କଟକତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ତଥାହନ୍ତ୍ଵଂ ଚିଦାତ୍ମନି । ଜଡଂ ତ୍ଵ୍ ଅସଦ୍ରୂପତଯା ତେନ ତନ୍ ନାସ୍ମି ହେ ମୁନେ
ଯେପରି ହଳଦିରେ କଠିନତା ଗୁଣ ଥାଏ, ସେପରି ଚେତନାରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଜଡତା ଅସତ୍ ରୂପ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ, ମୁନି।
ସନ୍ନିଵେଶଵିଶେଷାତ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥାଦି ପରେ ପଦେ । ଵିଦ୍ଯତେ ନାତ୍ଯନନ୍ତତ୍ଵାନ୍ ନଭସୀଵ ମହାଦ୍ରୁମଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ବିଶେଷ ଗଠନ ନଥିବାରୁ 'ଆତ୍ମା' ବୋଲି କିଛି ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହା ଅସୀମ ହେବାରୁ, ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଗଛ ଯେପରି ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଜାନନ୍ନ୍ ଅପୀତି ଭଗଵନ୍ନ୍ ଅହନ୍ତ୍ଵମଲମାର୍ଜନମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ଯଦା ନ ଜାନାମି ତେନ ତପ୍ଯେ ମହାମୁନେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ମନରେ 'ମୁଁ' ବୋଧର ଅଶୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଭିତରେ ନୁହେଁ ଜାଣିପାରେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହାରେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଉଛି, ହେ ମହାମୁନି।
ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକଂ ଵୃନ୍ଦଂ ଯଦି ନ ତ୍ଵଂ ମହୀପତେ । ଜଡତ୍ଵାତ୍ ତନ୍ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଯୋ ଽସି ତଂ ଵଦ ମେ ନଵମ୍
ହେ ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ କେବଳ ଏହି ଛୋଟ ଦଳଟି ନୁହଁ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଆଉଥରେ ମୋତେ କହିଦିଅ, ତୁମେ ଆସଲେ କିଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅହମ୍ ଅଚ୍ଛାତ୍ମଵେଦନଂ ଵିଦୁଷାଂ ଵର । ଯତ୍ର ଭାଵାସ୍ ସ୍ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ନିର୍ମୀଯନ୍ତେ ଚ ଯେନ ଵା
ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭବ, ହେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ଏଵଂରୂପସ୍ଯ ମେ ଲଗ୍ନଂ ନୂନଂ ମଲମ୍ ଅକାରଣମ୍ । ସକାରଣଂ ଚାହମ୍ ଇତି ଯତ୍ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏପରି ପ୍ରକୃତିର ଯେଉଁ ମଳ ମୋ ସହିତ ଲାଗିଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଏହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଯାହାର କାରଣ ଅଛି—ମୁଁ ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିବି ଜାଣେନି।
ଅସଦ୍ ଏତଦ୍ ଅନାତ୍ମୀଯଂ ପ୍ରମାର୍ଷ୍ଟୁଂ ମଲମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ମୁନେ ଯଦା ନ ଶକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ତେନ ତପ୍ଯେ ସୁଦାରୁଣମ୍
ଏହି ଅସତ୍ୟ ଓ ମୋର ନୁହେଁ ଏମିତି ମଳକୁ ମୁଁ ମୋ ମନରୁ ହଟାଇପାରୁନି, ମୁନିବର; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି।
ବ୍ରୂହି କିଂ ତନ୍ ମହାବାହୋ ଲଗ୍ନଂ ତଵ ମଲଂ ମହତ୍ । ସ୍ଥିତୋ ଽସି ଯେନ ସଂସାରୀ ସତା ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତାଥ ଵା
ହେ ବଳଶାଳୀ, କହ, ସେ କଣ ବଡ଼ ମଳ ତୋତେ ଲାଗିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସଂସାରରେ ଅଟୁଟ ରହିଛ; ସେଥିରେ ତାହା ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ।
ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଯଦ୍ ବୀଜମ୍ ଅହମ୍ଭାଵସ୍ ସ ମେ ମଲମ୍ । ତଚ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଜାନାମି ତ୍ଯକ୍ତଂ ତ୍ଯକ୍ତମ୍ ଉପୈତି ମାମ୍
ମନର ଗଛର ମୂଳ ହେଉଛି 'ମୁଁ' ବୋଧ; ଏହିଏ ମୋର ମଳ। ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡିବି, ମୁଁ ଜାଣେନି; କାରଣ ଛାଡିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପୁଣି ମୋ ପାଖକୁ ଫେରିଯାଏ।
