ଅହଂ ତ୍ଵଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷା ପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ ନ ଵାସ୍ତଵୀ । ମିଥ୍ଯା ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵାଭାତା ନୂନମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅର୍ଥକାରିଣୀ
ମୁଁ, ତୁମେ, ଏହି ସଂସାର—ଏହି ଭାବନା ଏକଦମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସ୍ଵପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରୁଥାଏ।
ଵାସ୍ଯସ୍ଯ ଜଗତୋ ଽଭାଵାଦ୍ ଯତୋ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵାସନା । ଅତସ୍ ତଦାତ୍ମକଂ ଚିତ୍ତଂ କୀଦୃଶଂ କ୍ଵ କୁତଃ କଥମ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାର କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର ଏବଂ ତାହାର କୌଣସି ଅସଲି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେବେ କଳ୍ପନା କିପରି, କେଉଁଠି, କେଉଁଭଳି ହେବ? ଏହି ପ୍ରକାର ମନ କେଉଁଠୁ ଆସିବ?
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧୈର୍ ଅଵଗତଂ ଚୈତ୍ତଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵ ନିରାକାରଂ ପୂର୍ଵମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନମ୍ ଏଵ ନୋ
ଯେମାନେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରକୁ ମନର ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଏହା କିଛି ନୁହେଁ, ଆକାରହୀନ ଏବଂ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା।
ନୋତ୍ପନ୍ନଂ କାରଣାଭାଵାତ୍ ସର୍ଗାଦାଵ୍ ଏଵ ସର୍ଵଦା । ଲୋକଶାସ୍ତ୍ରାନୁଭଵତୋ ନ ଚ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନଃ
କୌଣସି କାରଣ ନଥିବାରୁ ଏହି ସଂସାର କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଏବଂ ସଦା ସ୍ୱାଭାବିକ ଅନୁଭୂତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷର କୌଣସି ସତ୍ୟ ମୂଳ ନାହିଁ।
ଅନାଦିତ୍ଵମ୍ ଅଜତ୍ଵଂ ଵା ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଵାପ୍ଯ୍ ଉପପଦ୍ଯତେ । ସାକାରସ୍ଯାସ୍ଯ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥୂଲସପ୍ରତିଘାକୃତେଃ
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଏବଂ ଛୁଇଁବାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାରରେ ଅଛି, ଏହାକୁ ଆଦିହୀନ, ଅଜନ୍ମା କିମ୍ବା ସ୍ଥିର କହିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ନୁହେଁ।
ସମସ୍ତକାରଣାଭାଵାଲ୍ ଲୋକଶାସ୍ତ୍ରାନୁଭୂତିଭିଃ । ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଚ ନିରାକର୍ତୁଂ ନ ମହାପ୍ରଲଯୋଦଯାଃ
ସମସ୍ତ କାରଣ ନଥିବାକୁ ଜଗତ ଅନୁଭବ, ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଦୈନିକ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, ଏହିଠାରେ ବଡ଼ ବିନାଶ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟି ଘଟେନାହିଁ ବୋଲି କହିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ।
ଶାସ୍ତ୍ରାନୁଭଵଵେଦାର୍ଥସିଦ୍ଧାନ୍ ଏତାଂଶ୍ ଚ ଯୋ ଽପି ଵା । ପ୍ରଲଯାଦୀନ୍ ନ ସନ୍ତୀତି ଵକ୍ତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମତ୍ତକ ଏଵ ସଃ
ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର, ଅନୁଭୂତି ଏବଂ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ବିନାଶ ଆଦି ଘଟଣା ନାହିଁ ବୋଲି ଯିଏ କହେ, ସେଠିକି ଭଳି ପାଗଳ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
ଲୋକାଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଵେଦାଶ୍ ଚ ପ୍ରମାଣଂ ଯସ୍ଯ ନାମତେଃ । ଅସତ୍ଯୋକ୍ତେସ୍ ସୁମୂଢସ୍ଯ ସ ପଶୁସ୍ ତଂ ନ ସଂଶ୍ରଯେତ୍
ଯେଉଁଠି ଜଗତ, ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ବେଦ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ମୂର୍ଖ ଲୋକଙ୍କର କଥାକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନାଯାଏ, ସେଠିକି ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ପଶୁ ସମାନ।
ନ ଚ ସପ୍ରତିଘସ୍ଯାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯାପ୍ରତିଘଂ କ୍ଵଚିତ୍ । କାରଣଂ ଭଵିତୁଂ ଶକ୍ତଂ ସାକାରସ୍ଯ ନିରାକୃତିଃ
ଯେଉଁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ଆକାର ଓ ପ୍ରତିବନ୍ଧ ସହିତ ଅଛି, ତାହାର କାରଣ କେବେ ନିରାକାର ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ; ନିରାକାର ଥିବା କିଛି ଆକାର ସହିତ ବସ୍ତୁକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଥମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ସନ୍ ନ ଚେଦଂ ନାଵଭାସତେ । ନ ଚ ନାର୍ଥକ୍ରିଯାକାରି ନ ଚୈଵେତ୍ଥମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଦେଖିବାକୁ ଯେପରି ଲାଗୁଥାଏ, ସେପରି ସତ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନୁହେଁ; ଏହା କୌଣସି ପ୍ରକୃତ କାମକୁ ସାର୍ଥକ କରେନାହିଁ, ଏହି ସଂସାର ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଇଦଂ ନିରଂଶସ୍ଯ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଽପ୍ରତିଘାକୃତେଃ । ନିରାକୃତେର୍ ଅନନ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵାତ୍ ପୂର୍ଵତରଂ ସତଃ
