ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯାଵଦ୍ ଅଜ୍ଞାନସମ୍ଭଵଃ । ତାଵଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାଯା ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମନ, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବ ମନରେ ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମାୟା ଅବଶ୍ୟ ରହିଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯାଵଜ୍ ଜ୍ଞାନୋଦଯୋ ଭଵେତ୍ । ତାଵଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାଯା ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ନାହିଁ କିମ୍ବା 'ମୁଁ' ନାହିଁ ବୋଲି ଭିତରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମାୟା ରହିନଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମିଥ୍ଯାଯକ୍ଷଭ୍ରମୋ ଯାଵତ୍ ତାଵଦ୍ ଯକ୍ଷୋ ହି ଦୃଶ୍ଯତେ । ମିଥ୍ଯାଯକ୍ଷଭ୍ରମେ ଶାନ୍ତେ କୁତୋ ଯକ୍ଷସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନରେ ଭୂତର ଭ୍ରମ ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂତକୁ ଦେଖାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ସେ ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଭୂତ କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ?
ନ ଚିତ୍ତମ୍ ଅସ୍ତି ନୋ ଚୈତ୍ତମ୍ ଅହଙ୍କାରାଦିସଂଯୁତମ୍ । କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସଂଵିଦ୍ ଏକାସ୍ତି ନିର୍ମଲା
ଏଠାରେ କୌଣସି ମନ ନାହିଁ, ନାହିଁ ମନର ଆହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ; ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ କେବଳ ଏକ ନିର୍ମଳ ଚେତନା ଅଛି।
ତଯା ସଙ୍କଲ୍ପଚିତ୍ତାଦି କୃତମ୍ ଆସୀଦ୍ ଵିମୂଢଯା । ଯଦ୍ ଯତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଯା
ଭ୍ରମିତ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପନା, ମନ ଓ ଏହାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ହୋଇଥିଲା, ଜାଗୃତ ମନେ ସେ ସବୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପେନ ଯଦ୍ ଆଯାତି ତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପେନ ଗଚ୍ଛତି । ପଵନେନ ମହାବାହୋ ଜ୍ଵାଲାଜାଲମ୍ ଇଵାନଲେ
ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଆସେ, ସେ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯାଏ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ବାୟୁ ଲାଗିଲେ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଭିନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକଘନଯା ତତ୍ ତଯା ବ୍ରହ୍ମସତ୍ତଯା । ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଭିଵ୍ଯାପ୍ତଂ ସମୁଦ୍ର ଇଵ ଵାରିଣା
ଏହି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ଏବଂ ଗଢ଼ ରୂପ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏମିତି ଭରିଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ସମୁଦ୍ର ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ।
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ନ ତ୍ଵଂ ନୈତେ ନ ଚିତ୍ତକମ୍ । ନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନ ଚାକାଶମ୍ ଆତ୍ମୈଵୈକୋ ଽସ୍ତି ନିର୍ମଲଃ
ମୁଁ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ, ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ, ମନ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ — କେବଳ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଅଛି।
ଘଟାଦ୍ଯାକାରରୂପେଣ ସ ଏଵାଯଂ ଵିଲୋକ୍ଯତେ । ଇଦଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଯଂ ଚାହମ୍ ଇତି କେଵ କୁକଲ୍ପନା
ଏହି ଆତ୍ମା ଘଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ; 'ଏହା ମନ' ବା 'ଏହା ମୁଁ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଧାରଣା, ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଅନ୍ୟଥା କଳ୍ପନା।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । କେଵଲଂ ଵିଲସତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ସଦସଦ୍ଭାଵନାତ୍ମନା
ଏହି ତିନି ଜଗତରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କିଛି ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଆତ୍ମା ଏହି ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ର ମୂଳ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।
ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସକୃତ୍ ପ୍ରକଟମ୍ ଆତତମ୍ । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵେ ନ ଵିଦ୍ଯେତେ ନିର୍ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଭଵ ସତ୍ଯତଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା, ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସଦା ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତା କିଛି ନାହିଁ—ଭ୍ରମ ଛାଡ଼, ଏହିଏ ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱର।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗୁଣାକାରସ୍ ସନ୍ନ୍ ଏଵାସି ସଖେ ନଭଃ । ନ ଦହ୍ଯସେ ମହାବୁଦ୍ଧେ ନ ଚ କ୍ଵଚନ ଲିପ୍ଯସେ
ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ନିଜେ ଆକାଶ ପରି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣ ଓ ଆକାର ଭାବେ ପ୍ରକଟ। ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ କେବେ ଦହିଯାଉନାହାଁ, କିମ୍ବା କେବେ ମେଳିଯାଉନାହାଁ।
ନ ତେ ଵିନଶ୍ଯତି ସଖେ ନ ଚ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଵର୍ଧତେ । ନିର୍ମଲାକାଶରୂପସ୍ଯ ଚୈକସ୍ଯାନନ୍ତରୂପିଣଃ
ବନ୍ଧୁ, ତୁମର କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି ବଢ଼ିଯାଏ ନାହିଁ; କାରଣ ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି, ଏକ ଓ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା।
ଇଚ୍ଛାନିଚ୍ଛାତ୍ମିକେ ଶକ୍ତୀ ଯେ ତଵାପି ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ତେ । ନ ହ୍ଯ୍ ଅଂଶୁଵ୍ଯତିରେକେଣ ଶଶାଙ୍କ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛା ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ତୁମର, ସେଗୁଡ଼ିଏ ତୁମେ ନିଜେ। କାରଣ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାହାର କିରଣ ବିନା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ତ୍ଵମ୍ ଅଜରମ୍ ଅପରଂ ପରସ୍ଵଭାଵଂ ସକୃଦ୍ ଅମଲଂ ସତତଂ ସଦ୍ ଏକରୂପମ୍ । ଵିଗଲିତକଲନଂ କଲାଖ୍ଯଲୀଲଂ ସମୁଦିତମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍ ଅଜଂ ତଦ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵମ୍
ତୁମେ ବୟସର ଗଣନାରେ ପଡ଼ନାହାନ୍ତି, ସୀମା ନାହିଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱଭାବର, ସଦା ପବିତ୍ର ଏବଂ ଏକ ରୂପରେ ଅବିଚଳିତ। ସମସ୍ତ ଗଣନା, କାଳ ଓ କଳାର ଖେଳକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ଆଦି ଓ ଅଜନ୍ମା—ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ସାରତତ୍ତ୍ୱ।
ଇତି କୁମ୍ଭଵଚୋ ରାଜା ଭାଵଯଂସ୍ ତଦ୍ ଅକୃତ୍ରିମମ୍ । ସ୍ଵ ଏଵାତ୍ମପଦେ ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷଣଂ ପରିଣତୋ ଽଭଵତ୍
ଏଭଳି କୁମ୍ଭଙ୍କର କଥା ଭାବି, ରାଜା ସେ ଅକୃତ୍ରିମ ସତ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କଲେ।
ବଭୂଵାମୀଲିତମନୋଲୋଚନଶ୍ ଶାନ୍ତଵାଗ୍ ଅଭୀଃ । ଶିଲାତଲାଦ୍ ଇଵୋତ୍କୀର୍ଣୋ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାଵଯଵାକୃତିଃ
ସେ ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି, ନିରବ ଓ ଭୟହୀନ ହେଲେ; ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଖୋଦା ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ନିଷ୍ପନ୍ଦ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଦେହରେ ରହିଲେ।
ତତୋ ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ସ୍ଫାରିତେକ୍ଷଣମ୍ । ତମ୍ ଉଵାଚ ମହାବାହୋ ଚୂଡାଲା କୁମ୍ଭରୂପିଣୀ
ତାପରେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ, ସେ ଜାଗି ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ; ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଚୂଡ଼ାଳା, କୁମ୍ଭ ରୂପେ ଥିବା, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କଚ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପଦେ ସ୍ଫାରେ ଶୁଦ୍ଧେ ମୃଦୁନି ନିର୍ମଲେ । ସୁତଲ୍ପେ ନିର୍ଵିକଲ୍ପାନାଂ ସୁଖଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଵାନ୍ ଅସି
ଏହି ବିଶାଳ, ପବିତ୍ର, ମୃଦୁ ଓ ନିର୍ମଳ ଭୂମିରେ—ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୟନରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚିନ୍ତାରହିତ ଲୋକମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି—ତୁମେ କି ସଂତୋଷ ଓ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିଛ ?
କଚ୍ଚିଦ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସି କଚ୍ଚିଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିସ୍ ତ୍ଵଯୋଜ୍ଝିତା । କଚ୍ଚିଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ପରିଜ୍ଞାତଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯମ୍ ଏଵ ଵା
ତୁମେ କି ମନରେ ଜାଗୃତ ହେଇଛ ? ତୁମେ କି ଭ୍ରମକୁ ଛାଡି ଦେଇଛ ? ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତାହାକୁ କି ତୁମେ ବୁଝିଛ, କିମ୍ବା ଅତି କମରେ ଦେଖିଛ ?
