ତଦ୍ ଉତ୍ଥାଯ ପୁରସ୍ସଂସ୍ଥଭୃଗୁପାତାଦ୍ ଅଵିଘ୍ନଜାତ୍ । ଵିନାଶାତ୍ମକତାଂ ନୀତ୍ଵା ସର୍ଵତ୍ଯାଗୀ ଭଵାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ତେଣୁ, ମୁଁ ଉଠି ଭୃଗୁ ଋଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, କୌଣସି ବାଧା ନ ହେବାରେ ଏହି ଦେହକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ସମସ୍ତ କିଛି ବିଦାୟ କରିବା ଲୋକ ହେବି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଦେହମ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥେ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଅସୌ ଜଵାତ୍ । କରୋତି ଯାଵଦ୍ ଉତ୍ଥାନଂ ତାଵତ୍ କୁମ୍ଭୋ ଽଭ୍ଯୁଵାଚ ହ
ଏପରି କହି, ଦେହକୁ ଗଭୀର ଖାଇଁଠି ଛାଡିବା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଉଠିବା ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ, କୁମ୍ଭ କଥା କହିଲେ।
ରାଜନ୍ କିମ୍ ଇତି ଦେହଂ ତ୍ଵଂ ନିରାଗସ୍କଂ ମହାଵଟେ । ତ୍ଯଜସ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞୋ ହି ଵୃଷଭଃ କୁପିତୋ ହନ୍ତି ତର୍ଣକମ୍
ରାଜା, ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଦେହକୁ ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ବଡ଼ ଗଡ଼ିରେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଅଜ୍ଞ ଓ କ୍ରୋଧିତ ବଳଦ ମଧ୍ୟ କମଳା ଗାସକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
ଜଡୋ ଵରାକୋ ମୂକାତ୍ମା ତପସ୍ଵୀ ଦେହକୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ । ନ କଶ୍ଚନ ତଵୈତସ୍ମୈ ମା ମୁଧୈଵ ରୁଷଂ କୁରୁ
ଏହି ଦେହ ନିର୍ଜୀବ, ଦୁଃଖୀ, ନିର୍ବାକ ଓ ତପସ୍ବୀ; ଏହା ତୁମର ନୁହେଁ। ଅଜ୍ଞତାରେ ଏହାପରି କ୍ରୋଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନାହିଁ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵୈଷ ମୂଢାତ୍ମା ଧ୍ଯାନଵାନ୍ ଇଵ ତିଷ୍ଠତି । ସଞ୍ଚାଲ୍ଯତେ ପରେଣୈଵ ତରଙ୍ଗେଣେଵ କାଷ୍ଠକମ୍
ଏହି ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ଲଗି ରହିଛି, ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିବା ପରି। ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥାଏ, ତରଙ୍ଗରେ ଗାଁଠି ଉଠିବା ପରି।
କ୍ଷୋଭଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯ ଏଵୈନଂ ନିଗ୍ରହାର୍ହୋ ମୁହୁର୍ ବଲାତ୍ । ତପସ୍ଵିନଂ ଯଥୈକାନ୍ତସଂସ୍ଥିତଂ ମତ୍ତତସ୍କରଃ
ଏହି ତପସ୍ବୀକୁ ବାହାର ଶକ୍ତି ପୁନିପୁନି ଦବାଇ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଯେପରି ମଦୋନ୍ମତ ଚୋର ଏକାଂତରେ ବସିଥିବାକୁ ବିଘ୍ନ କରେ।
ସୁଖଦୁଃଖାନୁଭୂତ୍ଯା ହି ନାପରାଧି ଶରୀରକମ୍ । ନାତ୍ମନଃ ଫଲପାତାତ୍ ସ ସ୍ପନ୍ଦୈର୍ ଵୃକ୍ଷୋ ଽପରାଧଵାନ୍
ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଦୋଷୀ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଗଛର ଫଳ ବାତାସର ହେଲେ ପଡିଯାଏ, ଏହାରେ ଗଛର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ।
ଵାତଃ ଫଲଶିଖାପୁଷ୍ପପାତନଂ କୁରୁତେ ସ୍ଫୁରନ୍ । ତରୁଣା ସାଧୁନା ସାଧୋର୍ ଅପରାଦ୍ଧଂ କିମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ବାତାସ ଚଳିବାରେ ଫଳ, ଶାଖା ଓ ଫୁଲ ପଡିଯାଏ; ଏହାରେ ଗଛର କଣ ଦୋଷ, ମହାନ ଜନ?
ତ୍ଯକ୍ତେନାପି ଶରୀରେଣ କିଲ ତାମରସେକ୍ଷଣ । ସର୍ଵତ୍ଯାଗୋ ନ ତେ ଯାତି ନିଷ୍ପତ୍ତିଂ ଵିଷମୋ ହି ସଃ
ଶରୀରକୁ ଛାଡି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ତାମରସ ନୟନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟକର।
ଭୃଗୋଃ କେଵଲମ୍ ଏତତ୍ ତ୍ଵଂ ନିରାଗସ୍କଂ ଶରୀରକମ୍ । ମୁଧା କ୍ଷିପସି ନୋ ଦେହତ୍ଯାଗେନ ତ୍ଯାଗିତା ଭଵେତ୍
ହେ ଭୃଗୁ, ତୁମର ଏହି ଶରୀର ନିର୍ଲୋଭ; ଏହାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ଛାଡି ଦେଉଛ, କିନ୍ତୁ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ମାନେ ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନାହିଁ।
ଯେନାଯଂ କ୍ଷୋଭ୍ଯତେ ଦେହୋ ମତ୍ତେଭେନେଵ ପାଦପଃ । ତତ୍ ସନ୍ତ୍ଯଜସି ଚେତ୍ ପାପଂ ତନ୍ ମହାତ୍ଯାଗଵାନ୍ ଭଵାନ୍
ଯେଉଁଠିଏ ଏହି ଦେହକୁ ଏମିତି ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଯେପରି ଏକ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଗଛକୁ ହଲାଇଦିଏ, ସେହି କାରଣକୁ ଯଦି ତୁମେ ଛାଡିଦେଉଛ, ତେବେ ତୁମେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ ହେବ।
ତସ୍ମିଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତେ ଭଵେତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ଦେହାଦି ଭୂପତେ । ନୋ ଚେନ୍ ନିର୍ଦଗ୍ଧମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରରୋହତି
ହେ ରାଜା, ସେହି କାରଣକୁ ଯଦି ଛାଡିଦେଉଛ, ତେବେ ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡିଦେଲା ହେବ; ଯଦି ଛାଡିନଥିବ, ଏହାକୁ ଜଳାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣିପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହେବ।
କେନାଯଂ ଚାଲ୍ଯତେ ଦେହଃ କିଂ ବୀଜଂ ଜନ୍ମକର୍ମଣାମ୍ । କସ୍ମିଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତେ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ସୁନ୍ଦର
କେଉଁଠିଏ ଏହି ଦେହକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ? ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ମୂଳ କ'ଣ? ସେହି କାରଣକୁ ଯଦି ଛାଡିଦେଉଛ, ହେ ସୁନ୍ଦର, ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ ହୋଇଯାଏ।
ସାଧୋ ନ ଦେହତ୍ଯାଗେନ ନ ରାଜ୍ଯତ୍ଯଜନେନ ଚ । ନ ଚୋଟଜାଦିପ୍ଲୋଷେଣ ସର୍ଵତ୍ଯାଗୋ ଭଵେନ୍ ନୃଣାମ୍
ହେ ସାଧୁ, ଦେହକୁ ଛାଡିଦେଇ, କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଛାପରି ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି ଜଳାଇଦେଇ, ଲୋକଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନା।
ଯତ୍ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵତୋ ଯଚ୍ ଚ ତସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵୈକକାରଣେ । ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସମ୍ପରିତ୍ଯକ୍ତେ ସର୍ଵତ୍ଯାଗଃ କୃତୋ ଭଵେତ୍
ଯେତେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅଛି, ସେସବୁକୁ ଯଦି ସମସ୍ତର କାରଣ ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ କଥାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗ ହେବାକୁ ଥାଏ।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଗତଂ ସାର୍ଵଂ ହେଯଂ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଥା । ସର୍ଵଂ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵର
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କିଛି ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିବା ଦରକାର, ସେଇ 'ସମସ୍ତ' କହିଲେ କ'ଣ ଅର୍ଥ? ହେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କୁହ।
ସାଧୋ ସର୍ଵକଲାଧାରଂ ଜୀଵପ୍ରାଣାଦିନାମକମ୍ । ନ ଜଡଂ ନାଜଡଂ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସର୍ଵମ୍ ଇତି ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ସାଧୁ, ସମସ୍ତ କଳାର ଆଧାର ଯାହା, ଜୀବନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଏମିତି ନାମରେ ଯାହାକୁ ଡାକାଯାଏ, ସେଇ ମନକୁ 'ସମସ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ନ ଜଡ, ନ ଅଜଡ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ।
ରାଜ୍ଯାଦେର୍ ଅଥ ଦେହାଦେର୍ ଆଶ୍ରମାଦେର୍ ମହୀପତେ । ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ମନୋ ବୀଜଂ ତରୁବୀଜଂ ତରୋର୍ ଇଵ
ହେ ରାଜା, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ ହେଉଛି ତାର ବୀଜ, ସେପରି ରାଜ୍ୟ, ଦେହ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ ଯେଉଁଠି ନାହିଁ, ସେସବୁର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ବୀଜେ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ସମ୍ଭଵାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଭୂଯସ୍ ସର୍ଵତ୍ଯାଗୋ ଭଵେଦ୍ ଇତି
ସବୁଠାରୁ ମୂଳ କାରଣକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସବୁକିଛିକୁ ଛାଡିଦେବା ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, କାରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଗ ସଫଳ ହୁଏ।
ସର୍ଵଂ ଧର୍ମାଦ୍ଯ୍ ଅଧର୍ମାଦି ରାଜ୍ଯାଦି ଵିପିନାଦି ଚ । ସଚିତ୍ତସ୍ଯ ପରଂ ଦୁଃଖଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ତସ୍ଯ ପରଂ ସୁଖମ୍
ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ—ମନ ଥିଲେ ଏହା ସବୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ନଥିଲେ ଏହା ସବୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଇଦଂ ଵିଵର୍ତତେ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ତଯା । ଦେହାଦ୍ଯାକାରଜାଲେନ ବୀଜଂ ଵୃକ୍ଷତଯା ଯଥା
ଏହି ମନଟିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକାର ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଗଛର ମୂଳ ଥିଏ ଏବଂ ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ପାଦପଃ ପଵନେନେଵ ଭୂକମ୍ପେନେଵ ପର୍ଵତଃ । ଭସ୍ତ୍ରା ଭସ୍ତ୍ରାହିନେଵାଯଂ ଦେହଶ୍ ଚିତ୍ତେନ ଚାଲ୍ଯତେ
ଏକ ଗଛ ବାତାସରେ ଯେପରି ହଲେଇଯାଏ, ପାହାଡ଼ ଭୂମିକମ୍ପରେ ଯେପରି ହଲେଇଯାଏ, କିମ୍ବା ଧମଣୀ ଧମଣୀଚାଳକ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମନ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ।
