ଅର୍ଥାଵଲୋକନେ ଦୀପାଦ୍ ଆଭାମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ କିଲ । ନ ସ୍ଥାଲତୈଲଵର୍ତ୍ଯାଦି କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵୋପଯୁଜ୍ଯତେ
କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଦେଖିବା ସମୟରେ, କେବଳ ଆଲୋକଟି ଉପଯୁକ୍ତ ହୁଏ; ତେଲ, ବାଟି ଓ ପାତ୍ର ଦେଖିବାରେ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଦରକାର ନୁହେଁ।
ଏକଦେଶସଧର୍ମତ୍ଵାଦ୍ ଉପମେଯାଵବୋଧନମ୍ । ଉପମାନଂ କରୋତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଦୀପୋ ଽର୍ଥଂ ପ୍ରଭଯା ଯଥା
ଅଂଶିକ ସାଧାରଣତା ଦ୍ୱାରା ଉପମା ଉପମେୟକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯେପରିକି ଦୀପର ଆଲୋକ ଜିନିଷକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସ୍ଯାଂଶମାତ୍ରେଣ ବୋଧ୍ଯବୋଧୋଦଯେ ସତି । ଉପାଦେଯତଯା ଗ୍ରାହ୍ଯୋ ମହାଵାକ୍ଯାର୍ଥନିଶ୍ଚଯଃ
ଉଦାହରଣର କେବଳ ଏକ ଦିଗରୁ ଯଦି ବୁଝିବା ଆସିଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଦିଗକୁ ଅନୁସରି ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ଧରିବା ଉଚିତ।
ନ କୁତାର୍କିକତାମ୍ ଏତ୍ଯ ନାଶନୀଯା ପ୍ରବୁଦ୍ଧତା । ଅନୁଭୂତ୍ଯପଲାପାତ୍ତୈର୍ ଅପଵିତ୍ରୈର୍ ଵିକଲ୍ପିତୈଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ସଠିକ୍ ଅନୁଭୂତିରେ ଜାଗୃତ ହେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଝିବାକୁ ଅସତ୍ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଅସତ୍ ତର୍କ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରୁଥିବା ଅପବିତ୍ର ମନୋଭାବରୁ ଆସିଥାଏ।
ଵିଚାରଣାଦ୍ ଅନୁଭଵକାରି ଵାଙ୍ମଯପ୍ରସଙ୍ଗତାମ୍ ଉପଗତମ୍ ଅସ୍ମଦାଦିଷୁ । ସ୍ତ୍ରିଯୋକ୍ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅପରମ୍ ଅଥାପି ଵୈଦିକଂ ଵଚୋ ଵଚଃପ୍ରଲପନମ୍ ଏଵ ନାଗମଃ
ଯଦି କୌଣସି କଥା କେବଳ ତର୍କ ଆଧାରରେ ଆସିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ନ ଆସିଥାଏ, ସେ କଥା ଜନାନୀ କହୁଥିବେ କିମ୍ବା ବେଦରୁ ଆସୁଥିବେ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ କେବଳ କଥା ହେବ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ।
ଅସ୍ମାକମ୍ ଅସ୍ତି ମତିର୍ ଅଙ୍ଗ ତଯେତି ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରୈକଵାକ୍ଯକରଣଂ ଫଲିତଂ ଯତୋ ଽତଃ । ପ୍ରାତୀତିକାର୍ଥମଯଶାସ୍ତ୍ରନିଜାଙ୍ଗପୁଷ୍ଟାତ୍ ସଂଵେଦନାଦ୍ ଇତରଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ନଃ ପ୍ରମାଣମ୍
ମୋ ମିତ୍ର, ଆମର ବିଶ୍ୱାସ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଏକତ୍ର କରି ଗଠିତ ହୋଇଛି; ଆମ ପାଇଁ କେବଳ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଯାହା ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମଜବୁତ ହୋଇଛି, ସେଇ ମାନ୍ୟ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ।
ଵିଶିଷ୍ଟାଂଶସଧର୍ମତ୍ଵମ୍ ଉପମାନେଷୁ ଗୃହ୍ଯତେ । କୋ ଭେଦସ୍ ସର୍ଵସାଦୃଶ୍ଯେ ତୂପମାନୋପମେଯଯୋଃ
ଉପମା ଦେବା ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଜିନିଷର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣର ସମାନତା ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଆଧାର କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୁଇଟି ଏକରକମ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଉପମା ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ କଣ ଅନ୍ତର ରହିଯାଏ?
ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତବୁଦ୍ଧାଦ୍ ଏକାତ୍ମଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵେଦନାତ୍ । ମହାଵାକ୍ଯାର୍ଥସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ଶାନ୍ତିର୍ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଉଦାହରଣ ଓ ଏହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱ ଉପରେ ଶିକ୍ଷାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ସହିତ, ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥର ସଚେତନତା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଦାର୍ଷ୍ଟାନ୍ତଵିକଲ୍ପୋଲ୍ଲସିତୈର୍ ଅଲମ୍ । ଯଯା କଯାଚିଦ୍ ଯୁକ୍ତ୍ଯାଶୁ ମହାଵାକ୍ଯାର୍ଥମ୍ ଆଶ୍ରଯେତ୍
ସେଥିପାଇଁ, ଉପମା କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଉପମା ଯେଉଁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ଧରିପାରିବ, ତାହା ହେଲେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଉପାୟ ଉପଯୋଗୀ, ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶାନ୍ତିଶ୍ ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ଵିଦ୍ଧି ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ଯତ୍ନଵାନ୍ ଭଵେତ୍ । ଭୋକ୍ତଵ୍ଯ ଓଦନଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ କିଂ ତତ୍ସିଦ୍ଧିଵିକଲ୍ପିତୈଃ
ଶାନ୍ତିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହା ପାଇଁ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିଯାଏ, ତେବେ ତାହା କିପରି ପକାଯାଇଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ ରହିଯାଏ?
ଅକାରଣଂ କାରଣିଭିର୍ ବୋଧାର୍ଥମ୍ ଉପମୀଯତେ । ଉପମାନୈସ୍ ତୂପମେଯସଦୃଶୈର୍ ଏକଦେଶତଃ
ଯାହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଲୋକେ କାରଣ ଥିବା ବସ୍ତୁ ସହିତ ତୁଳନା କରନ୍ତି; ଯେପରିକି ଉପମା ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଏକ ଅଂଶରେ ମାତ୍ର ସମ୍ମିଳନ ହୁଏ।
ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ନେହ ଭୋଗେଷୁ ଵିଵେକଵିକଲାତ୍ମନା । ଉପଲୋଦରସଞ୍ଜାତପରିପୀନାନ୍ଧଭେକଵତ୍
ଏଠାରେ ଭୋଗରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ବିହୀନ ମନସ୍କୁ ଆସକ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଉପଲର ରସରେ ଫୁଲିଯାଇଥିବା ଅନ୍ଧା ବାଉଳ ଆଗ୍ରହରେ ରହେ।
ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈର୍ ଯୁକ୍ତିଭିର୍ ଯତ୍ନାଦ୍ ଵାଞ୍ଛିତଂ ତ୍ଯଜତେତରତ୍ । ଵିଚାରଣଵତା ଭାଵ୍ଯଂ ଶାନ୍ତିଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଶାଲିନା
ଉଦାହରଣ ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବଶ୍ୟକ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅପେକ୍ଷିତ ନୁହେଁ ଯାହା, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍; ଯିଏ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ଶାନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶାସ୍ତ୍ରୋପଶମସୌଜନ୍ଯପ୍ରଜ୍ଞାତଜ୍ଜ୍ଞସମାଗମୈଃ । ଅନ୍ତରାନ୍ତରସମ୍ପନ୍ନଧର୍ମ୍ଯାର୍ଥୋପାର୍ଜନକ୍ରିଯଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଶାନ୍ତି, ଉଦାରତା, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗତି ଦ୍ୱାରା, ମନ ଓ ବାହ୍ୟ ଦୁହିଁ ପକ୍ଷର ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉପାୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ତାଵଦ୍ ଵିଚାରଯେତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଯାଵଦ୍ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆତ୍ମନି । ସମ୍ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅପୁନର୍ନାଶାଂ ଶାନ୍ତିଂ ତୁର୍ଯପଦାଭିଧାମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ନ କରେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେତେବେଳେ ସେ ଅବିନାଶୀ ଶାନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ମିଳେ।
