ନଭସା ସ୍ଵପୁରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଵେଶାନ୍ତଃପୁରଂ କ୍ଷଣାତ୍ । ଦୃଶ୍ଯା ବଭୂଵ ଲୋକସ୍ଯ ନୃପକର୍ମ ଚକାର ସା
ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ଏବଂ ସେ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ଵାସରତ୍ରିତଯେନାପି ପୁନର୍ ଅମ୍ବରମ୍ ଏତ୍ଯ ସା । ବଭୂଵ କୁମ୍ଭୋ ଯୋଗେନ ଶିଖିଧ୍ଵଜଵନଂ ଯଯୌ
ତିନି ଦିନ ପରେ, ସେ ପୁଣି ଆକାଶକୁ ଉଠିଲେ, ଯୋଗବଳରେ କୁମ୍ଭ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ତଥା ତତ୍ରୈଵ ତଂ ଭୂପମ୍ ଅପଶ୍ଯଦ୍ ଵନଭୂମିଗା । ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧିସ୍ଥଂ ସମୁତ୍କୀର୍ଣମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମାତ୍
ସେଠାରେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ଗଛରୁ ପଡ଼ି ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଅହୋ ନୁ ଖଲୁ ଭୋ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଵିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଽଯମ୍ ଇହାତ୍ମନି । ସ୍ଥିତସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସମଶ୍ ଶାନ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ପୁରଃ ପ୍ରଭୋଃ
ହାଁ, ଭଲ ଭାଗ୍ୟରେ ଏହି ମହାନ୍ ମନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ ମିଳିଛି, ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସମବେଦନା ରହିଛି—ଏହିପରି ଭାବରେ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହିଲେ।
ତଦ୍ ଏନଂ ତାଵଦ୍ ଏତସ୍ମାଦ୍ ବୋଧଯାମି ପରାତ୍ ପଦାତ୍ । ଇଦାନୀମ୍ ଏଵ କିଂ ଦେହତ୍ଯାଗମ୍ ଏଷ କରୋତି ଵୈ
ମୁଁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାରୁ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବି; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କି ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବେ କି?
କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ସ୍ଫୁରିତ୍ଵେହ ରାଜ୍ଯେନ ଵିପିନେନ ଵା । ସମମ୍ ଏଵ ଗମିଷ୍ଯାଵସ୍ ତ୍ଯକ୍ତଦେହାଵ୍ ଇମୌ ଶମମ୍
ଏଠି କିଛି ସମୟ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି, ଆମେ ଦୁହେଁ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଏକାସাথে ଶାନ୍ତିକୁ ଯିବୁ।
ତଦ୍ ଯାଵଦ୍ ଏଷୋ ଵିଚଲଂ ପରିଣାମଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଅନେନାଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ତାଵଦ୍ ଆବୋଧଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହି ମନ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହେଉନାହିଁ କିମ୍ବା କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହି ପୁନଃପୁନ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚୂଡାଲା ସିଂହନାଦଂ ଚକାର ସା । ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରଭୋର୍ ଅଗ୍ରେ ଵନେଚରଭଯପ୍ରଦମ୍
ଏଭଳି ଭାବି ଚୂଡାଳା ବଡ଼ ଦାଢ଼ିଆ ଡାକ ଦେଲେ—ପୁନିପୁନି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଯାହାର ଶବ୍ଦରେ ଅଟବାସୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ନ ଚଚାଲ ଶିଲେଵାଦ୍ରୌ ଯଦା ନାଦେନ ତେନ ସଃ । ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ କୃତେନାପି ତଦା ସା ତଂ ଵ୍ଯଚାଲଯତ୍
ସେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପଥର ଭଳି ସେ ଅଚଳ ରହିଲେ; ଚୂଡାଳା ପୁନିପୁନି ଏହି ଡାକ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଚାଲିତଃ ପାତିତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଷ ଯଦା ନ ବୁବୁଧେ ନୃପଃ । ତଦା ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚୂଡାଲା କୁମ୍ଭରୂପିଣୀ
ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହଲାଇ ଓ ଭୂଇଁକୁ ପକାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ଚୂଡାଳା କୁମ୍ଭକାରଣୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅହୋ ପରିଣତସ୍ ସାଧୁସ୍ ସ୍ଵପଦେ ଭଗଵାନ୍ ଅଯମ୍ । ତଦ୍ ଏନଂ ହି କଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ସାମ୍ପ୍ରତଂ ବୋଧଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ହାଁ, କେତେ ଦୃଢ଼ ଓ ଉତ୍ତମ ଅଛନ୍ତି ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନିଜ ଦଶାରେ! ଏବେ କେଉଁଠି ଉପାୟରେ ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିପାରିବି?
ଅଥ ଵୈନଂ ମହାତ୍ମାନଂ କିମର୍ଥଂ ବୋଧଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଵିଦେହଂ ବୋଧମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠତ୍ଵ୍ ଏଷ ଯଥାସୁଖମ୍
କିମ୍ବା, ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ କାହିଁକି ସଚେତନ କରିବି? ଦେହରହିତ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଏହେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ରହୁନ୍ତୁ।
ଅହମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗନାଦେହମ୍ ଇମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପରଂ ପଦମ୍ । ଅପୁନର୍ଜନନାଯୈଵ ଗଚ୍ଛାମୀହ ହି କିଂ ମମ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାରୀ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ହେବ ନାହିଁ—ଏଠାରେ ମୋର ଆଉ କଣ ଅଛି?
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଦେହଂ ସ୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦ୍ଯତା ସତୀ । ପୁନସ୍ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚୂଡାଲା ସା ମହାସତୀ
ଏଭଳି ଭାବି, ନିଜ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ସେ ମହାସତୀ ଚୂଡ଼ାଳା ପୁଣି ଏକଥର ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଆଲୋକଯାମି ଵୈ ତାଵଦ୍ ଏନଂ ଦେହଂ ମହୀପତେଃ । ଯଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ସତ୍ତ୍ଵଶେଷୋ ଽସ୍ତି ବୋଧବୀଜଂ ହୃଦନ୍ତରେ
ମୁଁ ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଦେହକୁ ଭଲଭାବରେ ଦେଖିବି, ଦେଖିବି କି ତାଙ୍କ ଭିତରେ କିଛି ଜୀବନର ଚିହ୍ନ ବା ଜ୍ଞାନର ବିଉ ଅଛି କି ନାହିଁ।
ତତ୍ କାଲେନୈଷ ଭଗଵାନ୍ ସମ୍ପ୍ରବୋଧମ୍ ଉପୈଷ୍ଯତି । ମୂଲକୋଶରସାଲୀନଂ ପୁଷ୍ପଜାଲଂ ମଧାଵ୍ ଇଵ
ଯଦି ଏହା ଥିଲେ, ସମୟ ସହିତ ଏହି ପୁନ୍ୟବାନ ଜଣେ ଜଣେ ଜାଗିଉଥିବେ, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳରେ ରସ ଥିଲେ ବସନ୍ତରେ ଫୁଲ ଫୁଟିଯାଏ।
ତଦେହ ଵିହରଞ୍ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଏକୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ । ମୈକୋ ଭଵତ୍ଵ୍ ଏଷ ଇତି ମନ୍ଯେ ଗଚ୍ଛାମି ନୋ ଶମମ୍
ଏଭଳି ଦେହରେ ରହି ଏହେଁ ଜୀବନମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏକାକି ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହିପରି ଏକାକି ରହନ୍ତୁ, କାରଣ ମୋ ପାଖରେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚୂଡାଲା ସ୍ପର୍ଶେନ ନଯନେନ ଚ । ପତିମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ସାଶଙ୍କମ୍ ଉଵାଚ ଵରଵର୍ଣିନୀ
ଏଭଳି ଭାବି, ଚୂଡାଳା ଛୁଆଁ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଳ୍ପ ଚିନ୍ତା ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ କହିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସତ୍ତ୍ଵଶେଷୋ ଽସ୍ଯ ହୃଦି ସମ୍ବୋଧକାରଣମ୍ । କାଯୋ ଽଯମ୍ ଅଗଲଦ୍ରୂପୋ ନେମଂ ଦେହଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଏଉଁଠିକି ଅଳ୍ପ ଜୀବନ୍ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯାହା ଜାଗୃତିର କାରଣ। ଏହି ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଦେହକୁ ମୁଁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ।
ଭୃଶଂ ସଂଶାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ଯ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମସ୍ଥିତେଃ । ସତ୍ତ୍ଵଶେଷଃ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜ୍ଞାଯତେ ଧ୍ଯାନଶାଲିନଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍, ଯେଉଁଠି ମନ ଏତେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଡ଼ିଗ, କାଠ ବା ମାଟି ପରି ଏକାଗ୍ର ଅଛି, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ସେଠାରେ ଏହି ଅଳ୍ପ ଜୀବନ୍ଶକ୍ତି କିପରି ଜଣାପଡ଼ିବ?
