ହସ୍ତପାଦାଦିସଂଯୁକ୍ତଃ କ୍ରିଯାଫଲଵିଲାସଵାନ୍ । ସଦାନୁଭୂଯମାନୋ ଽପି ଦେହୋ ନାସ୍ତି କଥଂ ମୁନେ
ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, କ୍ରିୟା ଓ ତାହାର ଫଳର ଖେଳ ଦେଖାଉଥିବା, ସଦା ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ଏହି ଦେହ କିପରି ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମୁନି?
କାରଣଂ ଯସ୍ଯ କାର୍ଯସ୍ଯ ଭୂମିପାଲ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଯତେ ନେହ ତତ୍ କାର୍ଯଂ ତତ୍ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ଵିଭ୍ରମଃ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାହାର ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର।
କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ନ କଦାଚନ । ଵିଦ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ନୋ ବୀଜଂ ତଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ କ୍ଵେଵ ଜାଯତେ
କାରଣ ଛାଡ଼ି କେବେଉଁସି କାମ କିଛି ହୁଏନାହିଁ; ବିନା ବୀଜ କୌଣସି ଜିନିଷ କେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
ଅକାରନଂ ତୁ ଯତ୍ କାର୍ଯଂ ସଦ୍ ଇଵାଗ୍ରେ ଽନୁଭୂଯତେ । ତଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଵିଭ୍ରମଂ ଵିଦ୍ଧି ମୃଗତୃଷ୍ଣାଜଲୋପମମ୍
ଯଦି କୌଣସି କାମ କାରଣ ବିନା ଆରମ୍ଭରେ ଥିବା ପରି ଲାଗେ, ତେବେ ଏହା ଦେଖୁଥିବା ଲୋକର ଭ୍ରମ ମାନ; ଏହା ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ପରି ଅସଲ।
ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମୋଦିତମ୍ । ନାତିଯତ୍ନଵତାପ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁ ଲଭ୍ଯତେ
ଭ୍ରମରୁ ଉପଜିଥିବା ଯାହା, ସେଠି କିଛି ଅସଲ ନାହିଁ; ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ମୃଗମରୀଚିକାରୁ ପାଣି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ।
ଅସତୋ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁବିମ୍ବାଦେର୍ ନ ଯୁକ୍ତଂ କାରଣେକ୍ଷଣମ୍ । ଵନ୍ଧ୍ଯାତନଯସର୍ଵାଙ୍ଗମଣ୍ଡନଂ କସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯାହା ନାହିଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଏହା ପାଇଁ କାରଣ ଖୋଜିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ; ମନ୍ଦ ମହିଳାର ପୁଅର ଅଙ୍ଗ ଶୋଭା କାହାକୁ ଦେବ?
କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ଶରୀରାଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜରମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵେଦଂ ଵିଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଅସମ୍ଭଵତୋ ନୃପ
ହେ ରାଜା, ଏହି ଶରୀର ଓ ଏହାର ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା କୌଣସି କାରଣ ବିନା ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣ।
ହସ୍ତପାଦାଦିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ମୁନୀଶ୍ଵର । ନିତ୍ଯମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯମାଣସ୍ଯ ପିତା କସ୍ମାନ୍ ନ କାରଣମ୍
ହେ ମହାମୁନି, ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅଛି ଏବଂ ଯାହାକୁ ସବୁବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଶରୀରର କାରଣ ବାପା କାହିଁକି ଭାବାଯାଏ ନାହିଁ?
