ଅକାରଣଂ କାରଣିଭିର୍ ବୋଧାର୍ଥମ୍ ଉପମୀଯତେ । ଉପମାନୈସ୍ ତୂପମେଯସଦୃଶୈର୍ ଏକଦେଶତଃ
ଯାହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଲୋକେ କାରଣ ଥିବା ବସ୍ତୁ ସହିତ ତୁଳନା କରନ୍ତି; ଯେପରିକି ଉପମା ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ମାତ୍ର ସମ୍ମିଳନ ହୁଏ।
ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ନେହ ଭୋଗେଷୁ ଵିଵେକଵିକଲାତ୍ମନା । ଉପଲୋଦରସଞ୍ଜାତପରିପୀନାନ୍ଧଭେକଵତ୍
ଏଠାରେ ଭୋଗରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ବିହୀନ ମନସ୍କୁ ଆସକ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଉପଲର ରସରେ ଫୁଲିଯାଇଥିବା ଅନ୍ଧା ବାଉଳ ଆଗ୍ରହରେ ରହେ।
ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈର୍ ଯୁକ୍ତିଭିର୍ ଯତ୍ନାଦ୍ ଵାଞ୍ଛିତଂ ତ୍ଯଜତେତରତ୍ । ଵିଚାରଣଵତା ଭାଵ୍ଯଂ ଶାନ୍ତିଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଶାଲିନା
ଉଦାହରଣ ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବଶ୍ୟକ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅପେକ୍ଷିତ ନୁହେଁ ଯାହା, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍; ଯିଏ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ଶାନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶାସ୍ତ୍ରୋପଶମସୌଜନ୍ଯପ୍ରଜ୍ଞାତଜ୍ଜ୍ଞସମାଗମୈଃ । ଅନ୍ତରାନ୍ତରସମ୍ପନ୍ନଧର୍ମ୍ଯାର୍ଥୋପାର୍ଜନକ୍ରିଯଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଶାନ୍ତି, ଉଦାରତା, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗତି ଦ୍ୱାରା, ମନ ଓ ବାହ୍ୟ ଦୁହିଁ ପକ୍ଷର ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉପାୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ତାଵଦ୍ ଵିଚାରଯେତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଯାଵଦ୍ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆତ୍ମନି । ସମ୍ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅପୁନର୍ନାଶାଂ ଶାନ୍ତିଂ ତୁର୍ଯପଦାଭିଧାମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ନ କରେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେତେବେଳେ ସେ ଅବିନାଶୀ ଶାନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ମିଳେ।
ତୁର୍ଯଵିଶ୍ରାନ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତୀର୍ଣସ୍ଯ ଭଵାର୍ଣଵାତ୍ । ଜୀଵତୋ ଽଜୀଵତଶ୍ ଚୈଵ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯାଥ ଵା ଯତେଃ
ଯିଏ ଏହି 'ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା'ରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସଂସାର ରୂପୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ଜୀବନ୍ତ କିମ୍ବା ମୃତ, ଗୃହସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯେଉଁଠି ଥିବେ ସେଠି ରହନ୍ତି।
ନ କୃତେନାକୃତେନାର୍ଥୋ ନ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଵିଭ୍ରମୈଃ । ନିର୍ମନ୍ଦର ଇଵାମ୍ଭୋଧିସ୍ ସ ତିଷ୍ଠତି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଭ ନାହିଁ, ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାରମ୍ପରିକ ଧାରଣାର ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ହୁଏନି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି।
ଏକାଂଶେନୋପମାନାନାମ୍ ଉପମେଯସଧର୍ମତା । ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯା ବୋଧ୍ଯବୋଧାଯ ନ ସ୍ଥେଯଂ ଚୋଦ୍ଯଚଞ୍ଚୁନା
ଯେଉଁଠି ଉପମା ଦିଆଯାଏ, ସେଠାରୁ କେବଳ ଏକ ଦିଗର ସାମ୍ୟତା ବୁଝିବା ଉଚିତ୍। ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରଶ୍ନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଯା କଯାଚିଦ୍ ଯୁକ୍ତ୍ଯାଶୁ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ବୋଧ୍ଯମ୍ ଏଵ ତେ । ମୁକ୍ତଯେ ତନ୍ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯାକୁଲାଶ୍ ଚୋଦ୍ଯଚଞ୍ଚଵଃ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଦରକାର, ସେଥିରେ ତୁରନ୍ତ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି କରି ଚିନ୍ତିତ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କଥାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ହୃଦଯେ ସଂଵିଦାକାଶେ ଵିଶ୍ରାନ୍ତେ ଽନୁଭଵାତ୍ମନି । ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅନର୍ଥଂ ଯଃ ପ୍ରଷ୍ଟା ଚୋଦ୍ଯଚଞ୍ଚୁସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ହୃଦୟର ଜ୍ଞାନର ଆକାଶରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଶ୍ନ କରି କରି ଚିଞ୍ଚଳ ହୋଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଭିମାନଵିକଲ୍ପାଂଶୈର୍ ଅଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞପ୍ତିଂ ଵିକଲ୍ପଯନ୍ । ବୋଧଂ ମଲିନଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମୁଖଂ ସର୍ପ ଇଵାମଲମ୍
ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ନିଜର ଅଭିମାନ ଓ ଭିନ୍ନତାର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ, ଏହିପରି ଭାବନା ଭିତରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଦୂଷିତ କରିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ସାପ ନିର୍ମଳ ସ୍ଥାନକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଦିଏ।
ସର୍ଵପ୍ରମାଣସତ୍ତାନାଂ ପଦମ୍ ଅବ୍ଧିର୍ ଅପାମ୍ ଇଵ । ପ୍ରମାଣମ୍ ଏକମ୍ ଏଵେହ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ରାମ ତଚ୍ ଛୃଣୁ
ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣର ମୂଳ ଯେପରି ପାଣିର ସମୁଦ୍ର, ସେପରି ଏଠାରେ, ରାମ, ଦେଖିବାରେ ଯାହା ଆସେ, ସେଠାରେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମାଣ ହେଉଛି ନିଜ ଅନୁଭୂତି; ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣ।
ସର୍ଵାର୍ଥସାରମ୍ ଅଧ୍ଯକ୍ଷଂ ଵେଦନଂ ଵିଦୁର୍ ଉତ୍ତମାଃ । ନୂନଂ ତତ୍ ପ୍ରତି ଯତ୍ ସିଦ୍ଧଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତଦ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ କଥାର ମୂଳ ଓ ଦେଖିବାର ଅଧିକାରୀ ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି। ଯେଉଁଠି ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ଏଠି ସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁଭୂତେର୍ ଵେଦନସ୍ଯ ପ୍ରତିପତ୍ତେର୍ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମ୍ ଇତି ନାମେହ କୃତଂ ଜୀଵସ୍ ସ ଏଵ ଚ
ଏଠି, ଯେପରିକି ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଦେଖିବାର ସଚେତନତା, ସେଠି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସଚେତନତା ହିଁ ଜୀବ।
ସ ଏଵ ସଂଵିତ୍ ସ ପୁନର୍ ଅହନ୍ତାପ୍ରତ୍ଯଯାତ୍ମକଃ । ସ ଯଯୋଦେତି ସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ସା ପଦାର୍ଥ ଇତି ସ୍ମୃତା
ଏହି ଅନୁଭୂତି ହିଁ ଚେତନା, ଏହି ହିଁ ଆମ ମୁଁ ବୋଧ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବସ୍ତୁ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ସ ସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପାଦ୍ଯୈଃ କୃତନାନାକ୍ରମୋ ଭ୍ରମୈଃ । ଜଗତ୍ତଯା ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ତରଙ୍ଗାଦିତଯା ଯଥା
ଇଚ୍ଛା, ସନ୍ଦେହ ଓ ଏମିତି ଅନେକ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇ, ଏହି ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ପ୍ରାଗ୍ ଅକାରଣମ୍ ଏଵାଶୁ ସର୍ଗାଦୌ ସର୍ଗଲୀଲଯା । ସ୍ଫୁରିତ୍ଵା କାରଣୀଭୂତଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନି
ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭର ପୂର୍ବରୁ, ଏହା କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିର ଖେଳରେ, ଏହି ଆତ୍ମା ଆପଣେ ଆପଣେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇ, କାରଣ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରାଏ—ଏହା ନିଜ ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
କାରଣତ୍ଵଂ ଵିଚାରୋ ଽସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯାସଦ୍ ଅପି ସ୍ଥିତମ୍ । ସଦ୍ ଇଵାସ୍ଯାଂ ଜଗଦ୍ରୂପସମ୍ପତ୍ତୌ ଵ୍ଯକ୍ତିମ୍ ଆଗତମ୍
ଏହି ଜୀବର କାରଣତ୍ୱ କେବଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ଅସତ୍ୟ; ତଥାପି, ଏହି ଜଗତର ରୂପ ଦେଖାଯିବାବେଳେ, ଏହା ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଚାରସ୍ ତୁ ସନଞର୍ଥଂ ସ୍ଵକଂ ଵପୁଃ । ନାଶଯିତ୍ଵା କରୋତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ପରମଂ ପଦମ୍
ଚିନ୍ତନ ନିଜ ଦେହ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଗଳାଇ ଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅନୁଭୂତିର ପଦକୁ ଦେଖାଏ।