କାରଣାଜ୍ ଜାଯତେ କାର୍ଯଂ ଯତ୍ ତତ୍ ସର୍ଵତ୍ର ସଦ୍ ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସଦ୍ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରାଭଂ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଏଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରୁ କାରଣ ରହିଛି, ସେଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହିପରି ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସେ ସବୁବେଳେ ସତ୍ୟ ରହେ। ଅନ୍ୟଥା, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ପରି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ତାହା ଆସଲେ ନାହିଁ।
କାରଣାଜ୍ ଜାଯତେ କାର୍ଯମ୍ ଅହମ୍ଭାଵାତ୍ମକଂ ତତଃ । ଇତିକାରଣମ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଯ କଥଯାଶୁ ମମାତ୍ମନା
ଏକ କାରଣରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଆସେ। ଏହି କାରଣକୁ ଖୋଜି, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କହ, ମୁନିବର।
ମୁନେ ଽହମ୍ ଇତି ଦୋଷସ୍ଯ ଵେଦନଂ ଵେଦ୍ମି କାରଣମ୍ । ତଦ୍ ଯଥୋପଶମଂ ଯାତି ତନ୍ ମେ ଵଦ ମୁନୀଶ୍ଵର
ମୁନି, 'ମୁଁ' ବୋଧ ଯେଉଁ ଦୋଷ, ତାହାର କାରଣକୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୋଷ କିପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ, ମୋତେ କହ।
ଚିତଶ୍ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵେନ ଦୁଃଖାଯାହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଃ । ଚେତ୍ଯୋପଶମନଂ ବ୍ରୂହି ମୁନେ ତଦୁପଶାନ୍ତଯେ
ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ। ମୁନି, ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ କହ।
କାରଣଂ କାରଣଜ୍ଞୋ ଽସି ଵେଦନସ୍ଯ ଵଦାଶୁ ମେ । ତତସ୍ ତ୍ଵାଂ ବୋଧଯିଷ୍ଯାମି କାରଣାକାରଣକ୍ରମମ୍
ତୁମେ କାରଣକୁ ଜାଣ, ଏହି ବୋଧର କାରଣ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କହ। ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କାରଣ ଓ ଅକାରଣର କ୍ରମ ବୁଝେଇବି।
ଵେଦ୍ଯଵେଦନରୂପସ୍ଯ ଚେତ୍ଯସଞ୍ଚେତନସ୍ଯ ଚ । ଅକାରଣଂ କାରଣତାଂ ଯଦ୍ ଗତଂ ତଵ ତଦ୍ ଵଦ
ତୁମେ ମୋତେ କହ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଣାଯିବା ଓ ଜଣାଇବା, ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁର ଲକ୍ଷଣ ଅଛି, ସେ କିପରି ନିଜେ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବା ସତ୍ତା ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ସବୁ କଥାର କାରଣ ହେଇଯାଇଛି?
ଚେତ୍ଯଚେତନରୂପସ୍ଯ ଵେଦ୍ଯସଂଵେଦନାକୃତେଃ । ଇଯଂ ପଦାର୍ଥସତ୍ତେହ ଦେହାଦ୍ଯା କାରଣଂ ମୁନେ
ହେ ମୁନି, ଏହି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁର ସତ୍ତା ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ହେଉଛି, ସେଠାରେ କାରଣ ଭାବେ ଜଡ ଓ ଚେତନ, ଜଣାଯିବା ଓ ଜଣାଇବାର ରୂପକୁ ଗଣାଯାଏ।
ଶରୀରାଦିତଯୋଦେତି ଵେଦନଂ ଵସ୍ତୁସତ୍ତଯା । ଅସତ୍ଯାଭାସଯା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥା ପଵନଲେଖଯା
ବସ୍ତୁର ସତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଅନୁଭୂତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଚଳନ ଅସତ୍ୟ ଭାସା ମାତ୍ର, ଯେପରି ହାବାରେ ଏକ ରେଖା ଅଙ୍କିତ ହୁଏ।
ଅସତ୍ତାଂ ଵସ୍ତୁସତ୍ତାଯା ନାଵଗଚ୍ଛାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ଯଯା । ଅହନ୍ତ୍ଵଵେଦନଂ ଚିତ୍ତବୀଜଂ ସମୁପଶାମ୍ଯତି
ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନି, କେଉଁଠୁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ସତ୍ତା ରହିଛି; ଯେତେବେଳେ ମନର ବୀଜ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, 'ମୁଁ' ଭାବ ଓ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯତେ ଯଦି ଦେହାଦିଵସ୍ତୁସତ୍ତା ତଦ୍ ଅସ୍ତି ତେ । ଅଭାଵାଦ୍ ଦେହସତ୍ତାଦେଃ କିଂନିଷ୍ଠଂ ତଵ ଵେଦନମ୍
ଯଦି ଦେହ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ପାଖରେ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଦେହ ଓ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମର ଅନୁଭୂତି କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି?
