ପଦାର୍ଥାଭାଵସଂସିଦ୍ଧୌ ଵେଦନଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ । କାରଣାଭାଵତୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅହମ୍ଭାଵସ୍ଯ ନୋଦଯଃ
ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁର ଅଭାବ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ତେବେ ଅନୁଭୂତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନି। କାରଣ ନଥିଲେ, 'ମୁଁ' ବୋଧ କେବେ ଉଦୟ ହୁଏନି।
ଅହମ୍ଭାଵାନୁଦଯତସ୍ ସଂସାରଃ କସ୍ଯ କୀଦୃଶଃ । ସଂସାରାଭାଵତସ୍ ସର୍ଵଂ ପରମ୍ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଉଦୟ ହୁଏନି, ତେବେ କାହା ପାଇଁ କିମ୍ବା କେମିତି ସଂସାର ରହିବ? ସଂସାର ନଥିଲେ, ସବୁଠାରେ କେବଳ ପରମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଯଚ୍ ଚେଦଂ ଭାସତେ ତତ୍ ସତ୍ ପରମ୍ ଏଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତମ୍ । ପରଂ ପରେ ପରାପୂର୍ଣଂ ସମମ୍ ଏଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଯାହା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ସେଇ ପରମ ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମାରେ ବସିଛି; ସେଇ ପରମ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ସମଭାବରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି।
ତେନ ନିସ୍ତିମିତଂ ସର୍ଵଂ ଶୈଲୋତ୍କୀର୍ଣମ୍ ଇଵାଚଲମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ରଶ୍ମିମଯାକାରମ୍ ଇଵ ବ୍ରହ୍ମ ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ସେଇ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ସୀମାହୀନ ଓ ଅଚଳ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଡ଼ିଗ; ଏହି ସଂସାରକୁ ତୁମେ ଜାଣ, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ରହ୍ମ ରଶ୍ମିମୟ ଆକାରରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ପୁରସଙ୍କଲ୍ପକେ ନଷ୍ଟେ ସଙ୍କଲ୍ପନଗରସ୍ଯ ଯତ୍ । ରୂପଂ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ଜଗତଃ ଖାଦ୍ ଅଚ୍ଛଂ ସଦସନ୍ମଯମ୍
ଚିନ୍ତାର ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଚିନ୍ତାର ନଗରର ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେଇ ହେଉଛି ଏହି ସଂସାର; ଏହା ଖାଲି ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ, ଥିବା ଓ ନଥିବା ଦୁହିଁରୁ ଗଠିତ।
ଛାଯାପୁରୁଷଵତ୍ ସ୍ପନ୍ଦି ଶାନ୍ତଂ ନିର୍ମନନଂ ଜଗତ୍ । ଜଗଚ୍ଛବ୍ଦାର୍ଥରହିତଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି
ଛାୟା ପୁରୁଷ ପରି, ଏହି ସଂସାର ହଲେ ହଲେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମାଣ ଶୂନ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ସଂସାର ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ନାହିଁ, ଯିଏ ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟକୁ ଦେଖେ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରା ନୀରସା ଗତଭାଵନାଃ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵତୋ ଯସ୍ଯ ନିର୍ଵାଣଂ ତଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ ମନର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ନିରସ, କୌଣସି କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ଏବଂ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
ଯଥାସ୍ତି ଵାତୋ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥାସ୍ତି ଖମ୍ ଅନୀଲିମ । ଯଥା ହେମାସନ୍ନିଵେଶମ୍ ଅସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଜଗତ୍ ତଥା
ଯେପରି ହଳଚଳ ବିନା ବାତାସ ଅଛି, ଯେପରି ନୀଳିମା ବିନା ଆକାଶ ଅଛି, ଯେପରି ସୁନା ତାହାର ଆକୃତିରେ ଅଛି, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଛନ୍ତି।
ନୀରସା ଅସଦାଭାସା ଜଗତ୍ପ୍ରତ୍ଯଯକାରିଣଃ । ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରାସ୍ ସନ୍ତୀମେ ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣଃ
ଏହି ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ ମନର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ନିରସ, ଅସତ୍ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଏହାମାନେ ସଂସାର ଭାବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆକୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।
ଊର୍ମିଶବ୍ଦାର୍ଥରହିତଂ ଯାଦୃଗ୍ ଅମ୍ବୁ ବହୂର୍ମ୍ଯ୍ ଅପି । ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥରହିତଂ ତାଦୃଗ୍ ବ୍ରହ୍ମାପି ସର୍ଗଵତ୍
ଯେପରି ଜଳ ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତରଙ୍ଗର ଧ୍ୱନି ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ଆକୃତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ସର୍ଗ ଏଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସର୍ଗଦୃକ୍ । ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥରହିତୋ ଵାକ୍ଯାର୍ଥସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଷ ଶାଶ୍ଵତଃ
ସୃଷ୍ଟି ନିଜେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖୁଥିବା ଜଣେ। କିମ୍ବା, 'ସୃଷ୍ଟି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନଥିଲେ, ଏହି ବାକ୍ୟର ଏହି ଅର୍ଥଟି ଅମର ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥସମ୍ପତ୍ତୌ ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥଧୀଃ କୁତଃ । ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥସମ୍ପତ୍ତୌ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥଧୀଃ କୁତଃ
'ବ୍ରହ୍ମ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, 'ସୃଷ୍ଟି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମନେ କିପରି ଆସିପାରିବ? ଏହିପରି, 'ସୃଷ୍ଟି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, 'ବ୍ରହ୍ମ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମନେ କିପରି ଆସିପାରିବ?