ଵିଚାରଯନ୍ ଵିଚାରୋ ଽପି ନାତ୍ମାନମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ଯଦା ତଦା ନିରୁଲ୍ଲେଖଂ ପରମ୍ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଚିନ୍ତନ ଯେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ନିଜକୁ ପାଇପାରେ ନାହିଁ; ଏହି ସମୟରେ, କୌଣସି ଚିହ୍ନ ବିନା, କେବଳ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନୀହିତେ ଶାନ୍ତେ ତୈର୍ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯକର୍ମଭିଃ । ନେହ କୈଶ୍ଚିତ୍ କୃତୈର୍ ଅର୍ଥୋ ନାକୃତୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭାଵନାତ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ବା ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଶରୀରର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି କରିବା ବା ନ କରିବା ଦ୍ୱାରା କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭାବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନୀହିତେ ଶାନ୍ତେ ନ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତ ଏଵ ତେ । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି କର୍ମାଦାଵ୍ ଅସଞ୍ଚାରିତଯନ୍ତ୍ରଵତ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅକ୍ରିୟ ଓ ଶାନ୍ତ ଅଛି, ସେତେବେଳେ କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କୌଣସି କାମରେ ଲାଗନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଚଳାଉନାଯାଇଥିବା ଯନ୍ତ୍ର ଭଳି ଅକ୍ରିୟ ରହନ୍ତି।
ମନୋଯନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚଲନେ କାରଣଂ ଵେଦନଂ ଵିଦୁଃ । ପ୍ରାଣାଲୀ ଦାରୁମେଷସ୍ଯ ରଜ୍ଜୁର୍ ଅନ୍ତର୍ଗତା ଯଥା
ମନର ଚଳନକୁ ଅନୁଭୂତି କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ଏକ କାଠର ପୁତୁଳିକୁ ଭିତରର ଡୋରି ଚଳାଏ, ସେପରି ମନକୁ ଅନୁଭୂତି ଚଳାଏ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରପଦାର୍ଥାଦ୍ଯାକୁଲଂ ଜଗତ୍ । ଵିଦ୍ଯତେ ଵେଦନସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଵାତେ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଯଥା
ଯେପରି ହାବା ଭିତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ କମ୍ପନ ରହିଥାଏ, ସେପରି ରୂପ, ଆଲୋକ, ଚିନ୍ତା, ବସ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିବା ଏହି ସଂସାର ସମସ୍ତେ ଅନୁଭୂତି ଭିତରେ ଅଛି।
ସର୍ଵାତ୍ମଵେଦନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଯଥୋଦେତି ତଦାତ୍ମକମ୍ । ଭାତି ପ୍ରସୃତଦିକ୍କାଲବାହ୍ଯାନ୍ତାରୂପଦେହକମ୍
ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ଭିତର ଓ ବାହାର ଦେହର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୈଵ ଦୃଶ୍ଯତାଭାସଂ ସ୍ଵଂ ରୂପଂ ଧାରଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ସ୍ଵଂ ଯଥା ତତ୍ର ଯଦ୍ ରୂପଂ ପ୍ରଵିଭାତି ତଥୈଵ ତତ୍
ଦର୍ଶକ ନିଜେ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକୃତିକୁ ନିଜ ରୂପ ଭାବେ ଧାରଣ କରି, ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ରୂପ ନିଜ ଭାବରେ ଚମକେ, ସେଇ ରୂପଟିଏ ଥାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ଯଥା ତତ୍ର ସଙ୍କଲ୍ପତ୍ଵମ୍ ଇଵାଗତଃ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଥା ତତ୍ର ତଦ୍ରୂପ ଇଵ ରାଜତେ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ, ମନର ଭାବନା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ସେଠାରେ ତୁରନ୍ତ ଦଢ଼ ହୋଇ, ସେଇ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମକତଯା ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଯୁଜ୍ଯତେ । ଦ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟ୍ରସଦ୍ଭାଵେ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ତି ନାସତଃ
ଦର୍ଶକ ସମସ୍ତର ଆଧାର ହେବାରୁ, ଦେଖାଯାଉଥିବାଟି ଅଛି ବୋଲି ଲାଗେ। କିନ୍ତୁ ଦର୍ଶକ ଥିଲେ ଦର୍ଶନ ହୁଏ, ଦର୍ଶକ ନଥିଲେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛି ନାହିଁ।
ଅକାରଣକମ୍ ଏଵାତୋ ବ୍ରହ୍ମକଲ୍ପମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମ୍ ଏଵ ନିର୍ମାତୃ ତସ୍ଯାଂଶାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନୁପାଧଯଃ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଳ୍ପନା ପରି ଅଛି। ଏହାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର କୌଣସି ବିଶେଷ ଗୁଣ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଯତ୍ନମାତ୍ରେତରରୂପକୋ ଯସ୍ ତଦ୍ଦୈଵଶବ୍ଦାର୍ଥମ୍ ଅପାସ୍ଯ ଦୂରେ । ଶୂରେଣ ସାଧୋ ପଦମ୍ ଉତ୍ତମଂ ତତ୍ ସ୍ଵପୌରୁଷେଣୈଵ ହି ଲଭ୍ଯତେ ଽନ୍ତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂରେ ଫେଙ୍ଗିଦିଅ। ହେ ଶୂରବୀର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।