ଭଗଵଂସ୍ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦେନ ମହାଵିଭଵଭୂଷିତା । ମହତୀ ପଦଵୀ ଦୃଷ୍ଟା ସର୍ଵସ୍ଯୋର୍ଧ୍ଵେ ସ୍ଥିତା ମଯା
ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ, ମୋତେ ବଡ଼ ଶ୍ରୀରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ ଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଥକୁ ଦେଖିପାରିଛି ।
ସତାଂ ଵିଦିତଵେଦ୍ଯାନାମ୍ ଅହୋ ବତ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଅପୂର୍ଵୈକାମୃତମଯସ୍ ସଙ୍ଗସ୍ ସାରଫଲପ୍ରଦଃ
କି ଅଦ୍ଭୁତ ଏହି ଉତ୍ତମ ଜନମାନଙ୍କର ସାଙ୍ଗତି—ଯେଉଁମାନେ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷ ଜାଣିଛନ୍ତି, ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ—ଏହି ସାଙ୍ଗତି ଅପୂର୍ବ, ସଦା ନୂତନ, ଅମୃତମୟ, ଏବଂ ମୂଳ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ।
ଜନ୍ମନାପି ମଯା ଲବ୍ଧଂ ଯନ୍ ନାମ ନ ମହାମୃତମ୍ । ତଦ୍ ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵତ୍ସମାସଙ୍ଗାତ୍ କ୍ଷଣେନାସାଦିତଂ ସ୍ଵଯମ୍
ଅନେକ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତକୁ ମୁଁ ପାଇପାରିନଥିଲି, ଆଜି ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ମିଶି, ସେଇ ଅମୃତକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ଲାଭ କରିଛି।
ଅନନ୍ତମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍ ଅମୃତମ୍ ଏତତ୍ କମଲଲୋଚନ । କଥଂ ନାସାଦିତମ୍ ଅଭୂଦ୍ ଏତଦ୍ ଆତ୍ମପଦଂ ମଯା
ହେ କମଳନୟନ, ଏହି ଅନନ୍ତ, ଆଦି, ଅମୃତ ଅବସ୍ଥା — ଏହାକୁ ଆଗରୁ କିପରି ମୁଁ ପାଇନଥିଲି?
ମନସ୍ଯ୍ ଉପଶମଂ ଯାତେ ତ୍ଯକ୍ତଭୋଗୈଷଣେ ସ୍ଥିତେ । କଷାଯପାକେ ନିର୍ଵୃତ୍ତେ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣସ୍ଯ ଚ
ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଲେ, ଭୋଗ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଦୁଷ୍ଟତା ଗଳିଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ,
ଯାନ୍ତି ଚେତସି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ଵିମଲା ଦୈଶିକୋକ୍ତଯଃ । ଯଥା ସିତାଂଶୁକେ ଶୁଦ୍ଧେ ବିନ୍ଦଵଃ କୁଙ୍କୁମାମ୍ଭସଃ
ସେତେବେଳେ ଗୁରୁଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଉପଦେଶ ମନରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ବସିଯାଏ, ଯେପରି ଧଳା ବସ୍ତ୍ରରେ କୁଙ୍କୁମ ଜଳର ବିନ୍ଦୁ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଲଗିଯାଏ।
କଷାଯାଣାମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ସମ୍ଭୃତାନାଂ ଶରୀରକେ । ସ୍ଵଵାସନାସ୍ଵରୂପାଣାମ୍ ଅଦ୍ଯ ପାକସ୍ ତଵୋଦିତଃ
ଏହି ଦିନ, ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ପରି, ଶରୀରରେ ସଞ୍ଚିତ ଅନେକ ଅଶୁଦ୍ଧି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଗୁପ୍ତ ଆଦତର ରୂପ, ସେଗୁଡ଼ିକର ପକ୍କା ହେବା ଘଟିଛି।
ଦେହାନ୍ ମଲାନି ସର୍ଵାଣି କାଲେନ କମଲେକ୍ଷଣ । ସାଧୋ ଵୃକ୍ଷାତ୍ ଫଲାନୀଵ ପାକେନ ଵିଗଲନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
ହେ କମଳନୟନ, ଯେପରି ଗଛରୁ ପକ୍କା ଫଳ ଝଡ଼ି ପଡ଼େ, ସେପରି ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସମୟ କ୍ରମେ ଖସିଯାଏ।
ଵାସନାତ୍ମସୁ ଯାତେଷୁ ମଲେଷୁ ଵିଲଯଂ ସଖେ । ଯଦ୍ ଵକ୍ତି ଗୁରୁର୍ ଅନ୍ତସ୍ ତଦ୍ ଵିଶତୀଷୁର୍ ଯଥା ବିଲେ
ବନ୍ଧୁ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଆଦତର ମୂଳ ଅଶୁଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଗୁରୁ ମନରେ ଯାହା କହନ୍ତି, ସେଥି ତୀର ଭଳି ଗହ୍ବରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
କଷାଯପାକେ ସମ୍ପନ୍ନେ ତ୍ଵଂ ମଯାଦ୍ଯ ଵିବୋଧିତଃ । ତେନାଦ୍ଯୈଵ ତଵାଜ୍ଞାନକ୍ଷଯୋ ଜାତୋ ମହାମତେ
ଏବେ ଅଶୁଦ୍ଧି ପକ୍କା ହୋଇସାରିଛି, ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଛି; ଏହିପରି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆଜି ତୁମର ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।