ତୁର୍ଯଵିଶ୍ରାନ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତୀର୍ଣସ୍ଯ ଭଵାର୍ଣଵାତ୍ । ଜୀଵତୋ ଽଜୀଵତଶ୍ ଚୈଵ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯାଥ ଵା ଯତେଃ
ଯିଏ ଏହି 'ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା'ରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସଂସାର ରୂପୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ଜୀବନ୍ତ କିମ୍ବା ମୃତ, ଗୃହସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯେଉଁଠି ଥିବେ ସେଠି ରହନ୍ତି।
ନ କୃତେନାକୃତେନାର୍ଥୋ ନ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଵିଭ୍ରମୈଃ । ନିର୍ମନ୍ଦର ଇଵାମ୍ଭୋଧିସ୍ ସ ତିଷ୍ଠତି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଭ ନାହିଁ, ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାରମ୍ପରିକ ଧାରଣାର ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ହୁଏନି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି।
ଏକାଂଶେନୋପମାନାନାମ୍ ଉପମେଯସଧର୍ମତା । ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯା ବୋଧ୍ଯବୋଧାଯ ନ ସ୍ଥେଯଂ ଚୋଦ୍ଯଚଞ୍ଚୁନା
ଯେଉଁଠି ଉପମା ଦିଆଯାଏ, ସେଠାରୁ କେବଳ ଏକ ଦିଗର ସାମ୍ୟତା ବୁଝିବା ଉଚିତ୍। ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରଶ୍ନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଯା କଯାଚିଦ୍ ଯୁକ୍ତ୍ଯାଶୁ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ବୋଧ୍ଯମ୍ ଏଵ ତେ । ମୁକ୍ତଯେ ତନ୍ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯାକୁଲାଶ୍ ଚୋଦ୍ଯଚଞ୍ଚଵଃ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଦରକାର, ସେଥିରେ ତୁରନ୍ତ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି କରି ଚିନ୍ତିତ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କଥାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ହୃଦଯେ ସଂଵିଦାକାଶେ ଵିଶ୍ରାନ୍ତେ ଽନୁଭଵାତ୍ମନି । ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅନର୍ଥଂ ଯଃ ପ୍ରଷ୍ଟା ଚୋଦ୍ଯଚଞ୍ଚୁସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ହୃଦୟର ଜ୍ଞାନର ଆକାଶରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଶ୍ନ କରି କରି ଚିଞ୍ଚଳ ହୋଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଭିମାନଵିକଲ୍ପାଂଶୈର୍ ଅଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞପ୍ତିଂ ଵିକଲ୍ପଯନ୍ । ବୋଧଂ ମଲିନଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମୁଖଂ ସର୍ପ ଇଵାମଲମ୍
ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ନିଜର ଅଭିମାନ ଓ ଭିନ୍ନତାର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ, ଏହିପରି ଭାବନା ଭିତରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଦୂଷିତ କରିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ସାପ ନିର୍ମଳ ସ୍ଥାନକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଦିଏ।
ସର୍ଵପ୍ରମାଣସତ୍ତାନାଂ ପଦମ୍ ଅବ୍ଧିର୍ ଅପାମ୍ ଇଵ । ପ୍ରମାଣମ୍ ଏକମ୍ ଏଵେହ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ରାମ ତଚ୍ ଛୃଣୁ
ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣର ମୂଳ ଯେପରି ପାଣିର ସମୁଦ୍ର, ସେପରି ଏଠାରେ, ରାମ, ଦେଖିବାରେ ଯାହା ଆସେ, ସେଠାରେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମାଣ ହେଉଛି ନିଜ ଅନୁଭୂତି; ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣ।
ସର୍ଵାର୍ଥସାରମ୍ ଅଧ୍ଯକ୍ଷଂ ଵେଦନଂ ଵିଦୁର୍ ଉତ୍ତମାଃ । ନୂନଂ ତତ୍ ପ୍ରତି ଯତ୍ ସିଦ୍ଧଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତଦ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ କଥାର ମୂଳ ଓ ଦେଖିବାର ଅଧିକାରୀ ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି। ଯେଉଁଠି ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ଏଠି ସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁଭୂତେର୍ ଵେଦନସ୍ଯ ପ୍ରତିପତ୍ତେର୍ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମ୍ ଇତି ନାମେହ କୃତଂ ଜୀଵସ୍ ସ ଏଵ ଚ
ଏଠି, ଯେପରିକି ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଦେଖିବାର ସଚେତନତା, ସେଠି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସଚେତନତା ହିଁ ଜୀବ।
ସ ଏଵ ସଂଵିତ୍ ସ ପୁନର୍ ଅହନ୍ତାପ୍ରତ୍ଯଯାତ୍ମକଃ । ସ ଯଯୋଦେତି ସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ସା ପଦାର୍ଥ ଇତି ସ୍ମୃତା
ଏହି ଅନୁଭୂତି ହିଁ ଚେତନା, ଏହି ହିଁ ଆମ ମୁଁ ବୋଧ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବସ୍ତୁ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ସ ସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପାଦ୍ଯୈଃ କୃତନାନାକ୍ରମୋ ଭ୍ରମୈଃ । ଜଗତ୍ତଯା ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ତରଙ୍ଗାଦିତଯା ଯଥା
ଇଚ୍ଛା, ସନ୍ଦେହ ଓ ଏମିତି ଅନେକ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇ, ଏହି ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ପ୍ରାଗ୍ ଅକାରଣମ୍ ଏଵାଶୁ ସର୍ଗାଦୌ ସର୍ଗଲୀଲଯା । ସ୍ଫୁରିତ୍ଵା କାରଣୀଭୂତଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନି
ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭର ପୂର୍ବରୁ, ଏହା କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିର ଖେଳରେ, ଏହି ଆତ୍ମା ଆପଣେ ଆପଣେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇ, କାରଣ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରାଏ—ଏହା ନିଜ ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
କାରଣତ୍ଵଂ ଵିଚାରୋ ଽସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯାସଦ୍ ଅପି ସ୍ଥିତମ୍ । ସଦ୍ ଇଵାସ୍ଯାଂ ଜଗଦ୍ରୂପସମ୍ପତ୍ତୌ ଵ୍ଯକ୍ତିମ୍ ଆଗତମ୍
ଏହି ଜୀବର କାରଣତ୍ୱ କେବଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ଅସତ୍ୟ; ତଥାପି, ଏହି ଜଗତର ରୂପ ଦେଖାଯିବାବେଳେ, ଏହା ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଚାରସ୍ ତୁ ସନଞର୍ଥଂ ସ୍ଵକଂ ଵପୁଃ । ନାଶଯିତ୍ଵା କରୋତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ପରମଂ ପଦମ୍
ଚିନ୍ତନ ନିଜ ଦେହ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଗଳାଇ ଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅନୁଭୂତିର ପଦକୁ ଦେଖାଏ।
ଵିଚାରଯନ୍ ଵିଚାରୋ ଽପି ନାତ୍ମାନମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ଯଦା ତଦା ନିରୁଲ୍ଲେଖଂ ପରମ୍ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଚିନ୍ତନ ଯେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ନିଜକୁ ପାଇପାରେ ନାହିଁ; ଏହି ସମୟରେ, କୌଣସି ଚିହ୍ନ ବିନା, କେବଳ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।