ସେଉଁଥିରୁ, ଏହି ସଂସାର ଅଂଶରହିତ, ଅନନ୍ତ ଚେତନା ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ନିରାକାର ଓ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଥିବା ବସ୍ତୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ।
ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସର୍ଵରୂପସ୍ଯ ଶାନ୍ତଂ ଶାନ୍ତସ୍ଯ ଯତ୍ ସମମ୍ । ସ୍ଵତ ଏଵାତ୍ମକଚନଂ ସର୍ଗପ୍ରଲଯରୂପଧୃତ୍
ସମସ୍ତ ଆକାରର ଓ ଶାନ୍ତ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମର ଯେଉଁ ସ୍ୱରୂପ ସମତାରେ ଅଛି, ସେଇ ସ୍ୱଭାବରୁ ନିଜେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଆକାର ଧାରଣ କରେ।
ସ୍ଵକଂ ଵପୁସ୍ ତତ୍ ତେନୈଵ ଜ୍ଞାତଂ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ କ୍ଷଣମ୍ । କ୍ଷଣାନ୍ତରେ ତୁ ବୁଦ୍ଧଂ ସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵାସ୍ତେ ନିଜାତ୍ମନି
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ନିଜ ଦେହ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ପରେ ଜାଗୃତ ହେଲେ, ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦମ୍ ଅତସ୍ ସର୍ଵଂ କ୍ଵ ଚୈତ୍ତଜଗଦାଦିଧୀଃ । କ୍ଵ ଚିତ୍ତାଦି କ୍ଵ ଦେହାଦି କ୍ଵ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯାଦିକଲ୍ପନାଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ଅଟେ; ତେବେ ଏଠାରେ ମନ, ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିର ଧାରଣା କେଉଁଠି? ମନ କେଉଁଠି, ଦେହ କେଉଁଠି, ଦ୍ୱିତୀୟତା କିମ୍ବା ଏକତାର କଳ୍ପନା କେଉଁଠି?
ସର୍ଵଂ ନିରାଲମ୍ବମ୍ ଅଜଂ ପ୍ରଶାନ୍ତମ୍ ଅନାଦିମଧ୍ଯାତ୍ମ ଯଥାସ୍ଥିତଂ ସତ୍ । ଇଦଂ ଚ ନାନୈଵ ନ ଚାପି ନାନା ଯଥାସ୍ଥିତଂ ତିଷ୍ଠ ସୁକାଷ୍ଠମୌନଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ଆଧାରହୀନ, ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଶେଷ ନଥିବା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ନ ଅନେକ, ନ ଏକ; ଯେପରି ଅଛ, ସେପରି ଅବିଚଳ ରୁହ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୌନରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଅ।
ନଷ୍ଟୋ ମୋହସ୍ ସ୍ମୃତିର୍ ଲବ୍ଧା ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ ମଯା ମୁନେ । ସ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମି ଗତସନ୍ଦେହୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତମତିର୍ ଆତ୍ମଵାନ୍
ମୋହ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି, ତୁମ ଦୟାରେ ସ୍ମୃତି ପୁନଃ ମିଳିଛି, ମୁନିବର; ମୁଁ ସନ୍ଦେହ ଛାଡି ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ମନେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯୋ ମହାମୌନୀ ତୀର୍ଣମାଯାମହାର୍ଣଵଃ । ଶାନ୍ତୋ ଽହମ୍ ଅନହଂରୂପୋ ଜ୍ଞସ୍ ସ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମି ନିରାମଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଣିବାକୁ ଥିବା ସବୁକିଛି ମୁଁ ଜାଣିଛି, ମୁଁ ବଡ଼ ନିରବ ଅଟଳ ଅଛି, ମୁଁ ମାୟାର ବିଶାଳ ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋ ମନ ଶାନ୍ତ, ମୋ ମନେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ନାହିଁ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନରେ ଅବିଚଳ ଅଛି, ଏବଂ ଦୁଃଖରୁ ସଦା ମୁକ୍ତ।
ଅହୋ ନୁ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ପ୍ରଭ୍ରାନ୍ତୋ ଽହମ୍ ଅଵାନ୍ତରେ । ସ୍ଥାନମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧମ୍ ଅଧୁନା ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ ଅହମ୍
ହାଁ, ବହୁତ ଦିନ ମୁଁ ମନରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଅବିଚଳ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ମୁନେ ନାସ୍ତି ସାହନ୍ତାଦିଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ମୂର୍ଖବୁଦ୍ଧମ୍ ଇଦଂ ଭାତି ଯତ୍ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁନି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅହଂକାର ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ଜଗତ ରହିନଥାଏ। ଏହି ମନ ଯଦିଓ ମୂର୍ଖ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ମୁଁ ଜାଣେଇଛି ଏହା ବ୍ରହ୍ମ।
ଜଗଦ୍ ଏଵ ନ ଯତ୍ରାସ୍ତି ତତ୍ରାହନ୍ତ୍ଵଵିଭାସନମ୍ । ସଂସାରାମ୍ବରସମ୍ଭାରଃ କ୍ଵ କୁତଃ କୀଦୃଶଃ କଥମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଜଗତ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅହଂକାରର ଆଭାସ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସଂସାରର ଏହି ଜାଲ କେଉଁଠୁ, କିପରି, କେଉଁ ରୂପେ ଓ କେମିତି ଉପସ୍ଥିତ ହେବ?
