କାରଣାଜ୍ ଜାଯତେ କାର୍ଯମ୍ ଅହମ୍ଭାଵାତ୍ମକଂ ତତଃ । ଇତିକାରଣମ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଯ କଥଯାଶୁ ମମାତ୍ମନା
ଏକ କାରଣରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଆସେ। ଏହି କାରଣକୁ ଖୋଜି, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କହ, ମୁନିବର।
ମୁନେ ଽହମ୍ ଇତି ଦୋଷସ୍ଯ ଵେଦନଂ ଵେଦ୍ମି କାରଣମ୍ । ତଦ୍ ଯଥୋପଶମଂ ଯାତି ତନ୍ ମେ ଵଦ ମୁନୀଶ୍ଵର
ମୁନି, 'ମୁଁ' ବୋଧ ଯେଉଁ ଦୋଷ, ତାହାର କାରଣକୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୋଷ କିପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ, ମୋତେ କହ।
ଚିତଶ୍ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵେନ ଦୁଃଖାଯାହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଃ । ଚେତ୍ଯୋପଶମନଂ ବ୍ରୂହି ମୁନେ ତଦୁପଶାନ୍ତଯେ
ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ। ମୁନି, ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ କହ।
କାରଣଂ କାରଣଜ୍ଞୋ ଽସି ଵେଦନସ୍ଯ ଵଦାଶୁ ମେ । ତତସ୍ ତ୍ଵାଂ ବୋଧଯିଷ୍ଯାମି କାରଣାକାରଣକ୍ରମମ୍
ତୁମେ କାରଣକୁ ଜାଣ, ଏହି ବୋଧର କାରଣ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କହ। ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କାରଣ ଓ ଅକାରଣର କ୍ରମ ବୁଝେଇବି।
ଵେଦ୍ଯଵେଦନରୂପସ୍ଯ ଚେତ୍ଯସଞ୍ଚେତନସ୍ଯ ଚ । ଅକାରଣଂ କାରଣତାଂ ଯଦ୍ ଗତଂ ତଵ ତଦ୍ ଵଦ
ତୁମେ ମୋତେ କହ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଣାଯିବା ଓ ଜଣାଇବା, ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁର ଲକ୍ଷଣ ଅଛି, ସେ କିପରି ନିଜେ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବା ସତ୍ତା ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ସବୁ କଥାର କାରଣ ହେଇଯାଇଛି?
ଚେତ୍ଯଚେତନରୂପସ୍ଯ ଵେଦ୍ଯସଂଵେଦନାକୃତେଃ । ଇଯଂ ପଦାର୍ଥସତ୍ତେହ ଦେହାଦ୍ଯା କାରଣଂ ମୁନେ
ହେ ମୁନି, ଏହି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁର ସତ୍ତା ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ହେଉଛି, ସେଠାରେ କାରଣ ଭାବେ ଜଡ ଓ ଚେତନ, ଜଣାଯିବା ଓ ଜଣାଇବାର ରୂପକୁ ଗଣାଯାଏ।
ଶରୀରାଦିତଯୋଦେତି ଵେଦନଂ ଵସ୍ତୁସତ୍ତଯା । ଅସତ୍ଯାଭାସଯା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥା ପଵନଲେଖଯା
ବସ୍ତୁର ସତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଅନୁଭୂତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଚଳନ ଅସତ୍ୟ ଭାସା ମାତ୍ର, ଯେପରି ହାବାରେ ଏକ ରେଖା ଅଙ୍କିତ ହୁଏ।
ଅସତ୍ତାଂ ଵସ୍ତୁସତ୍ତାଯା ନାଵଗଚ୍ଛାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ଯଯା । ଅହନ୍ତ୍ଵଵେଦନଂ ଚିତ୍ତବୀଜଂ ସମୁପଶାମ୍ଯତି
ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନି, କେଉଁଠୁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ସତ୍ତା ରହିଛି; ଯେତେବେଳେ ମନର ବୀଜ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, 'ମୁଁ' ଭାବ ଓ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯତେ ଯଦି ଦେହାଦିଵସ୍ତୁସତ୍ତା ତଦ୍ ଅସ୍ତି ତେ । ଅଭାଵାଦ୍ ଦେହସତ୍ତାଦେଃ କିଂନିଷ୍ଠଂ ତଵ ଵେଦନମ୍
ଯଦି ଦେହ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ପାଖରେ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଦେହ ଓ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମର ଅନୁଭୂତି କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି?
