ଚେତସଃ କିଂ ମୁନେ ମୂଲଂ କୋ ଽଙ୍କୁରଃ କଶ୍ ଚ ସମ୍ଭଵଃ । କାଶ୍ ଶାଖାଃ କେ ଚ ଵା ସ୍କନ୍ଧାଃ କଥମ୍ ଉନ୍ମୂଲ୍ଯତେ ଚ ତତ୍
ହେ ମୁନି, ମନର ମୂଳ କଣ, ତାହାର ଅଙ୍କୁର କଣ, ଏବଂ ଏହା କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହାର ଶାଖାମାନେ କେଉଁଠି, ତାଳି ଏବଂ ତନ୍ତୁ କେଉଁଠି, ଏହାକୁ କିପରି ଉଖାଡ଼ି ଦିଆଯିବ?
ଅହମର୍ଥୋଦଯୋ ଯୋ ଽଯଂ ଚିଦାତ୍ମା ଵେଦନାତ୍ମକଃ । ଏତଚ୍ ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିଦ୍ଧି ବୀଜଂ ଜଗଦ୍ଗତମ୍
ଯେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯାହା ଚେତନା ଓ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱରୂପ, ସେଇ ମନର ଗଛର ବିଉ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ଅହମ୍ଭାଵାତ୍ମକଂ ଵିତ୍ତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତବୀଜମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ । ପରମାତ୍ମପଦକ୍ଷେତ୍ରଂ ନେତ୍ରଂ ମାଯାମଯସ୍ଯ ତତ୍
ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବଟିକୁ ଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ମନର ମୂଳ ବିଉ। ଏହି ଧନ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ଓ ମାୟାରେ ଗଢ଼ା ଯାହାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଖି।
ଏତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଥମୋଦ୍ଭିନ୍ନାଦ୍ ଯୋ ଽଙ୍କୁରୋ ଽନୁଭଵାକୃତିଃ । ନିଶ୍ଚଯାତ୍ମା ନିରାକାରୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସୋଚ୍ଯତେ
ଏହି ପ୍ରଥମ ଅଙ୍କୁରରୁ ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଆକାର ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ନିଶ୍ଚିତତା ଓ ଆକାରହୀନ, ସେହିଠିକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯଭିଧାନସ୍ଯ ଯାଙ୍କୁରସ୍ଯ ପ୍ରପୀନତା । ସଙ୍କଲ୍ପରୂପିଣୀ ତସ୍ଯାଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ମନୋ ଽଭିଧା
ଏହି ବୁଦ୍ଧି ନାମକ ଅଙ୍କୁରର ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସେ, ସେଠି ଚିନ୍ତା ରୂପ ହୁଏ; ଏହାକୁ 'ମନ' କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ମନସ' ବି କୁହନ୍ତି।
ଜୀଵୋ ମିଥ୍ଯୋପଲମ୍ଭାତ୍ମା ଶୂନ୍ଯାତ୍ମାପ୍ଯ୍ ଉପଲୋପମଃ । ସ୍ତମ୍ଭଃ କାଯୋ ଽଯମ୍ ଏତସ୍ଯ ସ୍ନାଯ୍ଵସ୍ଥିରସରଞ୍ଜିତଃ
ଜୀବ ମିଥ୍ୟା ଅନୁଭୂତି ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ଏକ ଛାୟା ପରି। ଏହାର ଶରୀର ହେଉଛି ଏକ ଦଣ୍ଡ, ଯାହା ସ୍ନାୟୁ, ହାଡ଼ ଓ ରସରେ ରଙ୍ଗିତ।
ଦେଶାଦ୍ ଦେଶାନ୍ତରେ ଦୂରେ ଦେଶକାଲଵିଦୋ ଽସ୍ଯ ଯାଃ । ଶାଖାସ୍ ତାଶ୍ ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଦୀର୍ଘା ଦୂରତରାସ୍ ତତାଃ
ଏହି ଚିତ୍ତ ଗଛର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ, ଦୂର ଦୂରାନ୍ତରେ ବିସ୍ତାରିତ; ଏହାର ଦେଶ ଓ ସମୟ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଏହି ଶାଖାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅଥ ଭୋଗାଶ୍ ଚ ଭାଵାଭାଵମଯୋର୍ମଯଃ । ଵିଟପୌଘା ମହାନ୍ତୋ ଽସ୍ଯ ଶୁଭାଶୁଭଫଲାକୁଲାଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭୋଗ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ନାସ୍ତିତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣ ଏହି ଚିତ୍ତ ଗଛର ବଡ଼ ବଡ଼ ପତ୍ରମୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଈଦୃଶସ୍ଯାସ୍ଯ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଦୁର୍ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ । ଶାଖାଵିଲଵନଂ କୁର୍ଵନ୍ ମୂଲକାଷେ ଭରଂ କୁରୁ
ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଗଛର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁବେଳେ କାଟିଦେ, ଏହାର ମୂଳକୁ କାଟିବାରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲଗା।
ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଶାଖାଦେଃ କୁର୍ଵାଣୋ ଽହଂ ଵିକର୍ତନମ୍ । କଥଂ କରୋମି ମୂଲସ୍ଯ ନିଶ୍ଶେଷଂ କଷଣଂ ମୁନେ
ମୁଁ ଚିତ୍ତ ଗଛର ଶାଖାମାନେ କାଟୁଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କିପରି ଏହାର ମୂଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କାଟିପାରିବି, ମୁନି?
ଵାସନା ଵିଵିଧାଶ୍ ଶାଖାଃ ଫଲସ୍କନ୍ଧାଦିନାନ୍ଵିତାଃ । ଅଭାଵିତା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଲୂନାସ୍ ସଂଵିଦ୍ବଲେନ ତେ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆଦତ ଏକ ଗଛର ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ପରି, ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଭରିଆ। ଯଦି ଏହାକୁ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଶକ୍ତିରେ ଚାଲିବା ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଗୁଡିକ ଭିତରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭାବେ କଟିଯାଏ।
ଅସଂସକ୍ତମନା ମୌନୀ ଶାନ୍ତଵାଦଵିଚାରଣଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତକାରୀ ଯସ୍ ସୋ ଽନ୍ତର୍ ଲୂନଚିତ୍ତଲତୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଲଗା ଓ ଅନାସକ୍ତ, ଯିଏ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ, ଯିଏ ତର୍କ ବା ଆଲୋଚନାକୁ ଛାଡିଦେଇଛି, ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ କାମ କରେ—ସେଉଁଠି ମନର ଅଶାନ୍ତିର ମୂଳ ଭିତରେ କଟିଯାଏ।
ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମଲତାଜାଲଂ ପୌରୁଷେଣ ଵିକର୍ତଯନ୍ । ଯସ୍ ତିଷ୍ଠତି ସ ମୂଲସ୍ଯ ଯୋଗ୍ଯୋ ନିକଷଣେ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ମନର ଗଛରେ ଲଗିଥିବା ବେଳ ଓ ଜାଲକୁ କାଟିଦେଇପାରେ, ସେ ଏହି ଗଛର ମୂଳକୁ ଉପାଡିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଗୌଣଂ ଶାଖାଵିଲଵନଂ ମୁଖ୍ଯଂ ମୂଲଵିକର୍ତନମ୍ । ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ତେନ ତ୍ଵଂ ମୂଲକାଷପରୋ ଭଵ
ଶାଖା କାଟିବା ଗୁରୁତ୍ୱହୀନ, ମୂଳ କାଟିବା ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ। ତେଣୁ ତୁମେ ମନର ଗଛର ମୂଳକୁ ଉପାଡିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କର।
ମୁଖ୍ଯତ୍ଵେନ ମହାବୁଦ୍ଧେ ମୂଲଦାହମ୍ ଅଲଂ କୁରୁ । ଚିତ୍ତକଣ୍ଟକଷଣ୍ଡସ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅଚିତ୍ତତା
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ମୂଳକୁ ପୁରାପୁରି ପୋଡ଼ିଦିଅ। ଏଭଳି କଲେ ମନର କାଁଟାର ଝାଡ଼ି ସତ୍ୟରେ ମନହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ଅହମ୍ଭାଵାତ୍ମନଶ୍ ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମବୀଜସ୍ଯ ହେ ମୁନେ । କୋ ଽନଲୋ ଦାହ୍ଯଦହନସମର୍ଥୋ ଽର୍ଥକରୋ ଭଵେତ୍
ହେ ମୁନି, ମନର ଗଛର ବିଜ ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ 'ମୁଁ' ଭାବ, ସେଠାରେ କେଉଁଠି ଏମିତି ଆଗି ଅଛି ଯାହା ଏହାକୁ ପୁରାପୁରି ପୋଡ଼ିପାରିବ?
ରାଜନ୍ ସ୍ଵାତ୍ମଵିଚାରୋ ଽଯଂ କୋ ଽହଂ ସ୍ଯାମ୍ ଇତି ରୂପଧୃତ୍ । ଚିତ୍ତଦୁର୍ଦ୍ରୁମବୀଜସ୍ଯ ଦହନେ ଦହନସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ହେ ରାଜା, 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ନିଜକୁ ନିଜେ ପଚାରିବା ଯେଉଁ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ, ସେଇ ମନର ଦୁର୍ଲଭ ଗଛର ବିଜକୁ ପୋଡ଼ିଦେଇଥିବା ଆଗି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୁନେ ମଯା ମହାବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବହୁଶଃ ପ୍ରଵିଚାରିତମ୍ । ଯାଵନ୍ ନାହଂ ଜଗନ୍ ନୋର୍ଵୀ ନ ଚ ମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡଲମ୍
ହେ ମୁନି, ମୁଁ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ବାରମ୍ବାର ଭାବିଛି—ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀ ନୁହେଁ, ଏବଂ କୌଣସି ମଣ୍ଡଳ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନାଦ୍ରେସ୍ ତଟଂ ନ ଵିପିନଂ ନ ପର୍ଣସଦନାଦି ଵା । ଜଡତ୍ଵାନ୍ ନ ଚ ଦେହାଦି ନ ମାଂସାସ୍ଥ୍ଯସୃଗାଦି ଚ
ନଦୀ କୂଳ, ଜଙ୍ଗଲ, କିମ୍ବା ପତ୍ରର ଘର ଏହିପରି କିଛି ନାହିଁ; ଜଡତା ଦ୍ୱାରା ଦେହ, ମାଂସ, ହାଡ଼, ରକ୍ତ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅପି ନ ଚ ନ ଚ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ନ ମନୋ ନାପି ଚ ମତିର୍ ନାହମ୍ଭାଵଶ୍ ଚ ଜାଡ୍ଯତଃ
କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା 'ମୁଁ' ବୋଧ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ସବୁଠି ଜଡତା ରହିଛି।
କଟକତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ତଥାହନ୍ତ୍ଵଂ ଚିଦାତ୍ମନି । ଜଡଂ ତ୍ଵ୍ ଅସଦ୍ରୂପତଯା ତେନ ତନ୍ ନାସ୍ମି ହେ ମୁନେ
ଯେପରି ହଳଦିରେ କଠିନତା ଗୁଣ ଥାଏ, ସେପରି ଚେତନାରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଜଡତା ଅସତ୍ ରୂପ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ, ମୁନି।
ସନ୍ନିଵେଶଵିଶେଷାତ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥାଦି ପରେ ପଦେ । ଵିଦ୍ଯତେ ନାତ୍ଯନନ୍ତତ୍ଵାନ୍ ନଭସୀଵ ମହାଦ୍ରୁମଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ବିଶେଷ ଗଠନ ନଥିବାରୁ 'ଆତ୍ମା' ବୋଲି କିଛି ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଏହା ଅସୀମ ହେବାରୁ, ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଗଛ ଯେପରି ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଜାନନ୍ନ୍ ଅପୀତି ଭଗଵନ୍ନ୍ ଅହନ୍ତ୍ଵମଲମାର୍ଜନମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ଯଦା ନ ଜାନାମି ତେନ ତପ୍ଯେ ମହାମୁନେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ମନରେ 'ମୁଁ' ବୋଧର ଅଶୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଭିତରେ ନୁହେଁ ଜାଣିପାରେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହାରେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଉଛି, ହେ ମହାମୁନି।
ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକଂ ଵୃନ୍ଦଂ ଯଦି ନ ତ୍ଵଂ ମହୀପତେ । ଜଡତ୍ଵାତ୍ ତନ୍ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଯୋ ଽସି ତଂ ଵଦ ମେ ନଵମ୍
ହେ ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ କେବଳ ଏହି ଛୋଟ ଦଳଟି ନୁହଁ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଆଉଥରେ ମୋତେ କହିଦିଅ, ତୁମେ ଆସଲେ କିଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅହମ୍ ଅଚ୍ଛାତ୍ମଵେଦନଂ ଵିଦୁଷାଂ ଵର । ଯତ୍ର ଭାଵାସ୍ ସ୍ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ନିର୍ମୀଯନ୍ତେ ଚ ଯେନ ଵା
ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭବ, ହେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ଏଵଂରୂପସ୍ଯ ମେ ଲଗ୍ନଂ ନୂନଂ ମଲମ୍ ଅକାରଣମ୍ । ସକାରଣଂ ଚାହମ୍ ଇତି ଯତ୍ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏପରି ପ୍ରକୃତିର ଯେଉଁ ମଳ ମୋ ସହିତ ଲାଗିଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଏହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଯାହାର କାରଣ ଅଛି—ମୁଁ ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିବି ଜାଣେନି।
ଅସଦ୍ ଏତଦ୍ ଅନାତ୍ମୀଯଂ ପ୍ରମାର୍ଷ୍ଟୁଂ ମଲମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ମୁନେ ଯଦା ନ ଶକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ତେନ ତପ୍ଯେ ସୁଦାରୁଣମ୍
ଏହି ଅସତ୍ୟ ଓ ମୋର ନୁହେଁ ଏମିତି ମଳକୁ ମୁଁ ମୋ ମନରୁ ହଟାଇପାରୁନି, ମୁନିବର; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି।
ବ୍ରୂହି କିଂ ତନ୍ ମହାବାହୋ ଲଗ୍ନଂ ତଵ ମଲଂ ମହତ୍ । ସ୍ଥିତୋ ଽସି ଯେନ ସଂସାରୀ ସତା ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତାଥ ଵା
ହେ ବଳଶାଳୀ, କହ, ସେ କଣ ବଡ଼ ମଳ ତୋତେ ଲାଗିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସଂସାରରେ ଅଟୁଟ ରହିଛ; ସେଥିରେ ତାହା ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ।
ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଯଦ୍ ବୀଜମ୍ ଅହମ୍ଭାଵସ୍ ସ ମେ ମଲମ୍ । ତଚ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଜାନାମି ତ୍ଯକ୍ତଂ ତ୍ଯକ୍ତମ୍ ଉପୈତି ମାମ୍
ମନର ଗଛର ମୂଳ ହେଉଛି 'ମୁଁ' ବୋଧ; ଏହିଏ ମୋର ମଳ। ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡିବି, ମୁଁ ଜାଣେନି; କାରଣ ଛାଡିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପୁଣି ମୋ ପାଖକୁ ଫେରିଯାଏ।
କାରଣାଜ୍ ଜାଯତେ କାର୍ଯଂ ଯତ୍ ତତ୍ ସର୍ଵତ୍ର ସଦ୍ ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସଦ୍ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରାଭଂ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଏଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରୁ କାରଣ ରହିଛି, ସେଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହିପରି ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସେ ସବୁବେଳେ ସତ୍ୟ ରହେ। ଅନ୍ୟଥା, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ପରି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ତାହା ଆସଲେ ନାହିଁ।