କଥମ୍ ଐକ୍ଯଵିଧିଂ ଯାତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦାଵ୍ ଇମୌ ଵିଭୋ । ସର୍ଵସଂଶଯଵିଚ୍ଛେଦକାରିନ୍ନ୍ ଏତଦ୍ ଵଦାଶୁ ମେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ କିପରି ଏକ ହୁଏ? ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କାଟିଦେଇଥିବା ଆପଣ, ଏହାକୁ ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ।
ଏକଂ ଵସ୍ତୁ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ଵାର୍ ଇଵାମ୍ବୁଧିଃ । ତଦ୍ ଏଵ ସ୍ପନ୍ଦତେ ନୋ ଵା ଶୁଦ୍ଧଂ ଵାରୀଵ ଵୀଚିଭିଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନା, ଯେପରି ଏକ ସମୁଦ୍ରର ପାଣି। ସେଇ ଚେତନା କେବେ ଚଳିଥାଏ, କେବେ ଅଚଳ ରହେ, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଥିଲେ ବା ନ ଥିଲେ ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ରହେ।
ବ୍ରହ୍ମ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅମଲଂ ସତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯାଦିନାମଭିଃ । ଯଦ୍ ଗୀତଂ ତଦ୍ ଇଦଂ ମୂଢଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଜଗତ୍ତଯା
ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ନିର୍ମଳ, ସତ୍ୟ ଭଳି ନାମରେ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଅନ୍ଧ ଲୋକେ ତାହାକୁ ଜଗତ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, ବନ୍ଧୁ।
ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦ ଏଵ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସର୍ଗେ ତସ୍ମାଦ୍ ଧି ସଂସୃତିଃ । ପରିସ୍ପନ୍ଦୋ ହି ଵୀଚ୍ଯାଦିସ୍ ତଦ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦଂ ସମଂ ପରମ୍
ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ବିକାର ଶାନ୍ତି ରହିଛି। ଚଳନ ଥିଲେ ସଂସାର ହୁଏ। ଚଳନ ହେଉଛି ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସମ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା।
ଚିତସ୍ ସ ଏଵ ଚେତ୍ ସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତଥାସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚ ଭାଵିତଃ । ଏକରୂପତଯା ନାମ ତତ୍ ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଚଲଂ ଶିଵମ୍
ଚେତନା ନିଜେ ସେଇ, ଏହାର ଗତି ଓ ନିର୍ଗତି — ଦୁହିଁଟିକୁ ଏକ ରୂପରେ ଭାବିଲେ, ସେ ଅଚଳ ଓ ଶୁଭ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି।
ସର୍ଗଶ୍ ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରାତ୍ମା ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟୋ ଵିଲୀଯତେ । ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟାତ୍ମା ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପଭ୍ରମୋ ଯଥା
ସୃଷ୍ଟି, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଚେତନାର ଚଳନ, ଠିକ୍ଭାବେ ବୁଝିଲେ ଲୟ ହୁଏ; ଭୁଲ୍ଭାବେ ବୁଝିଲେ ଉପଜିଯାଏ, ଯେମିତି ରସିରେ ସାପ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ।
ସସ୍ପନ୍ଦା ଚିଚ୍ ଚିଦଭିଧା ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦା ତ୍ଵ୍ ଇଯମ୍ ଆତତା । ତୁର୍ଯାତୀତପଦାରୂଢା ଵାଚା ଵକ୍ତୁଂ ନ ପାର୍ଯତେ
ଚଳିତ ଚେତନାକୁ 'ଚିତ୍' ବୋଲାଯାଏ, ଏହି ଅଚଳ ଚେତନା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି; ଚତୁର୍ଥ ସ୍ଥିତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଏହାକୁ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କସନ୍ତତାଭ୍ଯାସଯୋଗତଃ । କାଲେନାମଲତାଂ ଯାତେ ଚେତସୀନ୍ଦାଵ୍ ଇଵୋଦିତେ
ଶାସ୍ତ୍ର, ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ସମୟ ଯିବା ସହିତ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଯେମିତି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉଦିତ ହୁଏ।
ଏତତ୍ କେଵଲମ୍ ଆଭାତଂ ସ୍ଵାନୁଭୂତିଗିରାତତମ୍ । କଥ୍ଯତେ ସ୍ଵାନୁଭୂତେସ୍ ତୁ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଆତ୍ମନା
ଏହି କଥା କେବଳ ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ଭାଷାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ନିଜେ ନିଜ ଅସଲ ରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଅ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ନିଜେ ଜାଣିପାରିବା।
ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽସି ଭାଵଂ ସ୍ଵମ୍ ଅନାଦିମଧ୍ଯମ୍ ଅତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠେଷ୍ଟପଦେ ନିଵିଷ୍ଟଃ । ନୀରୂପନିର୍ଭେଦମହାଚିଦାତ୍ମା ଜାତୋ ଽସି ସାଧୋ ଖଲୁ ଵୀତଶୋକଃ
