ଯଥାସ୍ଥିତଵ୍ଯଵହୃତିର୍ ମୌନୀ ଶାନ୍ତମନା ମୁନିଃ । ସୋମ୍ଯାର୍ଣଵୋଦରାଵର୍ତପରିସ୍ପନ୍ଦଵଦ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ ଭୋଃ
ଯେପରି ଜୀବନର ଚଳାଚଳ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅଛି, ଏହିପରି ଏକ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ମୁନି ନିରବ ରହନ୍ତି । ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ମୃଦୁ ଲହରୀ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଘୁରୁଛି, ତେଣୁ ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ରୁହ ।
ବ୍ରହ୍ମରୂପତଯା ଶାନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ତି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ଅହଂ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଚେତି ଶବ୍ଦାର୍ଥାତ୍ମ ନଭୋ ଽମଲମ୍
ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଶାନ୍ତ ଅଛି । 'ମୁଁ' ଓ 'ଏହି ଜଗତ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ଆକାଶ ।
ଇଦମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତରହିତଂ ସର୍ଗସଂହାରନାମକମ୍ । ଚିଚ୍ଚମତ୍କୃତିମାତ୍ରାତ୍ମ ନଭଃ କଚକଚାଯତେ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ । ଏହି ଆକାଶ ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଚମକୁଛି, ଏହା ସେଇ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପ ।
ସନ୍ନିଵେଶଦୃଶଶ୍ ଶାନ୍ତୌ ଯଦ୍ ଅସ୍ତି କନକଂ ଯଥା । ଜଗଦାଦ୍ଯର୍ଥସଂଶାନ୍ତୌ ବ୍ରହ୍ମେଦଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତଥା
ଯେପରି ନାନା ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ସ୍ୱରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅର୍ଥ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ଯଥା ସ୍ଵଯମ୍ଭୂସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସ୍ଵଯଂନାଶସ୍ ତଥୈଵ ହି । ଏତୌ ସ୍ଵଵେଦନାଯତ୍ତୌ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ
ଯେପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛା ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେପରି ବାନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ବନ୍ଧାଯାତିଵିନାଶିନେ । ନାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ମୋକ୍ଷାଯ ଵିମଲାତ୍ମନେ
'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଧ ହେଉଛି ବାନ୍ଧନ ଓ ନାଶର କାରଣ; 'ମୁଁ ନାହିଁ' ବୋଧ ମୁକ୍ତି ଓ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ଦେଇଥାଏ।
ଯଦ୍ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷସଙ୍କଲ୍ପଶବ୍ଦାର୍ଥାନାଂ ସଦାସତାମ୍ । ସ୍ଵରୂପଵେଦନଂ ତତ୍ ସତ୍ କେଵଲତ୍ଵଂ ଚ କଥ୍ଯତେ
ବାନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଶବ୍ଦ ଓ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଯଥାର୍ଥତା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନହଂଵେଦନଂ ସିଦ୍ଧିର୍ ଅହଂଵେଦନମ୍ ଆପଦେ । ସୋ ଽହମ୍ ଏଵାନହମ୍ ଇତି ଶୁଦ୍ଧବୋଧୋ ଭଵାତ୍ମଵାନ୍
'ମୁଁ' ବୋଧ ନଥିବା ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସିଦ୍ଧି; 'ମୁଁ' ବୋଧ ଥିଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ। ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅନୁଭୂତ, ସେଠାରେ 'ମୁଁ ସେଇ' ବୋଧ ରହିଥାଏ, 'ମୁଁ' ବୋଧ ନୁହେଁ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନୋଦଯାତ୍ମନା । ସଙ୍କଲ୍ପଃ କ୍ଷୀଯତେ ସିଦ୍ଧ୍ଯୈ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାସଦାତ୍ମକଃ
ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ କୌଣସି ଧାରଣା ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଧାରଣା ନିଜେଇ ଶେଷ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସତ୍ୟ ଅଟେ।
ଅପ୍ରତର୍କ୍ଯସ୍ଵରୂପେ ହି ନାସ୍ତି କାରଣତା ଶିଵେ । କାରଣାଭାଵତଃ କାର୍ଯଂ ପଦାର୍ଥୋ ଽପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯିଏ ଶିବଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ଯାହା କୌଣସି ଚିନ୍ତାରେ ଧରାଯାଏନି, ସେଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। କାରଣ ନଥିବାରୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ପଦାର୍ଥାଭାଵସଂସିଦ୍ଧୌ ଵେଦନଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ । କାରଣାଭାଵତୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅହମ୍ଭାଵସ୍ଯ ନୋଦଯଃ
ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁର ଅଭାବ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ତେବେ ଅନୁଭୂତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନି। କାରଣ ନଥିଲେ, 'ମୁଁ' ବୋଧ କେବେ ଉଦୟ ହୁଏନି।
ଅହମ୍ଭାଵାନୁଦଯତସ୍ ସଂସାରଃ କସ୍ଯ କୀଦୃଶଃ । ସଂସାରାଭାଵତସ୍ ସର୍ଵଂ ପରମ୍ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଉଦୟ ହୁଏନି, ତେବେ କାହା ପାଇଁ କିମ୍ବା କେମିତି ସଂସାର ରହିବ? ସଂସାର ନଥିଲେ, ସବୁଠାରେ କେବଳ ପରମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଯଚ୍ ଚେଦଂ ଭାସତେ ତତ୍ ସତ୍ ପରମ୍ ଏଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତମ୍ । ପରଂ ପରେ ପରାପୂର୍ଣଂ ସମମ୍ ଏଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଯାହା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ସେଇ ପରମ ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମାରେ ବସିଛି; ସେଇ ପରମ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ସମଭାବରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି।
ତେନ ନିସ୍ତିମିତଂ ସର୍ଵଂ ଶୈଲୋତ୍କୀର୍ଣମ୍ ଇଵାଚଲମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ରଶ୍ମିମଯାକାରମ୍ ଇଵ ବ୍ରହ୍ମ ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ସେଇ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ସୀମାହୀନ ଓ ଅଚଳ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଡ଼ିଗ; ଏହି ସଂସାରକୁ ତୁମେ ଜାଣ, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ରହ୍ମ ରଶ୍ମିମୟ ଆକାରରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ପୁରସଙ୍କଲ୍ପକେ ନଷ୍ଟେ ସଙ୍କଲ୍ପନଗରସ୍ଯ ଯତ୍ । ରୂପଂ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ଜଗତଃ ଖାଦ୍ ଅଚ୍ଛଂ ସଦସନ୍ମଯମ୍
ଚିନ୍ତାର ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଚିନ୍ତାର ନଗରର ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେଇ ହେଉଛି ଏହି ସଂସାର; ଏହା ଖାଲି ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ, ଥିବା ଓ ନଥିବା ଦୁହିଁରୁ ଗଠିତ।
ଛାଯାପୁରୁଷଵତ୍ ସ୍ପନ୍ଦି ଶାନ୍ତଂ ନିର୍ମନନଂ ଜଗତ୍ । ଜଗଚ୍ଛବ୍ଦାର୍ଥରହିତଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି
ଛାୟା ପୁରୁଷ ପରି, ଏହି ସଂସାର ହଲେ ହଲେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମାଣ ଶୂନ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ସଂସାର ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ନାହିଁ, ଯିଏ ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟକୁ ଦେଖେ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରା ନୀରସା ଗତଭାଵନାଃ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵତୋ ଯସ୍ଯ ନିର୍ଵାଣଂ ତଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ ମନର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ନିରସ, କୌଣସି କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ଏବଂ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
ଯଥାସ୍ତି ଵାତୋ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥାସ୍ତି ଖମ୍ ଅନୀଲିମ । ଯଥା ହେମାସନ୍ନିଵେଶମ୍ ଅସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଜଗତ୍ ତଥା
ଯେପରି ହଳଚଳ ବିନା ବାତାସ ଅଛି, ଯେପରି ନୀଳିମା ବିନା ଆକାଶ ଅଛି, ଯେପରି ସୁନା ତାହାର ଆକୃତିରେ ଅଛି, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଛନ୍ତି।
ନୀରସା ଅସଦାଭାସା ଜଗତ୍ପ୍ରତ୍ଯଯକାରିଣଃ । ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରାସ୍ ସନ୍ତୀମେ ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣଃ
ଏହି ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ ମନର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ନିରସ, ଅସତ୍ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଏହାମାନେ ସଂସାର ଭାବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆକୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।
ଊର୍ମିଶବ୍ଦାର୍ଥରହିତଂ ଯାଦୃଗ୍ ଅମ୍ବୁ ବହୂର୍ମ୍ଯ୍ ଅପି । ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥରହିତଂ ତାଦୃଗ୍ ବ୍ରହ୍ମାପି ସର୍ଗଵତ୍
ଯେପରି ଜଳ ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତରଙ୍ଗର ଧ୍ୱନି ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ଆକୃତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ସର୍ଗ ଏଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସର୍ଗଦୃକ୍ । ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥରହିତୋ ଵାକ୍ଯାର୍ଥସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଷ ଶାଶ୍ଵତଃ
ସୃଷ୍ଟି ନିଜେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖୁଥିବା ଜଣେ। କିମ୍ବା, 'ସୃଷ୍ଟି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନଥିଲେ, ଏହି ବାକ୍ୟର ଏହି ଅର୍ଥଟି ଅମର ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥସମ୍ପତ୍ତୌ ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥଧୀଃ କୁତଃ । ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥସମ୍ପତ୍ତୌ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥଧୀଃ କୁତଃ
'ବ୍ରହ୍ମ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, 'ସୃଷ୍ଟି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମନେ କିପରି ଆସିପାରିବ? ଏହିପରି, 'ସୃଷ୍ଟି' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, 'ବ୍ରହ୍ମ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମନେ କିପରି ଆସିପାରିବ?