ଯସ୍ଯୋପଲଭ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵରୂପଂ କଲନାତ୍ମକମ୍ । ଅସଦ୍ରୂପଂ କଥଂ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକାଶସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ତମଃ
ଯାହାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିପାରୁ, ସେଥିରେ କିପରି ଅସତ୍ୟ ଥାଇପାରିବ? ଯେଉଁଠି ଆଲୋକ ଅଛି, ସେଠି କିପରି ଅନ୍ଧକାର ହୋଇପାରିବ?
ହସ୍ତପାଦାଦିସଂଯୁକ୍ତଃ କ୍ରିଯାଫଲଵିଲାସଵାନ୍ । ସଦାନୁଭୂଯମାନୋ ଽପି ଦେହୋ ନାସ୍ତି କଥଂ ମୁନେ
ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, କ୍ରିୟା ଓ ତାହାର ଫଳର ଖେଳ ଦେଖାଉଥିବା, ସଦା ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ଏହି ଦେହ କିପରି ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମୁନି?
କାରଣଂ ଯସ୍ଯ କାର୍ଯସ୍ଯ ଭୂମିପାଲ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଯତେ ନେହ ତତ୍ କାର୍ଯଂ ତତ୍ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ଵିଭ୍ରମଃ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାହାର ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର।
କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ନ କଦାଚନ । ଵିଦ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ନୋ ବୀଜଂ ତଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ କ୍ଵେଵ ଜାଯତେ
କାରଣ ଛାଡ଼ି କେବେଉଁସି କାମ କିଛି ହୁଏନାହିଁ; ବିନା ବୀଜ କୌଣସି ଜିନିଷ କେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
ଅକାରନଂ ତୁ ଯତ୍ କାର୍ଯଂ ସଦ୍ ଇଵାଗ୍ରେ ଽନୁଭୂଯତେ । ତଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଵିଭ୍ରମଂ ଵିଦ୍ଧି ମୃଗତୃଷ୍ଣାଜଲୋପମମ୍
ଯଦି କୌଣସି କାମ କାରଣ ବିନା ଆରମ୍ଭରେ ଥିବା ପରି ଲାଗେ, ତେବେ ଏହା ଦେଖୁଥିବା ଲୋକର ଭ୍ରମ ମାନ; ଏହା ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ପରି ଅସଲ।
ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମୋଦିତମ୍ । ନାତିଯତ୍ନଵତାପ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁ ଲଭ୍ଯତେ
ଭ୍ରମରୁ ଉପଜିଥିବା ଯାହା, ସେଠି କିଛି ଅସଲ ନାହିଁ; ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ମୃଗମରୀଚିକାରୁ ପାଣି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ।
ଅସତୋ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁବିମ୍ବାଦେର୍ ନ ଯୁକ୍ତଂ କାରଣେକ୍ଷଣମ୍ । ଵନ୍ଧ୍ଯାତନଯସର୍ଵାଙ୍ଗମଣ୍ଡନଂ କସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯାହା ନାହିଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଏହା ପାଇଁ କାରଣ ଖୋଜିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ; ମନ୍ଦ ମହିଳାର ପୁଅର ଅଙ୍ଗ ଶୋଭା କାହାକୁ ଦେବ?
କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ଶରୀରାଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜରମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵେଦଂ ଵିଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଅସମ୍ଭଵତୋ ନୃପ
ହେ ରାଜା, ଏହି ଶରୀର ଓ ଏହାର ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା କୌଣସି କାରଣ ବିନା ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣ।
ହସ୍ତପାଦାଦିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ମୁନୀଶ୍ଵର । ନିତ୍ଯମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯମାଣସ୍ଯ ପିତା କସ୍ମାନ୍ ନ କାରଣମ୍
ହେ ମହାମୁନି, ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅଛି ଏବଂ ଯାହାକୁ ସବୁବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଶରୀରର କାରଣ ବାପା କାହିଁକି ଭାବାଯାଏ ନାହିଁ?