ତୁମେ ନିଜର ଆଦି ଓ ମଧ୍ୟ ନଥିବା ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ; ଏହି ଆଶାର ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରୁହ, ହେ ମହାନ, କାରଣ ତୁମେ ବିଭିନ୍ନତା ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ ବଡ଼ ଚେତନାର ଅଂଶ ହୋଇଯାଇଛ।
ଇତି ତେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଶିଖିଧ୍ଵଜ ମହୀପତେ । ଯଥେଦମ୍ ଉତ୍ଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଚ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ଏଭଳି ହେ ଶିଖିଧ୍ୱଜ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି; କିପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ କିପରି ଏହା ଲୟ ହୁଏ, ସେଥିରେ ସବୁ କଥା ରହିଛି।
ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଚ ମତ୍ଵା ଚ ମୁନିନାଯକ । ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା ତିଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟସ୍ପଷ୍ଟପଦଃ ପଦେ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବୁଝି ଓ ଭାବି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି ରୁହ; ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅ।
ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ତତ୍ର କାଲେ ଽସ୍ମିନ୍ ନାରଦୋ ମୁନିଃ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକାତ୍ ସମାଯାତୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମରସଂସଦମ୍
ମୁଁ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଛି; ଏହି ସମୟରେ, ନାରଦ ନାମକ ମୁନି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଲୋକରୁ ଆସି, ଅମରମାନେ ଯେଉଁ ସଭାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବେ।
ନ ମାଂ ପଶ୍ଯତି ଚେତ୍ ତତ୍ର ତତ୍ କୋପମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । ନୋଦ୍ଵେଜନୀଯା ଭଵ୍ଯେନ ଗୁରଵୋ ହି କଦାଚନ
ସେଠାରେ ଯଦି ସେ ମୋତେ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ; କିନ୍ତୁ ଭଲ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଏପରି କଥାରେ କେବେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ଯକ୍ତସଙ୍କଲ୍ପଲେଖେନ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛତା । ତ୍ଵଯାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଏଷୈଵ ପାଵନୀ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡି, କିଛି ଚାହିଁବାକୁ ନ ଚାହିଁ, ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ମାନେ ପବିତ୍ର କରେ।
ଇତି ଯାଵତ୍ ପ୍ରତିଵଚଃ ପୁଷ୍ପହସ୍ତଶ୍ ଶିଖିଧ୍ଵଜଃ । ପ୍ରଣାମାଯ ଦଦାତ୍ଯ୍ ଏଷ ତାଵଦ୍ ଅନ୍ତର୍ଧିମ୍ ଆଯଯୌ
ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ହସ୍ତରେ ଫୁଲ ଧରିଥିବା ଶିଖିଧ୍ୱଜ ରାଜା ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଯେଉଁଠି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ସେ ଦୃଷ୍ୟରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ପ୍ରତିଭାସଗତଂ ଵସ୍ତୁ ଯଥୈଵାଗ୍ରେ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ନ ଦୃଷ୍ଟଵାଂସ୍ ତଥା କୁମ୍ଭମ୍ ଅଗ୍ରେ ରାଜା ଶିଖିଧ୍ଵଜଃ
ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛି ବସ୍ତୁ ପରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ରାଜା ଶିଖିଧ୍ୱଜ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ଗତେ କୁମ୍ଭେ ମହୀପାଲଃ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମ୍ ଆଯଯୌ । ତଦ୍ ଏଵ ଚିନ୍ତଯଂଶ୍ ଚିତ୍ରଂ ଚିତ୍ରାର୍ପିତ ଇଵାଭଵତ୍
କୁମ୍ଭ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜାର ମନରେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା; ସେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାକୁ ଭାବିବାରେ ଏମିତି ଲଗିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ଚିତ୍ରରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚିତ୍ରଂ ଵିଲସିତଂ ଵିଧେଃ । ଯତ୍ କୁମ୍ଭଵ୍ଯପଦେଶେନ ବୋଧିତୋ ଽସ୍ମି ଚିରାଦ୍ ଅଯମ୍
ସେ ଭାବିଲେ— 'ବିଧିର ଏହି ଖେଳ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଏତେ ଦିନ ପରେ କୁମ୍ଭ ନାମରେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ମିଳିଲା।'
