ଵାସନା ଵିଵିଧାଶ୍ ଶାଖାଃ ଫଲସ୍କନ୍ଧାଦିନାନ୍ଵିତାଃ । ଅଭାଵିତା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଲୂନାସ୍ ସଂଵିଦ୍ବଲେନ ତେ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆଦତ ଏକ ଗଛର ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ପରି, ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଭରିଆ। ଯଦି ଏହାକୁ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଶକ୍ତିରେ ଚାଲିବା ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଗୁଡିକ ଭିତରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭାବେ କଟିଯାଏ।
ଅସଂସକ୍ତମନା ମୌନୀ ଶାନ୍ତଵାଦଵିଚାରଣଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତକାରୀ ଯସ୍ ସୋ ଽନ୍ତର୍ ଲୂନଚିତ୍ତଲତୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଲଗା ଓ ଅନାସକ୍ତ, ଯିଏ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ, ଯିଏ ତର୍କ ବା ଆଲୋଚନାକୁ ଛାଡିଦେଇଛି, ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ କାମ କରେ—ସେଉଁଠି ମନର ଅଶାନ୍ତିର ମୂଳ ଭିତରେ କଟିଯାଏ।
ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମଲତାଜାଲଂ ପୌରୁଷେଣ ଵିକର୍ତଯନ୍ । ଯସ୍ ତିଷ୍ଠତି ସ ମୂଲସ୍ଯ ଯୋଗ୍ଯୋ ନିକଷଣେ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ମନର ଗଛରେ ଲଗିଥିବା ବେଳ ଓ ଜାଲକୁ କାଟିଦେଇପାରେ, ସେ ଏହି ଗଛର ମୂଳକୁ ଉପାଡିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଗୌଣଂ ଶାଖାଵିଲଵନଂ ମୁଖ୍ଯଂ ମୂଲଵିକର୍ତନମ୍ । ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ତେନ ତ୍ଵଂ ମୂଲକାଷପରୋ ଭଵ
ଶାଖା କାଟିବା ଗୁରୁତ୍ୱହୀନ, ମୂଳ କାଟିବା ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ। ତେଣୁ ତୁମେ ମନର ଗଛର ମୂଳକୁ ଉପାଡିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କର।
ମୁଖ୍ଯତ୍ଵେନ ମହାବୁଦ୍ଧେ ମୂଲଦାହମ୍ ଅଲଂ କୁରୁ । ଚିତ୍ତକଣ୍ଟକଷଣ୍ଡସ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅଚିତ୍ତତା
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ମୂଳକୁ ପୁରାପୁରି ପୋଡ଼ିଦିଅ। ଏଭଳି କଲେ ମନର କାଁଟାର ଝାଡ଼ି ସତ୍ୟରେ ମନହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ଅହମ୍ଭାଵାତ୍ମନଶ୍ ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମବୀଜସ୍ଯ ହେ ମୁନେ । କୋ ଽନଲୋ ଦାହ୍ଯଦହନସମର୍ଥୋ ଽର୍ଥକରୋ ଭଵେତ୍
ହେ ମୁନି, ମନର ଗଛର ବିଜ ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ 'ମୁଁ' ଭାବ, ସେଠାରେ କେଉଁଠି ଏମିତି ଆଗି ଅଛି ଯାହା ଏହାକୁ ପୁରାପୁରି ପୋଡ଼ିପାରିବ?
ରାଜନ୍ ସ୍ଵାତ୍ମଵିଚାରୋ ଽଯଂ କୋ ଽହଂ ସ୍ଯାମ୍ ଇତି ରୂପଧୃତ୍ । ଚିତ୍ତଦୁର୍ଦ୍ରୁମବୀଜସ୍ଯ ଦହନେ ଦହନସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ହେ ରାଜା, 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ନିଜକୁ ନିଜେ ପଚାରିବା ଯେଉଁ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ, ସେଇ ମନର ଦୁର୍ଲଭ ଗଛର ବିଜକୁ ପୋଡ଼ିଦେଇଥିବା ଆଗି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୁନେ ମଯା ମହାବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବହୁଶଃ ପ୍ରଵିଚାରିତମ୍ । ଯାଵନ୍ ନାହଂ ଜଗନ୍ ନୋର୍ଵୀ ନ ଚ ମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡଲମ୍
ହେ ମୁନି, ମୁଁ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ବାରମ୍ବାର ଭାବିଛି—ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀ ନୁହେଁ, ଏବଂ କୌଣସି ମଣ୍ଡଳ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନାଦ୍ରେସ୍ ତଟଂ ନ ଵିପିନଂ ନ ପର୍ଣସଦନାଦି ଵା । ଜଡତ୍ଵାନ୍ ନ ଚ ଦେହାଦି ନ ମାଂସାସ୍ଥ୍ଯସୃଗାଦି ଚ
ନଦୀ କୂଳ, ଜଙ୍ଗଲ, କିମ୍ବା ପତ୍ରର ଘର ଏହିପରି କିଛି ନାହିଁ; ଜଡତା ଦ୍ୱାରା ଦେହ, ମାଂସ, ହାଡ଼, ରକ୍ତ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅପି ନ ଚ ନ ଚ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ନ ମନୋ ନାପି ଚ ମତିର୍ ନାହମ୍ଭାଵଶ୍ ଚ ଜାଡ୍ଯତଃ
କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା 'ମୁଁ' ବୋଧ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ସବୁଠି ଜଡତା ରହିଛି।
କଟକତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ତଥାହନ୍ତ୍ଵଂ ଚିଦାତ୍ମନି । ଜଡଂ ତ୍ଵ୍ ଅସଦ୍ରୂପତଯା ତେନ ତନ୍ ନାସ୍ମି ହେ ମୁନେ
ଯେପରି ହଳଦିରେ କଠିନତା ଗୁଣ ଥାଏ, ସେପରି ଚେତନାରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଜଡତା ଅସତ୍ ରୂପ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ, ମୁନି।
ସନ୍ନିଵେଶଵିଶେଷାତ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥାଦି ପରେ ପଦେ । ଵିଦ୍ଯତେ ନାତ୍ଯନନ୍ତତ୍ଵାନ୍ ନଭସୀଵ ମହାଦ୍ରୁମଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ବିଶେଷ ଗଠନ ନଥିବାରୁ 'ଆତ୍ମା' ବୋଲି କିଛି ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହା ଅସୀମ ହେବାରୁ, ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଗଛ ଯେପରି ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଜାନନ୍ନ୍ ଅପୀତି ଭଗଵନ୍ନ୍ ଅହନ୍ତ୍ଵମଲମାର୍ଜନମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ଯଦା ନ ଜାନାମି ତେନ ତପ୍ଯେ ମହାମୁନେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ମନରେ 'ମୁଁ' ବୋଧର ଅଶୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଭିତରେ ନୁହେଁ ଜାଣିପାରେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହାରେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଉଛି, ହେ ମହାମୁନି।
ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକଂ ଵୃନ୍ଦଂ ଯଦି ନ ତ୍ଵଂ ମହୀପତେ । ଜଡତ୍ଵାତ୍ ତନ୍ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଯୋ ଽସି ତଂ ଵଦ ମେ ନଵମ୍
ହେ ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ କେବଳ ଏହି ଛୋଟ ଦଳଟି ନୁହଁ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଆଉଥରେ ମୋତେ କହିଦିଅ, ତୁମେ ଆସଲେ କିଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅହମ୍ ଅଚ୍ଛାତ୍ମଵେଦନଂ ଵିଦୁଷାଂ ଵର । ଯତ୍ର ଭାଵାସ୍ ସ୍ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ନିର୍ମୀଯନ୍ତେ ଚ ଯେନ ଵା
ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭବ, ହେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ଏଵଂରୂପସ୍ଯ ମେ ଲଗ୍ନଂ ନୂନଂ ମଲମ୍ ଅକାରଣମ୍ । ସକାରଣଂ ଚାହମ୍ ଇତି ଯତ୍ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏପରି ପ୍ରକୃତିର ଯେଉଁ ମଳ ମୋ ସହିତ ଲାଗିଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଏହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଯାହାର କାରଣ ଅଛି—ମୁଁ ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିବି ଜାଣେନି।
ଅସଦ୍ ଏତଦ୍ ଅନାତ୍ମୀଯଂ ପ୍ରମାର୍ଷ୍ଟୁଂ ମଲମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ମୁନେ ଯଦା ନ ଶକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ତେନ ତପ୍ଯେ ସୁଦାରୁଣମ୍
ଏହି ଅସତ୍ୟ ଓ ମୋର ନୁହେଁ ଏମିତି ମଳକୁ ମୁଁ ମୋ ମନରୁ ହଟାଇପାରୁନି, ମୁନିବର; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି।
ବ୍ରୂହି କିଂ ତନ୍ ମହାବାହୋ ଲଗ୍ନଂ ତଵ ମଲଂ ମହତ୍ । ସ୍ଥିତୋ ଽସି ଯେନ ସଂସାରୀ ସତା ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତାଥ ଵା
ହେ ବଳଶାଳୀ, କହ, ସେ କଣ ବଡ଼ ମଳ ତୋତେ ଲାଗିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସଂସାରରେ ଅଟୁଟ ରହିଛ; ସେଥିରେ ତାହା ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ।
ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଯଦ୍ ବୀଜମ୍ ଅହମ୍ଭାଵସ୍ ସ ମେ ମଲମ୍ । ତଚ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଜାନାମି ତ୍ଯକ୍ତଂ ତ୍ଯକ୍ତମ୍ ଉପୈତି ମାମ୍
ମନର ଗଛର ମୂଳ ହେଉଛି 'ମୁଁ' ବୋଧ; ଏହିଏ ମୋର ମଳ। ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡିବି, ମୁଁ ଜାଣେନି; କାରଣ ଛାଡିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପୁଣି ମୋ ପାଖକୁ ଫେରିଯାଏ।
କାରଣାଜ୍ ଜାଯତେ କାର୍ଯଂ ଯତ୍ ତତ୍ ସର୍ଵତ୍ର ସଦ୍ ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସଦ୍ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରାଭଂ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଏଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରୁ କାରଣ ରହିଛି, ସେଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହିପରି ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସେ ସବୁବେଳେ ସତ୍ୟ ରହେ। ଅନ୍ୟଥା, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ପରି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ତାହା ଆସଲେ ନାହିଁ।
କାରଣାଜ୍ ଜାଯତେ କାର୍ଯମ୍ ଅହମ୍ଭାଵାତ୍ମକଂ ତତଃ । ଇତିକାରଣମ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଯ କଥଯାଶୁ ମମାତ୍ମନା
ଏକ କାରଣରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଆସେ। ଏହି କାରଣକୁ ଖୋଜି, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କହ, ମୁନିବର।
ମୁନେ ଽହମ୍ ଇତି ଦୋଷସ୍ଯ ଵେଦନଂ ଵେଦ୍ମି କାରଣମ୍ । ତଦ୍ ଯଥୋପଶମଂ ଯାତି ତନ୍ ମେ ଵଦ ମୁନୀଶ୍ଵର
ମୁନି, 'ମୁଁ' ବୋଧ ଯେଉଁ ଦୋଷ, ତାହାର କାରଣକୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୋଷ କିପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ, ମୋତେ କହ।
ଚିତଶ୍ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵେନ ଦୁଃଖାଯାହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଃ । ଚେତ୍ଯୋପଶମନଂ ବ୍ରୂହି ମୁନେ ତଦୁପଶାନ୍ତଯେ
ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ। ମୁନି, ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ କହ।
କାରଣଂ କାରଣଜ୍ଞୋ ଽସି ଵେଦନସ୍ଯ ଵଦାଶୁ ମେ । ତତସ୍ ତ୍ଵାଂ ବୋଧଯିଷ୍ଯାମି କାରଣାକାରଣକ୍ରମମ୍
ତୁମେ କାରଣକୁ ଜାଣ, ଏହି ବୋଧର କାରଣ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କହ। ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କାରଣ ଓ ଅକାରଣର କ୍ରମ ବୁଝେଇବି।
ଵେଦ୍ଯଵେଦନରୂପସ୍ଯ ଚେତ୍ଯସଞ୍ଚେତନସ୍ଯ ଚ । ଅକାରଣଂ କାରଣତାଂ ଯଦ୍ ଗତଂ ତଵ ତଦ୍ ଵଦ
ତୁମେ ମୋତେ କହ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଣାଯିବା ଓ ଜଣାଇବା, ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁର ଲକ୍ଷଣ ଅଛି, ସେ କିପରି ନିଜେ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବା ସତ୍ତା ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ସବୁ କଥାର କାରଣ ହେଇଯାଇଛି?
ଚେତ୍ଯଚେତନରୂପସ୍ଯ ଵେଦ୍ଯସଂଵେଦନାକୃତେଃ । ଇଯଂ ପଦାର୍ଥସତ୍ତେହ ଦେହାଦ୍ଯା କାରଣଂ ମୁନେ
ହେ ମୁନି, ଏହି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁର ସତ୍ତା ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ହେଉଛି, ସେଠାରେ କାରଣ ଭାବେ ଜଡ ଓ ଚେତନ, ଜଣାଯିବା ଓ ଜଣାଇବାର ରୂପକୁ ଗଣାଯାଏ।
ଶରୀରାଦିତଯୋଦେତି ଵେଦନଂ ଵସ୍ତୁସତ୍ତଯା । ଅସତ୍ଯାଭାସଯା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥା ପଵନଲେଖଯା
ବସ୍ତୁର ସତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଅନୁଭୂତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଚଳନ ଅସତ୍ୟ ଭାସା ମାତ୍ର, ଯେପରି ହାବାରେ ଏକ ରେଖା ଅଙ୍କିତ ହୁଏ।
ଅସତ୍ତାଂ ଵସ୍ତୁସତ୍ତାଯା ନାଵଗଚ୍ଛାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ଯଯା । ଅହନ୍ତ୍ଵଵେଦନଂ ଚିତ୍ତବୀଜଂ ସମୁପଶାମ୍ଯତି
ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନି, କେଉଁଠୁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ସତ୍ତା ରହିଛି; ଯେତେବେଳେ ମନର ବୀଜ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, 'ମୁଁ' ଭାବ ଓ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯତେ ଯଦି ଦେହାଦିଵସ୍ତୁସତ୍ତା ତଦ୍ ଅସ୍ତି ତେ । ଅଭାଵାଦ୍ ଦେହସତ୍ତାଦେଃ କିଂନିଷ୍ଠଂ ତଵ ଵେଦନମ୍
ଯଦି ଦେହ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ପାଖରେ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଦେହ ଓ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମର ଅନୁଭୂତି କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି?
ଯସ୍ଯୋପଲଭ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵରୂପଂ କଲନାତ୍ମକମ୍ । ଅସଦ୍ରୂପଂ କଥଂ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକାଶସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ତମଃ
ଯାହାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିପାରୁ, ସେଥିରେ କିପରି ଅସତ୍ୟ ଥାଇପାରିବ? ଯେଉଁଠି ଆଲୋକ ଅଛି, ସେଠି କିପରି ଅନ୍ଧକାର ହୋଇପାରିବ?