କାରଣାଭାଵତୋ ରାଜନ୍ ପିତା ନାମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅସତୋ ଯତ୍ ତୁ ସଞ୍ଜାତମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ରାଜା, କାରଣ ନଥିବାରୁ ବାପା ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। ଯାହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଦାର୍ଥାନାଂ ଚ କାର୍ଯାଣାଂ କାରଣଂ ବୀଜମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଜଗତି ନ ବୀଜେନ ଵିନାଙ୍କୁରଃ
ବସ୍ତୁ ଓ କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର କାରଣ ବିଉ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ବିଉ ବିନା ଅଂକୁର ହୁଏନି।
ତସ୍ମାନ୍ ନ କାରଣଂ ଯସ୍ଯ କାର୍ଯସ୍ଯେହୋପପଦ୍ଯତେ । ବୀଜାଭାଵେ ହି ତନ୍ ନାସ୍ତି ତତ୍ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ଵିଭ୍ରମଃ
ଯାହା ପାଇଁ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଫଳ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ବିଉ ନଥିଲେ ଗଛ ଥାଏନି, ଏହିପରି ଜିନିଷ ନଥିଲେ ତାହାର ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଭ୍ରମ।
ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ଯନ୍ ନାସ୍ତି ନିର୍ବୀଜଂ ତନ୍ ମତିଭ୍ରମଃ । ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତ୍ଵମରୁଭୂମ୍ଯମ୍ବୁଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ରଦୃଶା ସମଃ
ଯେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ ଏବଂ କୌଣସି ବିଉ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମନର ଭ୍ରମ ହୁଏ। ଏହା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର, ମରୁଭୂମିରେ ପାଣି, କିମ୍ବା ଅଜନ୍ମା ଜିଅର ପୁଅ ଦେଖିବା ପରି।
ପିତାମହାନାଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପିତୄଣାଂ ଚ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଆଦ୍ଯଃ ପିତାମହଃ କସ୍ମାତ୍ ପୂର୍ଵୋତ୍ପନ୍ନୋ ନ କାରଣମ୍
ତିନି ଜଗତର ପ୍ରପିତାମହ, ପୁଅ ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରପିତାମହ କାହିଁକି କାରଣ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଥିଲେ କଥାଯାଉଛି ସେ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ?
ଆଦ୍ଯଃ ପିତାମହୋ ଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସୋ ଽପି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭୂପତେ । କାରଣାଭାଵତୋ ନିତ୍ଯଂ ଯଦା କାର୍ଯଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଥମ ପ୍ରପିତାମହ ବୋଲାଯାଉଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନିଜେ ନାହିଁ। କାରଣ ନଥିଲେ, କେହି ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ହୁଏନି।
କାରଣସ୍ଯ ସ୍ଵବୀଜସ୍ଯ ନିତ୍ଯାଭାଵାତ୍ ପିତାମହଃ । ଆଦ୍ଯସ୍ ସନ୍ ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଽପି ଭ୍ରମାଦ୍ ଅନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କାରଣର ନିଜ ମୂଳ କେବେ ଥାଏ ନାହିଁ, ଏହିଠାରୁ ପ୍ରଥମ ପିତାମହ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ନାହାନ୍ତି, ଏହା ସମସ୍ତେ ଭ୍ରମର ଫଳ।
ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଵଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିରୂପ ଏଵାଵଭାସତେ । ପିତାମହୋ ଽର୍ଥକାରିତ୍ଵମ୍ ଅପି ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ଭ୍ରମାତ୍ମକମ୍
ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି, କେବଳ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ; ପିତାମହଙ୍କୁ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ।
ପିତାମହାଦେର୍ ଏତସ୍ଯ ମିଥ୍ଯାପ୍ରତ୍ଯଯତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇତି । ଘନତା ତୁ ନିଵୃତ୍ତୈଵ ମାର୍ଜଯିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅଥେତରତ୍
ପିତାମହ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ତା ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବି।
ତସ୍ମାଚ୍ ଚିଦାତ୍ମକତଯାତ୍ମନି ଚିନ୍ନଭୋ ଯନ୍ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵଯଂ କଚତି ଚାରୁ ତଦ୍ ଏଷ ଦେଵଃ । ତେନୈଵ ପଦ୍ମଜ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଖରୂପ ଇତି ଶାନ୍ତମ୍ ଇଦଂ ସମସ୍ତମ୍
ସେହିଠାରୁ ଯେଉଁଠି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ସ୍ୱୟଂ ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ଚିରକାଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଏହି ଦିବ୍ୟତା; ଏହିପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମାକୁ 'ପଦ୍ମଜ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତ ଓ ଖାଲି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ।
ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ଯଦ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଭାସତେ ଭ୍ରମଃ । ଅର୍ଥକ୍ରିଯାସମର୍ଥଶ୍ ଚ ତତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଦୁଃଖକାରଣମ୍
ଏହି ଭ୍ରମ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସର ଶିରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ କୌଣସି କାମ କରିପାରେ, ତେବେ ଏହା ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ।
ଏଵଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମସ୍ଯାସ୍ଯ ତାନଵଂ ତାଵଦ୍ ଆଗତମ୍ । ଶିଲୀଭୂତସ୍ଯ ଶୀତେନ ସଲିଲସ୍ଯେଵ ସୂଷ୍ମଣା
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଏହି ସଂସାରୀ ଭ୍ରମର ତୀବ୍ରତା କ୍ରମେ କମିଯାଏ, ଯେପରି ଠଣ୍ଡାରେ ଜମିଥିବା ପାଣି ଉଷ୍ମାରେ ହଳୁକ ହୋଇଯାଏ।