ସମସ୍ତଶବ୍ଦଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନାଭାଵନୋଦଯେ । ଶୁଦ୍ଧଂ କିମ୍ ଅପି ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଓ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ, ଏବଂ ସେଗୁଡିକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା ଶେଷ ହେଲେ, ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ ଚେତନାର ଆକାଶ ରହିଯାଏ, ଯାହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନସଂସିଦ୍ଧାଵ୍ ଉଭଯୋର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵେଦନେ । ଯଚ୍ ଛିଷ୍ଟମ୍ ଅଜରଂ ଶାନ୍ତଂ ତତୋ ଵାଗ୍ ଵିନିଵର୍ତତେ
ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବାର ସିଦ୍ଧି ହେଲେ ଓ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ନ ଲାଗିଲେ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହିଟି ଅଜର ଓ ଶାନ୍ତ। ସେଠାରୁ ମନ୍ତ୍ରଣା ଫେରିଯାଏ।
ସଂଶାନ୍ତସର୍ଵାତ୍ମକଵେଦନୌଘମ୍ ଅସ୍ତୀଦମ୍ ଏକାତ୍ମକମ୍ ଅଚ୍ଛରୂପମ୍ । ଯଥାସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵଜଗତ୍ ଖରୂପଂ ପାଷାଣରୂପଂ ଚ ପରଂ ଜ୍ଞରୂପମ୍
ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ଅଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯେପରି ଅଛି, ତାହା ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ପଥର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନର ରୂପ।
ଏଵଂ ଚୈତନ୍ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଯାଦୃଶଂ କାରଣଂ ପରମ୍ । ତାଦୃଶଂ କାର୍ଯମ୍ ଏଵେଦଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହିପରି, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ ଅଛି, ସେହିପରି ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ମୁଁ ଏହି ଜଗତକୁ ଏହିପରି ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିଛି।
ଯତ୍ର କାରଣତା ତତ୍ର କାର୍ଯଂ ସମୁପପଦ୍ଯତେ । ଯନ୍ ନ କାରଣମ୍ ଏଵାଦୌ ତସ୍ମାତ୍ କାର୍ଯଂ କୁତୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କାରଣ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଫଳ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଆରମ୍ଭରେ କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରୁ କେମିତି ଫଳ ହେବ?
ନେହାସ୍ତି କାରଣଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ଚ କାର୍ଯଂ କଦାଚନ । ଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଶିଵଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଜଂ ଜଗତ୍
ଏଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କେବେ କୌଣସି ଫଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ସବୁ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଠି ଶାନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଶୁଭ ଜଗତ ଅଛି।
ଜାଯତେ କାରଣାତ୍ କାର୍ଯଂ ଯତ୍ ତତ୍ କାରଣଵଦ୍ ଭଵେତ୍ । ଯନ୍ ନ ଜାଯତ ଏଵେହ ତସ୍ମିନ୍ ସଦୃଶତା କୁତଃ
ଯେଉଁଠି କାରଣ ଅଛି, ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସେହି କାରଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ସେଥିରେ କେମିତି ସଦୃଶତା ଥିବେ?
ବୀଜମ୍ ଏଵ ନ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ତତ୍ କଥଂ ଵଦ ଜାଯତେ । ଅପ୍ରତର୍କ୍ଯମ୍ ଅନାଖ୍ଯଂ ଚ ଯନ୍ ନ ତସ୍ଯେହ ବୀଜତା
ଯଦି କୌଣସି ବିଜ ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ? ଯାହାକୁ ବୁଝିପାରିବା ନାହିଁ ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନାହିଁ, ସେଥିରେ ବିଜ ରୂପ ନାହିଁ।
ଦେଶକାଲଵଶାତ୍ ସର୍ଵା ହେତୁମତ୍ଯଃ ପ୍ରମୋପମାଃ । ଅକର୍ତୃ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଷଯଃ ପ୍ରମାକାରଣଯୋଃ କଥମ୍
ସମସ୍ତ କାରଣ ଉପମା ଦେଶ ଓ ସମୟ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଭର କରେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ତାହା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପମା କିମ୍ବା କାରଣତ୍ୱ କେମିତି ହେବ?