ସର୍ଵଭୂତୋପଭୋଗ୍ଯାନାଂ ଜରାମରଣଜନ୍ମନାମ୍ । ମହାମଣୀନାଂ ସୁଦୃଢଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ସମୁଦ୍ଗକମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନୁଭବ, ବୟସ୍, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ଭଳି ମହାମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଦୃଢ଼ ପେଟି ଭଳି ମନକୁ ଜାଣ।
ଚିତ୍ତଂ ଜୀଵୋ ମନୋ ମାଯା ପ୍ରାଣଶ୍ ଚେତ୍ଯାଦିଭିର୍ ମୁନେ । କ୍ରିଯାନୁରୂପୈର୍ ଅଭିଧାଵ୍ଯାପାରୈଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ମୁନି, ମନକୁ ଜୀବ, ବୁଦ୍ଧି, ମାୟା ଓ ପ୍ରାଣ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ; ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚଳନା ଅନୁଯାୟୀ ଅନେକ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତଂ ସର୍ଵମ୍ ଇତି ପ୍ରାହୁସ୍ ତସ୍ମିଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତେ ମହୀପତେ । ସର୍ଵାଧିଵ୍ଯାଧିସୀମାନ୍ତେ ସର୍ଵତ୍ଯାଗଃ କୃତୋ ଭଵେତ୍
ସମସ୍ତ କିଛି ମନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ସୀମା ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତତ୍ଯାଗଂ ଵିଦୁସ୍ ସର୍ଵତ୍ଯାଗଂ ତ୍ଯାଗଵିଦାଂ ଵର । ତସ୍ମିନ୍ ସିଦ୍ଧେ ମହାବାହୋ ସତ୍ଯଂ କେନାପି ଭୂଯତେ
ମନକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ବିରାଗ୍ୟ ବୋଲି ମନନ୍ତି; ଏହା ସାଧିତେ, ହେ ମହାବାହୁ, ଆଉ କିଛି ସତ୍ୟ ଅବସିଷ୍ଟ ରହିନଥାଏ।
ଚିତ୍ତେ ତ୍ଯକ୍ତେ ଲଯଂ ଯାତି ଦ୍ଵୈତମ୍ ଐକ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵତଃ । କେନଚିଦ୍ ଭୂଯତେ ଶାନ୍ତଂ ସ୍ଵଚ୍ଛମ୍ ଏକମ୍ ଅନାମଯମ୍
ମନକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁଇତା ଏକତାରେ ଲୟ ହୁଏ; ତାପରେ, ସେଠାରେ କେବଳ ଶାନ୍ତି ରହିଯାଏ—ନିର୍ମଳ, ଏକମାତ୍ର ଓ ଦୁଃଖରହିତ।
ଅସ୍ଯାଃ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଵିଦୁଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ସଂସୃତେସ୍ ସସ୍ଯସନ୍ତତେଃ । କ୍ଷେତ୍ରେ ତ୍ଵ୍ ଅକ୍ଷେତ୍ରତାଂ ଯାତେ ଶାଲେଃ କ ଇଵ ସମ୍ଭଵଃ
ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ଫସଲ ପାଇଁ ମନକୁ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କ୍ଷେତ୍ର ନଥିଲେ, ଧାନ ଚାଷ କେମିତି ହେବ?
ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ଵିଚିତ୍ରେହଂ ଭାଵାଭାଵଵିଲାସିନା । ଵିଵର୍ତତେ ଽର୍ଥଭାଵେନ ଜଲମ୍ ଊର୍ମିତଯା ଯଥା
ଏଠି, ମନ ନିଜେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଖେଳ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବସ୍ତୁ ରୂପେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ହେଇ ଦେଖାଯାଏ।
ଚିତ୍ତୋତ୍ସାଦନରୂପେଣ ସର୍ଵତ୍ଯାଗେନ ଭୂପତେ । ସର୍ଵମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ସମ୍ଯକ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ଯେନେଵ ସର୍ଵଦା
ହେ ରାଜା, ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦେଲେ, ସବୁକିଛି ଠିକ୍ ଭାବେ ମିଳିଯାଏ—ଯେପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ସବୁକିଛି ପାଇଥାଏ।