କାରଣାଭାଵତୋ ରାଜନ୍ ପିତା ନାମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅସତୋ ଯତ୍ ତୁ ସଞ୍ଜାତମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ରାଜା, କାରଣ ନଥିବାରୁ ବାପା ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। ଯାହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଦାର୍ଥାନାଂ ଚ କାର୍ଯାଣାଂ କାରଣଂ ବୀଜମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଜଗତି ନ ବୀଜେନ ଵିନାଙ୍କୁରଃ
ବସ୍ତୁ ଓ କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର କାରଣ ବିଉ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ବିଉ ବିନା ଅଂକୁର ହୁଏନି।
ତସ୍ମାନ୍ ନ କାରଣଂ ଯସ୍ଯ କାର୍ଯସ୍ଯେହୋପପଦ୍ଯତେ । ବୀଜାଭାଵେ ହି ତନ୍ ନାସ୍ତି ତତ୍ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ଵିଭ୍ରମଃ
ଯାହା ପାଇଁ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଫଳ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ବିଉ ନଥିଲେ ଗଛ ଥାଏନି, ଏହିପରି ଜିନିଷ ନଥିଲେ ତାହାର ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଭ୍ରମ।
ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ଯନ୍ ନାସ୍ତି ନିର୍ବୀଜଂ ତନ୍ ମତିଭ୍ରମଃ । ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତ୍ଵମରୁଭୂମ୍ଯମ୍ବୁଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ରଦୃଶା ସମଃ
ଯେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ ଏବଂ କୌଣସି ବିଉ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମନର ଭ୍ରମ ହୁଏ। ଏହା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର, ମରୁଭୂମିରେ ପାଣି, କିମ୍ବା ଅଜନ୍ମା ଜିଅର ପୁଅ ଦେଖିବା ପରି।
ପିତାମହାନାଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପିତୄଣାଂ ଚ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଆଦ୍ଯଃ ପିତାମହଃ କସ୍ମାତ୍ ପୂର୍ଵୋତ୍ପନ୍ନୋ ନ କାରଣମ୍
ତିନି ଜଗତର ପ୍ରପିତାମହ, ପୁଅ ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରପିତାମହ କାହିଁକି କାରଣ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଥିଲେ କଥାଯାଉଛି ସେ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ?
ଆଦ୍ଯଃ ପିତାମହୋ ଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସୋ ଽପି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭୂପତେ । କାରଣାଭାଵତୋ ନିତ୍ଯଂ ଯଦା କାର୍ଯଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଥମ ପ୍ରପିତାମହ ବୋଲାଯାଉଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନିଜେ ନାହିଁ। କାରଣ ନଥିଲେ, କେହି ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ହୁଏନି।
କାରଣସ୍ଯ ସ୍ଵବୀଜସ୍ଯ ନିତ୍ଯାଭାଵାତ୍ ପିତାମହଃ । ଆଦ୍ଯସ୍ ସନ୍ ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଽପି ଭ୍ରମାଦ୍ ଅନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କାରଣର ନିଜ ମୂଳ କେବେ ଥାଏ ନାହିଁ, ଏହିଠାରୁ ପ୍ରଥମ ପିତାମହ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ନାହାନ୍ତି, ଏହା ସମସ୍ତେ ଭ୍ରମର ଫଳ।
ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଵଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିରୂପ ଏଵାଵଭାସତେ । ପିତାମହୋ ଽର୍ଥକାରିତ୍ଵମ୍ ଅପି ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ଭ୍ରମାତ୍ମକମ୍
ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି, କେବଳ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ; ପିତାମହଙ୍କୁ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ।
ପିତାମହାଦେର୍ ଏତସ୍ଯ ମିଥ୍ଯାପ୍ରତ୍ଯଯତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇତି । ଘନତା ତୁ ନିଵୃତ୍ତୈଵ ମାର୍ଜଯିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅଥେତରତ୍
ପିତାମହ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ତା ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବି।
ତସ୍ମାଚ୍ ଚିଦାତ୍ମକତଯାତ୍ମନି ଚିନ୍ନଭୋ ଯନ୍ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵଯଂ କଚତି ଚାରୁ ତଦ୍ ଏଷ ଦେଵଃ । ତେନୈଵ ପଦ୍ମଜ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଖରୂପ ଇତି ଶାନ୍ତମ୍ ଇଦଂ ସମସ୍ତମ୍
ସେହିଠାରୁ ଯେଉଁଠି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ସ୍ୱୟଂ ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ଚିରକାଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଏହି ଦିବ୍ୟତା; ଏହିପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମାକୁ 'ପଦ୍ମଜ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତ ଓ ଖାଲି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ।
ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ଯଦ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଭାସତେ ଭ୍ରମଃ । ଅର୍ଥକ୍ରିଯାସମର୍ଥଶ୍ ଚ ତତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଦୁଃଖକାରଣମ୍
ଏହି ଭ୍ରମ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସର ଶିରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ କୌଣସି କାମ କରିପାରେ, ତେବେ ଏହା ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ।
ଏଵଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମସ୍ଯାସ୍ଯ ତାନଵଂ ତାଵଦ୍ ଆଗତମ୍ । ଶିଲୀଭୂତସ୍ଯ ଶୀତେନ ସଲିଲସ୍ଯେଵ ସୂଷ୍ମଣା
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଏହି ସଂସାରୀ ଭ୍ରମର ତୀବ୍ରତା କ୍ରମେ କମିଯାଏ, ଯେପରି ଠଣ୍ଡାରେ ଜମିଥିବା ପାଣି ଉଷ୍ମାରେ ହଳୁକ ହୋଇଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନଂ ଶିଥିଲୀଭୂତମ୍ ଏଵ ନଷ୍ଟଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ । ନ ନାଶେନ ଵିନୋଦେତି ପୂର୍ଵସଂସ୍ଥାନଵିଚ୍ଯୁତିଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନ ଯେତେବେଳେ ଢିଲା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ନଷ୍ଟ ହେବା ସମାନ; କାରଣ ଏହା ମାତ୍ର ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରି ଆସେନାହିଁ।
ତନୁତ୍ଵଂ ସର୍ଗବୋଧସ୍ଯ ଯତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ହି କାରଣମ୍ । ସର୍ଗୋପଶମସମ୍ପତ୍ତେଃ ପ୍ରତିପତ୍ତେଃ ପରେ ପଦେ
ସୃଷ୍ଟି ବୋଧ ଯେତେବେଳେ କମିଯାଏ, ସେହି କ୍ଷୀଣତା ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି ଶାନ୍ତି ଓ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ମୂଳ କାରଣ।
ତାନଵଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯାନୁକ୍ରମତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ପୂର୍ଵସଂସ୍ଥାନଵିଗମାତ୍ ପ୍ରଶମୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉପପଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଅଭିଲାଷ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛି, ସେଠାରେ ପୁରୁଣା ଅବସ୍ଥା ଆସ୍ତେ-ଆସ୍ତେ ହଟିଯିବା ସହିତ, ନିଜେ ନିଜେ ଶାନ୍ତି ଆସିଯାଏ।
ଅନେନୈଵ କ୍ରମେଣୈନଂ ତ୍ଵମ୍ ଆଦିପୁରୁଷଂ ନୃପ । ଭ୍ରମାକାରୋଦଯଂ ଵିଦ୍ଧି ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵୋଦିତମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ପଦ୍ଧତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସେଇ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣ, ଯାହାଙ୍କର ରୂପ ଭ୍ରମ ଅଟୁଟ ରହିଛି ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଏଷା ପିତାମହାଭାଵେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତୀ ଭୂତସନ୍ତତିଃ । ନ କଦାଚନ ତତ୍ ସିଦ୍ଧଂ ଯଦ୍ ଅସିଦ୍ଧେନ ସାଧ୍ଯତେ
ପିତାମହଙ୍କ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପ୍ରଜାର ଶୃଙ୍ଖଳା ଅସତ୍ୟ; ଯାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସାଧାଯାଏ, ସେଥିରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟତା ନାହିଁ।
ଅଯଂ ଭୂତୋପଲମ୍ଭୋ ହି ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵୋଦିତଃ । ଵିଚାରାଦ୍ ଵିଲଯଂ ଯାତି ଶୁକ୍ତୌ ରଜତଧୀର୍ ଇଵ
ଏହି ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏହା ମାତ୍ସ୍ୟଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ବୋଲି ଭାବିବା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
କାରଣାଭାଵତଃ କାର୍ଯମ୍ ଅଭୂତ୍ଵା ଭଵତୀତି ଯତ୍ । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନାଦ୍ ଋତେ ତସ୍ଯ ନ ରୂପମ୍ ଉପପଦ୍ଯତେ
କାରଣ ନଥିଲେ କୌଣସି କାମ୍ୟ ଜିନିଷ ତିଆରି ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରକାର ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନ ବିନା, ଏହାର କୌଣସି ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ନାହିଁ।
ମିଥ୍ଯାଦୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରେକ୍ଷିତା ଚ ନ କଦାଚନ ଵିଦ୍ଯତେ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ଭସା କେନ ଘଟକାଃ ପରିପୂରିତାଃ
ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣିରେ କେବେ କୁମ୍ଭ ପୂରାଯାଏ କି?
ସ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଆଦ୍ଯସ୍ଯ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ କସ୍ମାନ୍ ନ କାରଣମ୍ । ଅନନ୍ତମ୍ ଅଜମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଈଶ୍ଵରଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଚ୍ଯୁତମ୍
ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଅନନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଅଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ — ସେ କାହିଁକି କାରଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ?
ହେତୁତ୍ଵାଭାଵତୋ ବ୍ରହ୍ମ କାର୍ଯତ୍ଵାଭାଵତସ୍ ତତଃ । ଅଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯାଵିକାରାତ୍ମ ନ କାର୍ଯଂ ନ ଚ କାରଣମ୍
ବ୍ରହ୍ମ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ, କୌଣସି କାମ୍ୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ, ତେଣୁ ଏହା କାରଣ ନୁହେଁ, କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।