କ୍ଵ ନାରଦସୁତଃ କୁମ୍ଭଃ କ୍ଵାହଂ ନାମ ଶିଖିଧ୍ଵଜଃ । କେଵଲଂ କାଲଯୁକ୍ତ୍ଯୈଵମ୍ ଅହଂ ସମ୍ପ୍ରତିବୋଧିତଃ
'ନାରଦଙ୍କ ପୁଅ କୁମ୍ଭ କେଉଁଠି? ଏବଂ ମୁଁ ଶିଖିଧ୍ୱଜ କେଉଁଠି? କେବଳ ସମୟର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏଭଳି ମୋର ଜ୍ଞାନ ହେଲା।'
ଅହୋ ନୁ ସମ୍ଯକ୍ କଥିତଂ ଦେଵପୁତ୍ରେଣ ଯୁକ୍ତିମତ୍ । ଅହୋ ନୁ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ମୋହନିଦ୍ରାକୁଲଶ୍ ଚିରାତ୍
ହାଁ, ଦେବପୁତ୍ର ଯଥାଯଥ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ ଭାବରେ କଥା କହିଛନ୍ତି; ହାଁ, ଏତେ ଦିନ ପରେ ମୁଁ ମୋହର ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗିଉଠିଛି।
କ୍ଵାହମ୍ ଆସଂ ଵିନିର୍ମଗ୍ନଃ କ୍ରିଯାଜାଲକୁକର୍ଦମେ । ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ମିଥ୍ଯାଵିଭ୍ରମମ୍ ଆଚରନ୍
ମୁଁ କେଉଁଠି ଥିଲି, କାର୍ଯ୍ୟର ଜାଳର ଦଳଦଳିରେ ଡୁବିଥିଲି; ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏଭଳି ଭ୍ରମରେ ମୁଁ ଚାଲିଥିଲି।
ଅହୋ ନୁ ଶୀତଲା ଶୁଦ୍ଧା ଶାନ୍ତେଯଂ ପଦଵୀ ନିଜା । ରସାଯନଦ୍ରଵାକାରା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଶୀତଯତୀଵ ମେ
ହାଁ, ଏହି ମୋର ପଥ ଏତେ ଶିତଳ, ପବିତ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ; ଏହା ମଧୁର ଔଷଧର ରସ ଭଳି ମୋ ମନକୁ ଶିତଳ କରୁଛି।
ଶାମ୍ଯାମି ପରିନିର୍ଵାମି ସୁଖମ୍ ଆସେ ଚ କେଵଲମ୍ । ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅପି ନେଚ୍ଛାମି ସଂସ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଲୀନ ହେଉଛି, ଏବଂ ମାତ୍ର ସୁଖରେ ବସିଛି; ମୁଁ ଏବେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହିଯାଉଛି।
ଏଵଂ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ ରାଜା ଏଵଂନିର୍ଵାସନାଶଯଃ । ଶୈଲାଦ୍ ଇଵ ସମୁତ୍କୀର୍ଣୋ ମୌନମ୍ ଏଵାଥ ତସ୍ଥିଵାନ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାଜା, ପାହାଡ଼ରୁ ବାହାରିଆସିଥିବା ମନିଷ୍ୟ ପରି, ନିରବ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ତତୋ ମୌନୀ ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପେ ନିରାମଯେ । ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ନିଶ୍ଚଲାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ ତସ୍ଥୌ ଗିରିଶୃଙ୍ଗଵତ୍
ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିରବ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ଅଡ଼ିଗ ଏକ ନିଶ୍ଚଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
ସ ତତ୍ର ସଂଶାନ୍ତଭଯୋ ମହାତ୍ମା ଚିରେଣ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଇତସ୍ ସମାତ୍ମା । ଚିରେଣ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତନିଜାମଲାତ୍ମା ଯୋଗେନ ସୁଷ୍ଵାପ ତଦା ଚିଦାତ୍ମା
ସେଠି, ସମସ୍ତ ଭୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା, ମହାନ ଆତ୍ମା ବହୁଦିନ ନିଜ ମନରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ନିଜ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ପାଇ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଚେତନା ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଶୁଇ ପଡ଼ିଲା।
ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧାନାତ୍ କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯୋପମସ୍ ସ୍ଥିତଃ । ଏଵଂ ଶିଖିଧ୍ଵଜୋ ରାମ ଚୂଡାଲାମ୍ ଅଧୁନା ଶୃଣୁ
ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା, ସେ କାଠ ବା ଦେଉଳ ଦିଵାଲ ପରି ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ। ଏଭଳି ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କ କଥା, ହେ ରାମ, ଏବେ ଚୂଡ଼ାଳାଙ୍କ କଥା ଶୁଣ।
ଶିଖିଧ୍ଵଜଂ ତଂ ଭର୍ତାରଂ କୁମ୍ଭଵେଷେନ ତେନ ସା । ପ୍ରବୋଧ୍ଯାନ୍ତର୍ଧିମ୍ ଆଗତ୍ଯ ତତାର ତରସା ନଭଃ
ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କୁ, ଯିଏ କୁମ୍ଭ ରୂପେ ଥିଲେ, ଜଗାଇଲେ । ପରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତୁରନ୍ତ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
ଦେଵପୁତ୍ରାକୃତିଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଜହୌ ମାଯାଵିନିର୍ମିତାମ୍ । ଵିଦଗ୍ଧମୁଗ୍ଧମ୍ ଆକାରଂ ସ୍ତ୍ରୈଣଂ ଜଗ୍ରାହ ସୁନ୍ଦରମ୍
ଆକାଶରେ ସେ ଦେବପୁତ୍ରଙ୍କ ମାୟାମୟ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ଚତୁର, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଜନାନୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ।