ଚିତ୍ତସ୍ଯାଦୌ ସ୍ଵରୂପଂ ମେ ଯଥାଵଦ୍ ଭଗଵନ୍ ଵଦ । ତତଶ୍ ଚିତ୍ତପରିତ୍ଯାଗଂ ଯଥାଵଦ୍ ଭଗଵନ୍ ଵଦ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆରମ୍ଭରେ ମନର ସ୍ୱଭାବ କଣ ତାହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ତାପରେ, ମନକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିବା ଯାଉଁଥିବା ଠିକ୍ ଉପାୟଟି ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵାସନୈଵ ମହାରାଜ ସ୍ଵରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ଚେତସଃ । ଚିତ୍ତଶବ୍ଦସ୍ ତୁ ପର୍ଯାଯୋ ଵାସନାଯା ଉଦାହୃତଃ
ହେ ମହାରାଜ, ମନର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ କେବଳ ଆଦତ ଓ ଆସକ୍ତି ଅଟେ। 'ମନ' ବୋଲିଯାଉଥିବା ଶବ୍ଦଟି ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଦତ ଓ ଆସକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ ମାତ୍ର।
ତ୍ଯାଗସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାତିସୁକରସ୍ ସୁସାଧସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନାଦ୍ ଅପି । ରତାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଧିକାନନ୍ଦଃ କୁସୁମାଦ୍ ଅପି ସୁନ୍ଦରଃ
ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ବହୁତ ସହଜ, ଶ୍ୱାସ ନେବାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସହଜ। ଏହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମିଳେ, ଏବଂ ଫୁଲରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର।
ମୂର୍ଖସ୍ଯ ତୁ ମନସ୍ତ୍ଯାଗୋ ନୂନଂ ଦୁସ୍ସାଧତାଂ ଗତଃ । ପୁକ୍କସସ୍ଯେଵ ସାମ୍ରାଜ୍ଯଂ ତୃଣସ୍ଯେଵ ସୁମେରୁତା
କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ପାଇଁ ମନକୁ ଛାଡ଼ିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ମିଳିବା, କିମ୍ବା ଘାସ ଟୁକୁର ପାଇଁ ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ହେବା।
ସ୍ଵରୂପଂ ଵେଦ୍ମି ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଵାସନାମଯମ୍ ଆକୁଲମ୍ । ତ୍ଯାଗୋ ଽସ୍ଯ ମନ୍ଯେ ଦୁସ୍ସାଧୋ ଵଜ୍ରନିର୍ଦଲନାଦ୍ ଅପି
ମୁଁ ମନର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣେଁ—ଏହା ଅନେକ ପୂର୍ବସଂସ୍କାରରେ ଗଠିତ ଏବଂ ସଦା ଅଶାନ୍ତ। ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିବା ହୀରା ଭାଙ୍ଗିବାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କଠିନ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
ସଂସୃତ୍ଯାମୋଦପୁଷ୍ପସ୍ଯ ଦୁଃଖତୈଲତିଲସ୍ଯ ଚ । ଜଗଦ୍ଵାଲମୃଣାଲସ୍ଯ ମୋହମାରୁତଖସ୍ଯ ଚ
ଏହି ସଂସାର ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ମାଳା ଫୁଲ, ଦୁଃଖର ତିଳପିଠା, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋଟସ ତଣ୍ଡି, ଏବଂ ମୋହର ପବନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଆକାଶ ପରି।
ଶରୀରଯନ୍ତ୍ରଵାହସ୍ଯ ହୃତ୍ପଦ୍ମଭ୍ରମରସ୍ଯ ଚ । ଅଯତ୍ନାଚ୍ ଚେତସସ୍ ତ୍ଯାଗୋ ଯଥା ଭଵତି ତଦ୍ ଵଦ
ଏହି ଦେହଟିଏ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର, ହୃଦୟ ହେଉଛି ମଧୁମକ୍ଷି ଘୁରୁଥିବା ପଦ୍ମ। ମନକୁ ସହଜରେ କିପରି ଛାଡ଼ିହେବାଏ? ଏହାକୁ ମୋତେ କୁହ।
ସର୍ଵନାଶୋ ଽସ୍ଯ ଯସ୍ ସାଧୋ ଚେତସସ୍ ସଂସୃତିକ୍ଷଯଃ । ସ ଏଵ ଚିତ୍ତସନ୍ତ୍ଯାଗ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିଭିଃ
ହେ ସାଧୁ, ମନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ—ଯାହା ସଂସାର ଚକ୍ରର ଶେଷ—ଏହାକୁ ଦୂରଦର୍ଶୀମାନେ ମନ ଛାଡ଼ିବା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଚିତ୍ତତ୍ଯାଗାଦ୍ ଅହଂ ମନ୍ଯେ ଚିତ୍ତନାଶସ୍ ସ୍ଵସିଦ୍ଧଯେ । ଅଭାଵଶ୍ ଚେତସୋ ଵ୍ଯାଧେଃ କଥମ୍ ଅସ୍ଯାନୁଭୂଯତେ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମନକୁ ଛାଡିଦେବା ଦ୍ୱାରା ମନର ନାଶ ହେଉଛି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ; କିନ୍ତୁ ମନର ରୋଗ ଯେତେବେଳେ ନାହିଁ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ କିପରି ଅନୁଭବ କରାଯିବ?
ଅହମ୍ବୀଜଦ୍ରୁମଂ ଚିତ୍ତଂ ସଶାଖାଫଲପଲ୍ଲଵମ୍ । ଉନ୍ମୂଲଯ ସମୂଲଂ ତ୍ଵମ୍ ଆକାଶଵିଶଦୋ ଭଵନ୍
ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧ ହେଉଛି ମନର ଗଛର ମୂଳ, ଯାହାର ଶାଖା, ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଅଛି; ତୁମେ ଏହି ଗଛକୁ ମୂଳ ସହିତ ଉଖାଡ଼ି ଦିଅ, ଏବଂ ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉ।
ଚେତସଃ କିଂ ମୁନେ ମୂଲଂ କୋ ଽଙ୍କୁରଃ କଶ୍ ଚ ସମ୍ଭଵଃ । କାଶ୍ ଶାଖାଃ କେ ଚ ଵା ସ୍କନ୍ଧାଃ କଥମ୍ ଉନ୍ମୂଲ୍ଯତେ ଚ ତତ୍
ହେ ମୁନି, ମନର ମୂଳ କଣ, ତାହାର ଅଙ୍କୁର କଣ, ଏବଂ ଏହା କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହାର ଶାଖାମାନେ କେଉଁଠି, ତାଳି ଏବଂ ତନ୍ତୁ କେଉଁଠି, ଏହାକୁ କିପରି ଉଖାଡ଼ି ଦିଆଯିବ?
ଅହମର୍ଥୋଦଯୋ ଯୋ ଽଯଂ ଚିଦାତ୍ମା ଵେଦନାତ୍ମକଃ । ଏତଚ୍ ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିଦ୍ଧି ବୀଜଂ ଜଗଦ୍ଗତମ୍
ଯେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯାହା ଚେତନା ଓ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱରୂପ, ସେଇ ମନର ଗଛର ବିଉ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ଅହମ୍ଭାଵାତ୍ମକଂ ଵିତ୍ତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତବୀଜମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ । ପରମାତ୍ମପଦକ୍ଷେତ୍ରଂ ନେତ୍ରଂ ମାଯାମଯସ୍ଯ ତତ୍
ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବଟିକୁ ଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ମନର ମୂଳ ବିଉ। ଏହି ଧନ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ଓ ମାୟାରେ ଗଢ଼ା ଯାହାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଖି।
ଏତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଥମୋଦ୍ଭିନ୍ନାଦ୍ ଯୋ ଽଙ୍କୁରୋ ଽନୁଭଵାକୃତିଃ । ନିଶ୍ଚଯାତ୍ମା ନିରାକାରୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସୋଚ୍ଯତେ
ଏହି ପ୍ରଥମ ଅଙ୍କୁରରୁ ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଆକାର ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ନିଶ୍ଚିତତା ଓ ଆକାରହୀନ, ସେହିଠିକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯଭିଧାନସ୍ଯ ଯାଙ୍କୁରସ୍ଯ ପ୍ରପୀନତା । ସଙ୍କଲ୍ପରୂପିଣୀ ତସ୍ଯାଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ମନୋ ଽଭିଧା
ଏହି ବୁଦ୍ଧି ନାମକ ଅଙ୍କୁରର ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସେ, ସେଠି ଚିନ୍ତା ରୂପ ହୁଏ; ଏହାକୁ 'ମନ' କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ମନସ' ବି କୁହନ୍ତି।
ଜୀଵୋ ମିଥ୍ଯୋପଲମ୍ଭାତ୍ମା ଶୂନ୍ଯାତ୍ମାପ୍ଯ୍ ଉପଲୋପମଃ । ସ୍ତମ୍ଭଃ କାଯୋ ଽଯମ୍ ଏତସ୍ଯ ସ୍ନାଯ୍ଵସ୍ଥିରସରଞ୍ଜିତଃ
ଜୀବ ମିଥ୍ୟା ଅନୁଭୂତି ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ସ୍ୱରୂପ, ଏହା ଏକ ଛାୟା ପରି। ଏହାର ଶରୀର ହେଉଛି ଏକ ଦଣ୍ଡ, ଯାହା ସ୍ନାୟୁ, ହାଡ଼ ଓ ରସରେ ରଙ୍ଗିତ।
ଦେଶାଦ୍ ଦେଶାନ୍ତରେ ଦୂରେ ଦେଶକାଲଵିଦୋ ଽସ୍ଯ ଯାଃ । ଶାଖାସ୍ ତାଶ୍ ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଦୀର୍ଘା ଦୂରତରାସ୍ ତତାଃ
ଏହି ଚିତ୍ତ ଗଛର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ, ଦୂର ଦୂରାନ୍ତରେ ବିସ୍ତାରିତ; ଏହାର ଦେଶ ଓ ସମୟ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଏହି ଶାଖାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅଥ ଭୋଗାଶ୍ ଚ ଭାଵାଭାଵମଯୋର୍ମଯଃ । ଵିଟପୌଘା ମହାନ୍ତୋ ଽସ୍ଯ ଶୁଭାଶୁଭଫଲାକୁଲାଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭୋଗ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ନାସ୍ତିତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣ ଏହି ଚିତ୍ତ ଗଛର ବଡ଼ ବଡ଼ ପତ୍ରମୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଈଦୃଶସ୍ଯାସ୍ଯ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଦୁର୍ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ । ଶାଖାଵିଲଵନଂ କୁର୍ଵନ୍ ମୂଲକାଷେ ଭରଂ କୁରୁ
ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଗଛର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁବେଳେ କାଟିଦେ, ଏହାର ମୂଳକୁ କାଟିବାରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲଗା।
ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଶାଖାଦେଃ କୁର୍ଵାଣୋ ଽହଂ ଵିକର୍ତନମ୍ । କଥଂ କରୋମି ମୂଲସ୍ଯ ନିଶ୍ଶେଷଂ କଷଣଂ ମୁନେ
ମୁଁ ଚିତ୍ତ ଗଛର ଶାଖାମାନେ କାଟୁଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କିପରି ଏହାର ମୂଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କାଟିପାରିବି, ମୁନି?
ଵାସନା ଵିଵିଧାଶ୍ ଶାଖାଃ ଫଲସ୍କନ୍ଧାଦିନାନ୍ଵିତାଃ । ଅଭାଵିତା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଲୂନାସ୍ ସଂଵିଦ୍ବଲେନ ତେ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆଦତ ଏକ ଗଛର ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ପରି, ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଭରିଆ। ଯଦି ଏହାକୁ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଶକ୍ତିରେ ଚାଲିବା ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଗୁଡିକ ଭିତରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭାବେ କଟିଯାଏ।
ଅସଂସକ୍ତମନା ମୌନୀ ଶାନ୍ତଵାଦଵିଚାରଣଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତକାରୀ ଯସ୍ ସୋ ଽନ୍ତର୍ ଲୂନଚିତ୍ତଲତୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଲଗା ଓ ଅନାସକ୍ତ, ଯିଏ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ, ଯିଏ ତର୍କ ବା ଆଲୋଚନାକୁ ଛାଡିଦେଇଛି, ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ କାମ କରେ—ସେଉଁଠି ମନର ଅଶାନ୍ତିର ମୂଳ ଭିତରେ କଟିଯାଏ।
ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମଲତାଜାଲଂ ପୌରୁଷେଣ ଵିକର୍ତଯନ୍ । ଯସ୍ ତିଷ୍ଠତି ସ ମୂଲସ୍ଯ ଯୋଗ୍ଯୋ ନିକଷଣେ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ମନର ଗଛରେ ଲଗିଥିବା ବେଳ ଓ ଜାଲକୁ କାଟିଦେଇପାରେ, ସେ ଏହି ଗଛର ମୂଳକୁ ଉପାଡିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଗୌଣଂ ଶାଖାଵିଲଵନଂ ମୁଖ୍ଯଂ ମୂଲଵିକର୍ତନମ୍ । ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ତେନ ତ୍ଵଂ ମୂଲକାଷପରୋ ଭଵ
ଶାଖା କାଟିବା ଗୁରୁତ୍ୱହୀନ, ମୂଳ କାଟିବା ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ। ତେଣୁ ତୁମେ ମନର ଗଛର ମୂଳକୁ ଉପାଡିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କର।
ମୁଖ୍ଯତ୍ଵେନ ମହାବୁଦ୍ଧେ ମୂଲଦାହମ୍ ଅଲଂ କୁରୁ । ଚିତ୍ତକଣ୍ଟକଷଣ୍ଡସ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅଚିତ୍ତତା
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ମୂଳକୁ ପୁରାପୁରି ପୋଡ଼ିଦିଅ। ଏଭଳି କଲେ ମନର କାଁଟାର ଝାଡ଼ି ସତ୍ୟରେ ମନହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ଅହମ୍ଭାଵାତ୍ମନଶ୍ ଚିତ୍ତଦ୍ରୁମବୀଜସ୍ଯ ହେ ମୁନେ । କୋ ଽନଲୋ ଦାହ୍ଯଦହନସମର୍ଥୋ ଽର୍ଥକରୋ ଭଵେତ୍
ହେ ମୁନି, ମନର ଗଛର ବିଜ ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ 'ମୁଁ' ଭାବ, ସେଠାରେ କେଉଁଠି ଏମିତି ଆଗି ଅଛି ଯାହା ଏହାକୁ ପୁରାପୁରି ପୋଡ଼ିପାରିବ?
ରାଜନ୍ ସ୍ଵାତ୍ମଵିଚାରୋ ଽଯଂ କୋ ଽହଂ ସ୍ଯାମ୍ ଇତି ରୂପଧୃତ୍ । ଚିତ୍ତଦୁର୍ଦ୍ରୁମବୀଜସ୍ଯ ଦହନେ ଦହନସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ହେ ରାଜା, 'ମୁଁ କିଏ?' ବୋଲି ନିଜକୁ ନିଜେ ପଚାରିବା ଯେଉଁ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ, ସେଇ ମନର ଦୁର୍ଲଭ ଗଛର ବିଜକୁ ପୋଡ଼ିଦେଇଥିବା ଆଗି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୁନେ ମଯା ମହାବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବହୁଶଃ ପ୍ରଵିଚାରିତମ୍ । ଯାଵନ୍ ନାହଂ ଜଗନ୍ ନୋର୍ଵୀ ନ ଚ ମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡଲମ୍
ହେ ମୁନି, ମୁଁ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ବାରମ୍ବାର ଭାବିଛି—ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀ ନୁହେଁ, ଏବଂ କୌଣସି ମଣ୍ଡଳ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନାଦ୍ରେସ୍ ତଟଂ ନ ଵିପିନଂ ନ ପର୍ଣସଦନାଦି ଵା । ଜଡତ୍ଵାନ୍ ନ ଚ ଦେହାଦି ନ ମାଂସାସ୍ଥ୍ଯସୃଗାଦି ଚ
ନଦୀ କୂଳ, ଜଙ୍ଗଲ, କିମ୍ବା ପତ୍ରର ଘର ଏହିପରି କିଛି ନାହିଁ; ଜଡତା ଦ୍ୱାରା ଦେହ, ମାଂସ, ହାଡ଼, ରକ୍ତ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅପି ନ ଚ ନ ଚ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ନ ମନୋ ନାପି ଚ ମତିର୍ ନାହମ୍ଭାଵଶ୍ ଚ ଜାଡ୍ଯତଃ
କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା 'ମୁଁ' ବୋଧ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ସବୁଠି ଜଡତା ରହିଛି।