ଯସ୍ଯୋପଲଭ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵରୂପଂ କଲନାତ୍ମକମ୍ । ଅସଦ୍ରୂପଂ କଥଂ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକାଶସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ତମଃ
ଯାହାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିପାରୁ, ସେଥିରେ କିପରି ଅସତ୍ୟ ଥାଇପାରିବ? ଯେଉଁଠି ଆଲୋକ ଅଛି, ସେଠି କିପରି ଅନ୍ଧକାର ହୋଇପାରିବ?
ହସ୍ତପାଦାଦିସଂଯୁକ୍ତଃ କ୍ରିଯାଫଲଵିଲାସଵାନ୍ । ସଦାନୁଭୂଯମାନୋ ଽପି ଦେହୋ ନାସ୍ତି କଥଂ ମୁନେ
ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, କ୍ରିୟା ଓ ତାହାର ଫଳର ଖେଳ ଦେଖାଉଥିବା, ସଦା ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ଏହି ଦେହ କିପରି ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମୁନି?
କାରଣଂ ଯସ୍ଯ କାର୍ଯସ୍ଯ ଭୂମିପାଲ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଯତେ ନେହ ତତ୍ କାର୍ଯଂ ତତ୍ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ଵିଭ୍ରମଃ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାହାର ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର।
କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ନ କଦାଚନ । ଵିଦ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ନୋ ବୀଜଂ ତଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ କ୍ଵେଵ ଜାଯତେ
କାରଣ ଛାଡ଼ି କେବେଉଁସି କାମ କିଛି ହୁଏନାହିଁ; ବିନା ବୀଜ କୌଣସି ଜିନିଷ କେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
ଅକାରନଂ ତୁ ଯତ୍ କାର୍ଯଂ ସଦ୍ ଇଵାଗ୍ରେ ଽନୁଭୂଯତେ । ତଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଵିଭ୍ରମଂ ଵିଦ୍ଧି ମୃଗତୃଷ୍ଣାଜଲୋପମମ୍
ଯଦି କୌଣସି କାମ କାରଣ ବିନା ଆରମ୍ଭରେ ଥିବା ପରି ଲାଗେ, ତେବେ ଏହା ଦେଖୁଥିବା ଲୋକର ଭ୍ରମ ମାନ; ଏହା ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ପରି ଅସଲ।
ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମୋଦିତମ୍ । ନାତିଯତ୍ନଵତାପ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁ ଲଭ୍ଯତେ
ଭ୍ରମରୁ ଉପଜିଥିବା ଯାହା, ସେଠି କିଛି ଅସଲ ନାହିଁ; ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ମୃଗମରୀଚିକାରୁ ପାଣି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ।
ଅସତୋ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁବିମ୍ବାଦେର୍ ନ ଯୁକ୍ତଂ କାରଣେକ୍ଷଣମ୍ । ଵନ୍ଧ୍ଯାତନଯସର୍ଵାଙ୍ଗମଣ୍ଡନଂ କସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯାହା ନାହିଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଏହା ପାଇଁ କାରଣ ଖୋଜିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ; ମନ୍ଦ ମହିଳାର ପୁଅର ଅଙ୍ଗ ଶୋଭା କାହାକୁ ଦେବ?
କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ଶରୀରାଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜରମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵେଦଂ ଵିଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଅସମ୍ଭଵତୋ ନୃପ
ହେ ରାଜା, ଏହି ଶରୀର ଓ ଏହାର ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା କୌଣସି କାରଣ ବିନା ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣ।
ହସ୍ତପାଦାଦିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ମୁନୀଶ୍ଵର । ନିତ୍ଯମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯମାଣସ୍ଯ ପିତା କସ୍ମାନ୍ ନ କାରଣମ୍
ହେ ମହାମୁନି, ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅଛି ଏବଂ ଯାହାକୁ ସବୁବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଶରୀରର କାରଣ ବାପା କାହିଁକି ଭାବାଯାଏ ନାହିଁ?
କାରଣାଭାଵତୋ ରାଜନ୍ ପିତା ନାମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅସତୋ ଯତ୍ ତୁ ସଞ୍ଜାତମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ରାଜା, କାରଣ ନଥିବାରୁ ବାପା ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। ଯାହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଦାର୍ଥାନାଂ ଚ କାର୍ଯାଣାଂ କାରଣଂ ବୀଜମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଜଗତି ନ ବୀଜେନ ଵିନାଙ୍କୁରଃ
ବସ୍ତୁ ଓ କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର କାରଣ ବିଉ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ବିଉ ବିନା ଅଂକୁର ହୁଏନି।