ସମସ୍ତଶବ୍ଦଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନାଭାଵନୋଦଯେ । ଶୁଦ୍ଧଂ କିମ୍ ଅପି ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଓ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ, ଏବଂ ସେଗୁଡିକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା ଶେଷ ହେଲେ, ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ ଚେତନାର ଆକାଶ ରହିଯାଏ, ଯାହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନସଂସିଦ୍ଧାଵ୍ ଉଭଯୋର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵେଦନେ । ଯଚ୍ ଛିଷ୍ଟମ୍ ଅଜରଂ ଶାନ୍ତଂ ତତୋ ଵାଗ୍ ଵିନିଵର୍ତତେ
ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବାର ସିଦ୍ଧି ହେଲେ ଓ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ନ ଲାଗିଲେ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହିଟି ଅଜର ଓ ଶାନ୍ତ। ସେଠାରୁ ମନ୍ତ୍ରଣା ଫେରିଯାଏ।
ସଂଶାନ୍ତସର୍ଵାତ୍ମକଵେଦନୌଘମ୍ ଅସ୍ତୀଦମ୍ ଏକାତ୍ମକମ୍ ଅଚ୍ଛରୂପମ୍ । ଯଥାସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵଜଗତ୍ ଖରୂପଂ ପାଷାଣରୂପଂ ଚ ପରଂ ଜ୍ଞରୂପମ୍
ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ଅଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯେପରି ଅଛି, ତାହା ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ପଥର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନର ରୂପ।
ଏଵଂ ଚୈତନ୍ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଯାଦୃଶଂ କାରଣଂ ପରମ୍ । ତାଦୃଶଂ କାର୍ଯମ୍ ଏଵେଦଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହିପରି, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ ଅଛି, ସେହିପରି ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ମୁଁ ଏହି ଜଗତକୁ ଏହିପରି ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିଛି।
ଯତ୍ର କାରଣତା ତତ୍ର କାର୍ଯଂ ସମୁପପଦ୍ଯତେ । ଯନ୍ ନ କାରଣମ୍ ଏଵାଦୌ ତସ୍ମାତ୍ କାର୍ଯଂ କୁତୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କାରଣ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଫଳ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଆରମ୍ଭରେ କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରୁ କେମିତି ଫଳ ହେବ?
ନେହାସ୍ତି କାରଣଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ଚ କାର୍ଯଂ କଦାଚନ । ଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଶିଵଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଜଂ ଜଗତ୍
ଏଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କେବେ କୌଣସି ଫଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ସବୁ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଠି ଶାନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଶୁଭ ଜଗତ ଅଛି।
ଜାଯତେ କାରଣାତ୍ କାର୍ଯଂ ଯତ୍ ତତ୍ କାରଣଵଦ୍ ଭଵେତ୍ । ଯନ୍ ନ ଜାଯତ ଏଵେହ ତସ୍ମିନ୍ ସଦୃଶତା କୁତଃ
ଯେଉଁଠି କାରଣ ଅଛି, ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସେହି କାରଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ସେଥିରେ କେମିତି ସଦୃଶତା ଥିବେ?
ବୀଜମ୍ ଏଵ ନ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ତତ୍ କଥଂ ଵଦ ଜାଯତେ । ଅପ୍ରତର୍କ୍ଯମ୍ ଅନାଖ୍ଯଂ ଚ ଯନ୍ ନ ତସ୍ଯେହ ବୀଜତା
ଯଦି କୌଣସି ବିଜ ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ? ଯାହାକୁ ବୁଝିପାରିବା ନାହିଁ ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନାହିଁ, ସେଥିରେ ବିଜ ରୂପ ନାହିଁ।