ଭାଣ୍ଡଜାତଂ ଦହତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନୌ ସହ ଶୁଷ୍କେନ୍ଧନେନ ତତ୍ । କେଵଲାକୃତିର୍ ଅସ୍ନେହସ୍ ତୁଷ୍ଟିମାନ୍ ଆହ ଭୂପତିଃ
ପାତ୍ରଗୁଡିକ ଶୁଷ୍କ ଜଳାଣା ସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଉଛି; କିନ୍ତୁ ରାଜା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ କେବଳ ଏକ ଆକୃତି, ମୋର କିଛି ଲାଗି ନାହିଁ.'
ଅହୋ ନୁ ଚିରକାଲେନ ଦେଵପୁତ୍ର ପ୍ରବୋଧିତଃ । ସମ୍ପନ୍ନଃ କେଵଲଶ୍ ଶୁଦ୍ଧସ୍ ସୁଖିତୋ ବୋଧଵାନ୍ ଅହମ୍
ଅହୋ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଦେବପୁତ୍ର, ମୁଁ ଜାଗିଉଛି; ଏବେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ, ସୁଖୀ ଓ ବୁଝିବା ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ.
କିଂ ନାମ କିଲ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଭଵେତ୍ ସାଙ୍କଲ୍ପିକକ୍ରମମ୍ । ଯଦ୍ ଭାଣ୍ଡୋପସ୍କରସ୍ଥାନସଦନାଦ୍ଯଵଲମ୍ବନମ୍
ଏହି ଜିନିଷଟି କଣ, ଯାହା କଳ୍ପନାର ଅନୁକ୍ରମକୁ ଅନୁସରେ—ଏହି ପାତ୍ର, ଉପକରଣ, ସ୍ଥାନ ଓ ଘର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା?
ଯାଵଦ୍ ଯାଵତ୍ ପ୍ରହୀଯନ୍ତେ ଵିବନ୍ଧା ବନ୍ଧହେତଵଃ । ତାଵତ୍ ତାଵତ୍ ସମାଯାତି ପରମାଂ ନିର୍ଵୃତିଂ ମନଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଧନ ଓ ବନ୍ଧନର କାରଣଗୁଡିକ ଦୂର ହେଉଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ.
ଶାମ୍ଯାମି ପରିନିର୍ଵାମି ସୁଖିତୋ ଽସ୍ମି ଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଵିବନ୍ଧାଃ ପ୍ରକ୍ଷଯଂ ଯାତାସ୍ ସର୍ଵତ୍ଯାଗୋ ମଯା କୃତଃ
ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାନ ପାଇଛି, ଆନନ୍ଦରେ ଅଛି, ଜୟ ପାଇଛି; ବନ୍ଧନଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ମୁଁ ସବୁକିଛି ଛାଡିଦେଇଛି।
ଦିଗମ୍ବରୋ ଦିକ୍ସଦନୋ ଦିକ୍ସଖୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ । ଦେଵପୁତ୍ର ମହାତ୍ଯାଗାତ୍ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ମୁଁ ଦିଗ୍ବସ୍ତ୍ର ହୋଇ, ଦିଗକୁ ଘର ଭାବରେ ଏବଂ ଦିଗକୁ ଆକାଶ ଭାବରେ ନେଇ, ଏଠାରେ ଦଉଡି ଅଛି; ଦେବପୁତ୍ର, ଏହି ବଡ଼ ତ୍ୟାଗ ପରେ ଆଉ କଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି?
ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ରାଜଞ୍ ଶିଖିଧ୍ଵଜ । ସର୍ଵତ୍ଯାଗପରାନନ୍ଦଂ ମା ମୁଧାଭିନଯୀକୁରୁ
ରାଜା ଶିଖିଧ୍ୱଜ, ତୁମେ ଏଯାଁ ସବୁକିଛି ଛାଡିନାହାଁ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗର ପରମ ଆନନ୍ଦକୁ ଅପରିଗ୍ରହ ଭାବରେ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନାହାଁ।
ତଵାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵାପରିତ୍ଯକ୍ତସ୍ ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଭାଗ ଉତ୍ତମଃ । ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ନିଶ୍ଶେଷଂ ପରାମ୍ ଆଯାସ୍ଯ୍ ଅଶୋକତାମ୍
ତୁମର ଏଯାଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ଅଂଶ ଅଛି, ଯାହା ଏଯାଁ ଛାଡିନାହାଁ; ସେଠାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତୁମେ ପରମ ଶୋକମୁକ୍ତିକୁ ପାଇବ।
ଇତି ଶ୍ରୁତଵତା ତେନ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଭୂଭୃତା । ଇଦମ୍ ଉକ୍ତଂ ମହାବାହୋ ରାମ ରାଜୀଵଲୋଚନ
ଏପରି ସୁନିବା ପରେ, ସେ ରାଜା କିଛି ଚିନ୍ତା କରି, ମହାବାହୁ ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯଵ୍ଯାଲସଙ୍ଘାତୋ ରକ୍ତମାଂସମଯାକୃତିଃ । ଶିଷ୍ଯତେ ସର୍ଵସନ୍ତ୍ଯାଗେ ଦେହୋ ମେ ଦେଵତାତ୍ମଜ
ସମସ୍ତ କିଛି ବିଦାୟ ଦେଲେ ପରେ, ମୋ ଦେହ ରହିଯାଏ — ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ଗଠିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟମନ୍ୟ ଚଳାପଟାରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଦେହ, ଦେବତାଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ତଦ୍ ଉତ୍ଥାଯ ପୁରସ୍ସଂସ୍ଥଭୃଗୁପାତାଦ୍ ଅଵିଘ୍ନଜାତ୍ । ଵିନାଶାତ୍ମକତାଂ ନୀତ୍ଵା ସର୍ଵତ୍ଯାଗୀ ଭଵାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ତେଣୁ, ମୁଁ ଉଠି ଭୃଗୁ ଋଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, କୌଣସି ବାଧା ନ ହେବାରେ ଏହି ଦେହକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ସମସ୍ତ କିଛି ବିଦାୟ କରିବା ଲୋକ ହେବି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଦେହମ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥେ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଅସୌ ଜଵାତ୍ । କରୋତି ଯାଵଦ୍ ଉତ୍ଥାନଂ ତାଵତ୍ କୁମ୍ଭୋ ଽଭ୍ଯୁଵାଚ ହ
ଏପରି କହି, ଦେହକୁ ଗଭୀର ଖାଇଁଠି ଛାଡିବା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଉଠିବା ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ, କୁମ୍ଭ କଥା କହିଲେ।
ରାଜନ୍ କିମ୍ ଇତି ଦେହଂ ତ୍ଵଂ ନିରାଗସ୍କଂ ମହାଵଟେ । ତ୍ଯଜସ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞୋ ହି ଵୃଷଭଃ କୁପିତୋ ହନ୍ତି ତର୍ଣକମ୍
ରାଜା, ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଦେହକୁ ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ବଡ଼ ଗଡ଼ିରେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଅଜ୍ଞ ଓ କ୍ରୋଧିତ ବଳଦ ମଧ୍ୟ କମଳା ଗାସକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
ଜଡୋ ଵରାକୋ ମୂକାତ୍ମା ତପସ୍ଵୀ ଦେହକୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ । ନ କଶ୍ଚନ ତଵୈତସ୍ମୈ ମା ମୁଧୈଵ ରୁଷଂ କୁରୁ
ଏହି ଦେହ ନିର୍ଜୀବ, ଦୁଃଖୀ, ନିର୍ବାକ ଓ ତପସ୍ବୀ; ଏହା ତୁମର ନୁହେଁ। ଅଜ୍ଞତାରେ ଏହାପରି କ୍ରୋଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନାହିଁ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵୈଷ ମୂଢାତ୍ମା ଧ୍ଯାନଵାନ୍ ଇଵ ତିଷ୍ଠତି । ସଞ୍ଚାଲ୍ଯତେ ପରେଣୈଵ ତରଙ୍ଗେଣେଵ କାଷ୍ଠକମ୍
ଏହି ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ଲଗି ରହିଛି, ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିବା ପରି। ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥାଏ, ତରଙ୍ଗରେ ଗାଁଠି ଉଠିବା ପରି।
କ୍ଷୋଭଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯ ଏଵୈନଂ ନିଗ୍ରହାର୍ହୋ ମୁହୁର୍ ବଲାତ୍ । ତପସ୍ଵିନଂ ଯଥୈକାନ୍ତସଂସ୍ଥିତଂ ମତ୍ତତସ୍କରଃ
ଏହି ତପସ୍ବୀକୁ ବାହାର ଶକ୍ତି ପୁନିପୁନି ଦବାଇ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଯେପରି ମଦୋନ୍ମତ ଚୋର ଏକାଂତରେ ବସିଥିବାକୁ ବିଘ୍ନ କରେ।
ସୁଖଦୁଃଖାନୁଭୂତ୍ଯା ହି ନାପରାଧି ଶରୀରକମ୍ । ନାତ୍ମନଃ ଫଲପାତାତ୍ ସ ସ୍ପନ୍ଦୈର୍ ଵୃକ୍ଷୋ ଽପରାଧଵାନ୍
ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଦୋଷୀ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଗଛର ଫଳ ବାତାସର ହେଲେ ପଡିଯାଏ, ଏହାରେ ଗଛର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ।
ଵାତଃ ଫଲଶିଖାପୁଷ୍ପପାତନଂ କୁରୁତେ ସ୍ଫୁରନ୍ । ତରୁଣା ସାଧୁନା ସାଧୋର୍ ଅପରାଦ୍ଧଂ କିମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ବାତାସ ଚଳିବାରେ ଫଳ, ଶାଖା ଓ ଫୁଲ ପଡିଯାଏ; ଏହାରେ ଗଛର କଣ ଦୋଷ, ମହାନ ଜନ?
ତ୍ଯକ୍ତେନାପି ଶରୀରେଣ କିଲ ତାମରସେକ୍ଷଣ । ସର୍ଵତ୍ଯାଗୋ ନ ତେ ଯାତି ନିଷ୍ପତ୍ତିଂ ଵିଷମୋ ହି ସଃ
ଶରୀରକୁ ଛାଡି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ତାମରସ ନୟନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟକର।
ଭୃଗୋଃ କେଵଲମ୍ ଏତତ୍ ତ୍ଵଂ ନିରାଗସ୍କଂ ଶରୀରକମ୍ । ମୁଧା କ୍ଷିପସି ନୋ ଦେହତ୍ଯାଗେନ ତ୍ଯାଗିତା ଭଵେତ୍
ହେ ଭୃଗୁ, ତୁମର ଏହି ଶରୀର ନିର୍ଲୋଭ; ଏହାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ଛାଡି ଦେଉଛ, କିନ୍ତୁ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ମାନେ ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନାହିଁ।
ଯେନାଯଂ କ୍ଷୋଭ୍ଯତେ ଦେହୋ ମତ୍ତେଭେନେଵ ପାଦପଃ । ତତ୍ ସନ୍ତ୍ଯଜସି ଚେତ୍ ପାପଂ ତନ୍ ମହାତ୍ଯାଗଵାନ୍ ଭଵାନ୍
ଯେଉଁଠିଏ ଏହି ଦେହକୁ ଏମିତି ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଯେପରି ଏକ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଗଛକୁ ହଲାଇଦିଏ, ସେହି କାରଣକୁ ଯଦି ତୁମେ ଛାଡିଦେଉଛ, ତେବେ ତୁମେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ ହେବ।
ତସ୍ମିଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତେ ଭଵେତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ଦେହାଦି ଭୂପତେ । ନୋ ଚେନ୍ ନିର୍ଦଗ୍ଧମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ ପ୍ରରୋହତି
ହେ ରାଜା, ସେହି କାରଣକୁ ଯଦି ଛାଡିଦେଉଛ, ତେବେ ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡିଦେଲା ହେବ; ଯଦି ଛାଡିନଥିବ, ଏହାକୁ ଜଳାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣିପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହେବ।
କେନାଯଂ ଚାଲ୍ଯତେ ଦେହଃ କିଂ ବୀଜଂ ଜନ୍ମକର୍ମଣାମ୍ । କସ୍ମିଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତେ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ସୁନ୍ଦର
କେଉଁଠିଏ ଏହି ଦେହକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ? ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ମୂଳ କ'ଣ? ସେହି କାରଣକୁ ଯଦି ଛାଡିଦେଉଛ, ହେ ସୁନ୍ଦର, ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ ହୋଇଯାଏ।
ସାଧୋ ନ ଦେହତ୍ଯାଗେନ ନ ରାଜ୍ଯତ୍ଯଜନେନ ଚ । ନ ଚୋଟଜାଦିପ୍ଲୋଷେଣ ସର୍ଵତ୍ଯାଗୋ ଭଵେନ୍ ନୃଣାମ୍
ହେ ସାଧୁ, ଦେହକୁ ଛାଡିଦେଇ, କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଛାପରି ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି ଜଳାଇଦେଇ, ଲୋକଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନା।
ଯତ୍ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵତୋ ଯଚ୍ ଚ ତସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵୈକକାରଣେ । ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସମ୍ପରିତ୍ଯକ୍ତେ ସର୍ଵତ୍ଯାଗଃ କୃତୋ ଭଵେତ୍
ଯେତେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅଛି, ସେସବୁକୁ ଯଦି ସମସ୍ତର କାରଣ ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ କଥାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗ ହେବାକୁ ଥାଏ।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଗତଂ ସାର୍ଵଂ ହେଯଂ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଥା । ସର୍ଵଂ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵର
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କିଛି ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିବା ଦରକାର, ସେଇ 'ସମସ୍ତ' କହିଲେ କ'ଣ ଅର୍ଥ? ହେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କୁହ।
ସାଧୋ ସର୍ଵକଲାଧାରଂ ଜୀଵପ୍ରାଣାଦିନାମକମ୍ । ନ ଜଡଂ ନାଜଡଂ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସର୍ଵମ୍ ଇତି ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ସାଧୁ, ସମସ୍ତ କଳାର ଆଧାର ଯାହା, ଜୀବନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଏମିତି ନାମରେ ଯାହାକୁ ଡାକାଯାଏ, ସେଇ ମନକୁ 'ସମସ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ନ ଜଡ, ନ ଅଜଡ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ।
ରାଜ୍ଯାଦେର୍ ଅଥ ଦେହାଦେର୍ ଆଶ୍ରମାଦେର୍ ମହୀପତେ । ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ମନୋ ବୀଜଂ ତରୁବୀଜଂ ତରୋର୍ ଇଵ
ହେ ରାଜା, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ ହେଉଛି ତାର ବୀଜ, ସେପରି ରାଜ୍ୟ, ଦେହ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ ଯେଉଁଠି ନାହିଁ, ସେସବୁର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ବୀଜେ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ସମ୍ଭଵାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଭୂଯସ୍ ସର୍ଵତ୍ଯାଗୋ ଭଵେଦ୍ ଇତି
ସବୁଠାରୁ ମୂଳ କାରଣକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସବୁକିଛିକୁ ଛାଡିଦେବା ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, କାରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଗ ସଫଳ ହୁଏ।
ସର୍ଵଂ ଧର୍ମାଦ୍ଯ୍ ଅଧର୍ମାଦି ରାଜ୍ଯାଦି ଵିପିନାଦି ଚ । ସଚିତ୍ତସ୍ଯ ପରଂ ଦୁଃଖଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ତସ୍ଯ ପରଂ ସୁଖମ୍
ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ—ମନ ଥିଲେ ଏହା ସବୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ନଥିଲେ ଏହା ସବୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।