ଅକର୍ତୃକର୍ମକରଣେ ନାସ୍ତି କାରଣତା ଶିଵେ । ତସ୍ମାଦ୍ ଅକାରଣଂ ନାସ୍ତି ଜଗଚ୍ଛବ୍ଦାର୍ଥଵେଦନମ୍
ଯେଉଁଠି କୌଣସି କର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଉପକରଣ ନାହିଁ, ସେଠି ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କାରଣତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହିପରି, 'ଜଗତ୍' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ, ତାହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵରୂପଂ ସଦ୍ ଯତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଧାରଯତ୍ ତତମ୍ । ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶିଵିଷଯଂ ତଦ୍ ଏଵ ଜଗଦ୍ ଆଚିତମ୍
ଏହି ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଅବିଚଳ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯେଉଁଠାରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏନି, ସେଠି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ସଂସାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅଜରଂ ଶାନ୍ତଂ ଯଦ୍ ଏକଂ ତତ୍ ପ୍ରଗୀଯତେ । ତେନୈଵାଜଂ ଜଗଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ସଚ୍ ଛାନ୍ତଂ ବୁଧ୍ଯତେ ଵପୁଃ
ଯେଉଁ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ, ଜରାହୀନ ଓ ଶାନ୍ତ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ; ସେଇ ଅଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର, ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।
ଅସ୍ଯ ସ୍ଵ ଏଵ ଯୋ ଭାଵଶ୍ ଚେତସଃ ପୃଥିଵୀପତେ । ସ ଏଵ ନାଶଃ କଥିତଶ୍ ଚାନୁଭୂତଶ୍ ଚ ପଣ୍ଡିତୈଃ
ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ମନର ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାହାର ନାଶ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ସେମାନେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି।
ଚିତ୍ତଂ ନାଶସ୍ଵଭାଵଂ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ନାଶାତ୍ମକଂ ନୃପ । କ୍ଷଣନାଶାଯ ସଙ୍କଲ୍ପଶ୍ ଚିତ୍ତଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଜାଣ, ମନର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ନାଶଶୀଳ, ତାହାର ମୂଳ ହେଉଛି ନାଶ; ଯେଉଁ ଭାବନା କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଇକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନୋଦଯଂ ଵିନା । ସଙ୍କଲ୍ପଃ କ୍ଷୀଯତେ ସିଦ୍ଧ୍ଯୈ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାସଦାତ୍ମକଃ
ମନର କୌଣସି ଭାବନା ନଥିଲେ, ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଆସିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଳ୍ପନା ନିଜେ ନିଜେ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ଏହା ମୂଳରୁ ଅସତ୍ୟ ଅଟେ ।
ନାମ୍ନୈଵାଙ୍ଗୀକୃତାଭାଵଂ ଯଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତି କଥ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଯମାନଂ କଥଂ ତତ୍ ସ୍ଯାଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ତାମରସେକ୍ଷଣ
ଯାହାକୁ 'ଅଜ୍ଞାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଟା କେବଳ ନାମରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବାକୁ ମାନିବା ଅଟେ । ହେ କମଳନୟନ, ଯାହା ନାହିଁ, ସେ କିପରି ମନରେ ଥାଇପାରିବ ?
ହସ୍ତାଵ୍ ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଯୋ ବ୍ରୂତେ ଶୂଦ୍ରୋ ଽସ୍ମୀତି ଭୃଶଂ ଗିରା । କଥଂ ସ ଵିପ୍ରୋ ଭଵତି ଵିପ୍ରତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ କୀଦୃଶମ୍
ଯଦି କେହି ହାତ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହେ, 'ମୁଁ ଶୂଦ୍ର', ତେବେ ସେ କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବ ? ତାହାର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କଣ ପ୍ରକାରର ?
ଵିଵୃତ୍ତଧାତୁର୍ ଅତ୍ଯୁଚ୍ଚୈର୍ ମୃତୋ ଽସ୍ମୀତି ଵିରୌତି ଯଃ । ମୃତମ୍ ଏଵାଙ୍ଗ ତଂ ଵିଦ୍ଧି ଜୀଵିତଂ ତସ୍ଯ ତୁ ଭ୍ରମଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଦେହର ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହୁଛି, 'ମୁଁ ମରିଗଲି', ହେ ପ୍ରିୟ, ତାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ ମାନ, ତାହାର ବଞ୍ଚିବା ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଭ୍ରମ ଅଟେ ।