ପ୍ରବୋଧକାରଣଂ ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯାଣୁଵପୁର୍ ହୃଦି । ଵିଦ୍ଯତେ ସତ୍ତ୍ଵଶେଷୋ ଽନ୍ତର୍ ବୀଜେ ପୁଷ୍ପଫଲଂ ଯଥା
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦୃଶ୍ୟ, ତଥାପି ଜାଗୃତିର କାରଣ ଥାଏ—ସେଠାରେ ଅଳ୍ପ ଜୀବନ୍ଶକ୍ତି ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଗୁଟିକା ଭିତରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲୁଚିଥାଏ।
ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯାସ୍ପନ୍ଦିତସଚ୍ଚିତଃ । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵଵିହୀନସ୍ଯ ସମସ୍ଯାଚଲସଂସ୍ଥିତେଃ
ଯେଉଁଠି ଚିତ୍ତର ଚଞ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତା-ଏକତା ଦୁହିଁ ନାହିଁ, ସେଠି ସମତା ଓ ଅଡ଼ିଗତାରେ ଅବିଚଳ ଅବସ୍ଥା ରହିଛି।
କାଯସ୍ ସମସମାଭୋଗୋ ନ ଗ୍ଲାଯତି ନ ହୃଷ୍ଯତି । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ସମମ୍ ଏଵାଵତିଷ୍ଠତେ
ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ସମତାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ନା ଥକେ, ନା ଖୁସି ହୁଏ; ଏହା ନା ହ୍ରାସ ପାଏ, ନା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେମିତି ସମଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵାଦିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ମନଃ । ତସ୍ଯ ଦେହୋ ଽନ୍ଯତାମ୍ ଏତି ନାସ୍ପନ୍ଦସ୍ଯ କଦାଚନ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ଭାବନାରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର କେବେ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏନା।
ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦୋ ହି ସର୍ଵେଷାଂ କାରଣଂ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥିତେଃ । ରାମ ଭାଵଵିକାରାଣାଂ କୁସୁମାନାଂ ଯଥା ମଧୁଃ
ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅବସ୍ଥାନର କାରଣ ହେଉଛି ମନର ଚଳନ; ଯେପରି ଫୁଲର ରୂପାନ୍ତର ଫଳରେ ମଧୁ ହୁଏ, ସେପରି ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ଦେହେ ଚିତ୍ତଂ ସ ହି ମୁହୁର୍ ମୁହୁଃ । ହର୍ଷଗ୍ଲପନସମ୍ମୋହଵଶମ୍ ଏତି ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ରହେ, ସେଠାରେ ଶରୀର ବାରମ୍ବାର ଆନନ୍ଦ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ମୋହର ଅଧୀନ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତେ ପ୍ରଶମମ୍ ଆଯାତେ କାଯୋ ଯସ୍ ସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ବାଧତେ ନାମ୍ବରସ୍ଯେଵ ତସ୍ଯ ଭାଵଵିକାରଭୂଃ
ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସିଲେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୃଢ଼ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର କୌଣସି ବିକଳତାକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ଵୀଚ୍ଯାଦି ନ ଯଥୋଦେତି ସମାଯା ଜଲସନ୍ତତେଃ । ତଥା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୋଷସ୍ ସମାଯାସ୍ ସତ୍ତ୍ଵସଂସ୍ଥିତେଃ
ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଗୁଆ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କରେ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାନୁପଲମ୍ଭୋ ଽସ୍ତି ନାନ୍ଯସ୍ ସ୍ଵୋପଶମାଦ୍ ଋତେ । ଯାଵଦ୍ ଭାଵି ସମଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ କାଲାଚ୍ ଛାମ୍ଯତି କେଵଲମ୍
ସତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭବ କେବଳ ନିଜର ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଯେପରିଅଁ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ରହିଥାଏ, ସତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ସମୟ ସହିତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଦେହେ ଯସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ନୋ ଚିତ୍ତଂ ନାପି ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । ସ ତାପହିମଵଦ୍ ରାମ ପଞ୍ଚତ୍ଵେନ ଵିଲୀଯତେ
ଯେଉଁ ଦେହରେ ନ ମନ ଅଛି, ନ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ହେ ରାମ, ସେ ଦେହ ତାପରେ ହିମ ପରି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ମିଶିଯାଏ।