ଯଥାସ୍ଥିତଵ୍ଯଵହୃତିର୍ ମୌନୀ ଶାନ୍ତମନା ମୁନିଃ । ସୋମ୍ଯାର୍ଣଵୋଦରାଵର୍ତପରିସ୍ପନ୍ଦଵଦ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ ଭୋଃ
ଯେପରି ଜୀବନର ଚଳାଚଳ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅଛି, ଏହିପରି ଏକ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ମୁନି ନିରବ ରହନ୍ତି । ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ମୃଦୁ ଲହରୀ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଘୁରୁଛି, ତେଣୁ ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ରୁହ ।
ବ୍ରହ୍ମରୂପତଯା ଶାନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ତି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ଅହଂ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଚେତି ଶବ୍ଦାର୍ଥାତ୍ମ ନଭୋ ଽମଲମ୍
ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଶାନ୍ତ ଅଛି । 'ମୁଁ' ଓ 'ଏହି ଜଗତ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ଆକାଶ ।
ଇଦମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତରହିତଂ ସର୍ଗସଂହାରନାମକମ୍ । ଚିଚ୍ଚମତ୍କୃତିମାତ୍ରାତ୍ମ ନଭଃ କଚକଚାଯତେ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ । ଏହି ଆକାଶ ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଚମକୁଛି, ଏହା ସେଇ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପ ।
ସନ୍ନିଵେଶଦୃଶଶ୍ ଶାନ୍ତୌ ଯଦ୍ ଅସ୍ତି କନକଂ ଯଥା । ଜଗଦାଦ୍ଯର୍ଥସଂଶାନ୍ତୌ ବ୍ରହ୍ମେଦଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତଥା
ଯେପରି ନାନା ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ସ୍ୱରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅର୍ଥ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ଯଥା ସ୍ଵଯମ୍ଭୂସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସ୍ଵଯଂନାଶସ୍ ତଥୈଵ ହି । ଏତୌ ସ୍ଵଵେଦନାଯତ୍ତୌ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ
ଯେପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛା ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେପରି ବାନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ବନ୍ଧାଯାତିଵିନାଶିନେ । ନାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ମୋକ୍ଷାଯ ଵିମଲାତ୍ମନେ
'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଧ ହେଉଛି ବାନ୍ଧନ ଓ ନାଶର କାରଣ; 'ମୁଁ ନାହିଁ' ବୋଧ ମୁକ୍ତି ଓ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ଦେଇଥାଏ।
ଯଦ୍ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷସଙ୍କଲ୍ପଶବ୍ଦାର୍ଥାନାଂ ସଦାସତାମ୍ । ସ୍ଵରୂପଵେଦନଂ ତତ୍ ସତ୍ କେଵଲତ୍ଵଂ ଚ କଥ୍ଯତେ
ବାନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଶବ୍ଦ ଓ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଯଥାର୍ଥତା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନହଂଵେଦନଂ ସିଦ୍ଧିର୍ ଅହଂଵେଦନମ୍ ଆପଦେ । ସୋ ଽହମ୍ ଏଵାନହମ୍ ଇତି ଶୁଦ୍ଧବୋଧୋ ଭଵାତ୍ମଵାନ୍
'ମୁଁ' ବୋଧ ନଥିବା ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସିଦ୍ଧି; 'ମୁଁ' ବୋଧ ଥିଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ। ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅନୁଭୂତ, ସେଠାରେ 'ମୁଁ ସେଇ' ବୋଧ ରହିଥାଏ, 'ମୁଁ' ବୋଧ ନୁହେଁ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନୋଦଯାତ୍ମନା । ସଙ୍କଲ୍ପଃ କ୍ଷୀଯତେ ସିଦ୍ଧ୍ଯୈ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାସଦାତ୍ମକଃ
ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ ଏବଂ କୌଣସି ଧାରଣା ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଧାରଣା ନିଜେଇ ଶେଷ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସତ୍ୟ ଅଟେ।
ଅପ୍ରତର୍କ୍ଯସ୍ଵରୂପେ ହି ନାସ୍ତି କାରଣତା ଶିଵେ । କାରଣାଭାଵତଃ କାର୍ଯଂ ପଦାର୍ଥୋ ଽପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯିଏ ଶିବଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ଯାହା କୌଣସି ଚିନ୍ତାରେ ଧରାଯାଏନି, ସେଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। କାରଣ ନଥିବାରୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।