଷ୍ଠତେ
ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ସମତାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ନା ଥକେ, ନା ଖୁସି ହୁଏ; ଏହା ନା ହ୍ରାସ ପାଏ, ନା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେମିତି ସମଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵାଦିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ମନଃ । ତସ୍ଯ ଦେହୋ ଽନ୍ଯତାମ୍ ଏତି ନାସ୍ପନ୍ଦସ୍ଯ କଦାଚନ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ଭାବନାରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର କେବେ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏନା।
ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦୋ ହି ସର୍ଵେଷାଂ କାରଣଂ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥିତେଃ । ରାମ ଭାଵଵିକାରାଣାଂ କୁସୁମାନାଂ ଯଥା ମଧୁଃ
ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅବସ୍ଥାନର କାରଣ ହେଉଛି ମନର ଚଳନ; ଯେପରି ଫୁଲର ରୂପାନ୍ତର ଫଳରେ ମଧୁ ହୁଏ, ସେପରି ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ଦେହେ ଚିତ୍ତଂ ସ ହି ମୁହୁର୍ ମୁହୁଃ । ହର୍ଷଗ୍ଲପନସମ୍ମୋହଵଶମ୍ ଏତି ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହେ, ସେଠାରେ ଶରୀର ବାରମ୍ବାର ଆନନ୍ଦ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ମୋହର ଅଧୀନ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତେ ପ୍ରଶମମ୍ ଆଯାତେ କାଯୋ ଯସ୍ ସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ବାଧତେ ନାମ୍ବରସ୍ଯେଵ ତସ୍ଯ ଭାଵଵିକାରଭୂଃ
ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସିଲେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୃଢ଼ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର କୌଣସି ବିକଳତାକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ଵୀଚ୍ଯାଦି ନ ଯଥୋଦେତି ସମାଯା ଜଲସନ୍ତତେଃ । ତଥା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୋଷସ୍ ସମାଯାସ୍ ସତ୍ତ୍ଵସଂସ୍ଥିତେଃ
ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଗୁଆ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କରେ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାନୁପଲମ୍ଭୋ ଽସ୍ତି ନାନ୍ଯସ୍ ସ୍ଵୋପଶମାଦ୍ ଋତେ । ଯାଵଦ୍ ଭାଵି ସମଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ କାଲାଚ୍ ଛାମ୍ଯତି କେଵଲମ୍
ସତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭବ କେବଳ ନିଜର ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଯେପରିଅଁ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ରହିଥାଏ, ସତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ସମୟ ସହିତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଦେହେ ଯସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ନୋ ଚିତ୍ତଂ ନାପି ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । ସ ତାପହିମଵଦ୍ ରାମ ପଞ୍ଚତ୍ଵେନ ଵିଲୀଯତେ
ଯେଉଁ ଦେହରେ ନ ମନ ଅଛି, ନ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ହେ ରାମ, ସେ ଦେହ ତାପରେ ହିମ ପରି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ମିଶିଯାଏ।
ଶିଖିଧ୍ଵଜସ୍ଯ ଦେହୋ ଽସୌ ନିଶ୍ଚିତଂ ଚେତସୋଜ୍ଝିତଃ । ସତ୍ତ୍ଵାଂଶେନ ଚ ସଂଯୁକ୍ତସ୍ ତେନ ନ ମ୍ଲାନିଭାଜନମ୍
ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କର ଶରୀରଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚେତନା ଛାଡିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଥିରେ ଶୁଧ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଏକ ଅଂଶ ଯୋଗ ହୋଇଥିଲା । ଏହି କାରଣରୁ ଶରୀରଟି କ୍ଷୟ ହେବାର ପାତ୍ର ହେଇନଥିଲା ।
ତଂ ତଥାଭୂତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଭର୍ତୁର୍ ଦେହଂ ଵରାଙ୍ଗନା । ଅନୁଜ୍ଝିତଵତୀ ଦେହଂ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ସତ୍ଵରମ୍
ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ପତିଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଦେଖି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହିଳା ତାହାକୁ ଛାଡିନଥିଲେ । ସେ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଗଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାବୋଧଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ବୋଧନଂ କାନ୍ତମ୍ ଏଷ ତତ୍ର ହି ସଂସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଚିତ୍ତର ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବି । କାରଣ, ମୋର ପ୍ରିୟଜନ ସେଠାରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ।
ନ ବୋଧଯାମି ଯଦ୍ଯ୍ ଏନଂ ଚିରାତ୍ ତଦ୍ ବୁଧ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ । କିମ୍ ଇହୈକାଵତିଷ୍ଠେ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏନଂ ବୋଧଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିନାହିଁ ହେଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସେ ନିଜେ ଜାଗିଯିବେ । ତେଣୁ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକା ରହିବାର କାହିଁକି ? ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବି ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚୂଡାଲା ଦେହଂ କାରଣପଞ୍ଜରମ୍ । ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରାପ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତଵର୍ଜିତେ
ଏଭଳି ଭାବି, ଚୂଡାଳା ନିଜ ଦେହ, ଯାହା କାରଣର ପିଞ୍ଜରା, ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଅବସ୍ଥା କରିଲେ।
ତତ୍ର ସା ଚେତନସ୍ପନ୍ଦଂ କୃତ୍ଵା ସତ୍ତ୍ଵଵତଃ ପ୍ରଭୋଃ । ସ୍ଵଂ ଵିଵେଶ ପୁନର୍ ଦେହଂ ଖାନ୍ ନୀଡମ୍ ଇଵ ପକ୍ଷିଣୀ
ସେଠାରେ, ସେ ମହାନ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱଶୀଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଚେତନାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ, ଏବଂ ପଛରୁ ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁ ଫେରିବା ପରି, ନିଜ ଦେହକୁ ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କୁମ୍ଭାକୃତିର୍ ଅଥୋତ୍ଥାଯ ନିଵିଷ୍ଟା କୁସୁମସ୍ଥଲେ । ସାମ ଗାତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ସା ଭ୍ରମରୀଵୃନ୍ଦସସ୍ଵନା
ତାପରେ, ଘଡ଼ା ଆକାର ଧରି, ଫୁଲର ଶେଯ୍ୟାରେ ବସି, ସେ ସାମଗୀତ ଗାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦଳର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଶୁଣାଗଲା।
ତଂ ସାମସ୍ଵନମ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଚିତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣଶାଲିନଃ । ବୁବୁଧେ ଭୂପତେର୍ ଦେହେ ଵସନ୍ତ ଇଵ ପଦ୍ମିନୀ
ସେ ସାମଗୀତର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ନିଜ ଦେହରେ ସଚେତନ ହେଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପଦ୍ମିନୀ ଫୁଟିଉଠେ।
ଦୃଶଂ ଵିକାସଯାମ୍ ଆସ ତାଂ ତଦାର୍କ ଇଵାବ୍ଜିନୀମ୍ । ଗୃହୀତସତ୍ତ୍ଵସମ୍ପତ୍ତିଶ୍ ଶିଖିଧ୍ଵଜମହୀପତିଃ
ସତ୍ୟ ଗୁଣର ଧନରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଖିଧ୍ୱଜ ରାଜା ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଆଖି ଖୋଲିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦଳ ମେଳାଇଥିବା ପଦ୍ମକୁ ଖୋଲାଇଦିଏ।
ଅପଶ୍ଯତ୍ କୁମ୍ଭମ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥଂ ସାମଗାଯନତତ୍ପରମ୍ । ପରେଣ ଵପୁଷା ଯୁକ୍ତଂ ସାମଵେଦମ୍ ଇଵାପରମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଘଡ଼ା ସାମ୍ନାରେ ରଖାଯାଇଛି, ଯାହା ସାମଗାନରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛି, ମନେ ହେଉଛି ଏକ ଅନ୍ୟ ସାମବେଦ ଦେହୀ ଅଟୁଟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ।