ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାଦାଯ ବୃସିକାମ୍ ଅଗ୍ନାଵ୍ ଇନ୍ଧନଵୃଦ୍ଧିଦାମ୍ । ଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମ୍ ଆସନାର୍ଥଂ ଚେତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନୌ ତତ୍ଯାଜ ଭାସୁରେ
ଏହିପରି କହି, ସେ ଛଡ଼ଟିକୁ ନେଇ, ଯାହା ଅଗ୍ନିରେ ଇନ୍ଧନ ବଢ଼ାଇଥିଲା, ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଓ ବସିବା ପାଇଁ ଥିଲା ବୋଲି, ତାହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନିରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଯତ୍ ତ୍ଯାଜ୍ଯମ୍ ଅଚିରେଣୈଵ ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯଂ କିଲ ତତ୍ ସତା । ଉପାଯଃ କ୍ରିଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ ଉପାଦେଯେ ମତେ ସତି
ଯାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଛାଡ଼ିବା ଦରକାର, ଭଲ ଲୋକେ ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ମନେ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଶୀଘ୍ରମ୍ ଅଗ୍ନାଵ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଭାଣ୍ଡଜାଲଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଏକଵାରଂ ଦହନ୍ନ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଦାହ୍ଯଂ ଭଵତି ତୁଷ୍ଟଯେ
ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଣ୍ଡାଗୁଡିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକେଇ ଫେଳିଦେଉଛି; ଏକଥର ଅଗ୍ନି ଜଳିଲେ, ଯେଉଁ ଜିନିଷ ପକାଯିବାକୁ ଥିଲା, ତାହା ଅଗ୍ନିର ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ଉପାଦାନ ହେଇଯାଏ।
ସାଧୋ କ୍ରିଯୋପକରଣ ନିଷ୍କ୍ରିଯସ୍ ତ୍ଵାଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ନ ଖେଦସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯୋ ଽନୁପଯୋଗ୍ଯଂ ବିଭର୍ତି କଃ
ହେ ସାଧୁ, କାମ କରିବା ଉପକରଣଗୁଡିକୁ ମୁଁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ଏବେ ସେଗୁଡିକ ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ; ଏଠାରେ କିଛି ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ—ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଜିନିଷ କିଏ ରଖିବ?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵାଞ୍ ଝଗିତି ଭୋଜନଭାଜନାଦ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ଜୁହାଵ ଵନଵାସଵିଲାସଯୋଗ୍ଯମ୍ । ତଦ୍ ଭାଣ୍ଡଜାଲମ୍ ଅନଲେ ସମମ୍ ଏଵ ରାଜା କଲ୍ପାନ୍ତତେଜସି ଜଗଜ୍ ଜ୍ଵଲତୀଵ କାଲଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଖାଇବା ଭାଣ୍ଡା ଓ ଅନ୍ୟ ଅଟାଇଯିବା ଜିନିଷ, ଯେଉଁଗୁଡିକ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଦେଲା; ଏହି ଭାଣ୍ଡାଗୁଡିକ ଅଗ୍ନିରେ ଏମିତି ଜଳିଲା, ଯେଉଁଠି କାଳ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସାରା ଜଗତକୁ ଗଳାଇ ଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗିଲା।
ଅଥୋତ୍ଥାଯ ଦଦାହାସୌ ଶୁଷ୍କଂ ତତ୍ ପର୍ଣମନ୍ଦିରମ୍ । ଅଜ୍ଞେନ ସ୍ଵେନ ମନସା ଵୃଥା ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯକଲ୍ପିତମ୍
ତାପରେ, ଉଠି ସେ ଶୁଖି ଗୋପାଳ ଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳାଇଦେଲା, ଯାହା ତାଙ୍କର ଅଜ୍ଞତା ମନ ଅପରିଗଣିତ ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରି ତିଆରି କରିଥିଲା।
ଶିଷ୍ଟଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଭଵତ୍ ତତ୍ର ତତ୍ ସ ଶିଖିଧ୍ଵଜଃ । ଅସଂରବ୍ଧମନା ମୌନୀ କ୍ରମେଣ ସମଯା ଧିଯା
ଯେଉଁଠି କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା, ସେଠି ଶିଖିଧ୍ୱଜ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଏବଂ ନିରବତାରେ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଏବଂ ବିଚାର କରି କାମ କରିଥିଲେ।
ଦଦାହ ଦୂରେ ଚିକ୍ଷେପ ତତ୍ଯାଜ ଚ ବଭଞ୍ଜ ଚ । ଭାଣ୍ଡଜାତଂ ସ୍ଵଵସନଭୋଜନାଦ୍ଯ୍ ଅପି ରୁଷ୍ଟଵତ୍
ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ, ନିଜ ପୋଷାକ ଓ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ, ଜଣେ କ୍ରୁଧିତ ଲୋକ ଭଳି, ଜଳାଇଦେଲେ, ଦୂରକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ, ଛାଡିଦେଲେ ଓ ଭଙ୍ଗିଦେଲେ।
ସ ବଭୂଵାଶ୍ରମସ୍ ତସ୍ଯ ଦଗ୍ଧନଷ୍ଟନିଜସ୍ଥିତିଃ । ଵୀରଭଦ୍ରବଲଧ୍ଵସ୍ତଦକ୍ଷଯଜ୍ଞାଶ୍ରମୋପମଃ
ତାଙ୍କର ନିଜ ସାମଗ୍ରୀ ଜଳିଗଲା ଓ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଭୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆଶ୍ରମ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ ଓ ଉଜାଡ ହେଇଗଲା।
ଆଶ୍ରମାତ୍ ତେ ମୃଗଖଗାସ୍ ତ୍ଯକ୍ତରୋମନ୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଯଯୁଃ । ସାଗ୍ନିଦାହାତ୍ ପୁରଵରାଦ୍ ଭୀତଭୀତା ଜନା ଇଵ
ସେ ଆଶ୍ରମରୁ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଚରାଗାହ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ ପରେ ଲୋକମାନେ ଭୟରେ ସହର ଛାଡି ଯାନ୍ତି।
ଭାଣ୍ଡଜାତଂ ଦହତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନୌ ସହ ଶୁଷ୍କେନ୍ଧନେନ ତତ୍ । କେଵଲାକୃତିର୍ ଅସ୍ନେହସ୍ ତୁଷ୍ଟିମାନ୍ ଆହ ଭୂପତିଃ
ପାତ୍ରଗୁଡିକ ଶୁଷ୍କ ଜଳାଣା ସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଉଛି; କିନ୍ତୁ ରାଜା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ କେବଳ ଏକ ଆକୃତି, ମୋର କିଛି ଲାଗି ନାହିଁ.'
ଅହୋ ନୁ ଚିରକାଲେନ ଦେଵପୁତ୍ର ପ୍ରବୋଧିତଃ । ସମ୍ପନ୍ନଃ କେଵଲଶ୍ ଶୁଦ୍ଧସ୍ ସୁଖିତୋ ବୋଧଵାନ୍ ଅହମ୍
ଅହୋ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଦେବପୁତ୍ର, ମୁଁ ଜାଗିଉଛି; ଏବେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ, ସୁଖୀ ଓ ବୁଝିବା ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ.
କିଂ ନାମ କିଲ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଭଵେତ୍ ସାଙ୍କଲ୍ପିକକ୍ରମମ୍ । ଯଦ୍ ଭାଣ୍ଡୋପସ୍କରସ୍ଥାନସଦନାଦ୍ଯଵଲମ୍ବନମ୍
ଏହି ଜିନିଷଟି କଣ, ଯାହା କଳ୍ପନାର ଅନୁକ୍ରମକୁ ଅନୁସରେ—ଏହି ପାତ୍ର, ଉପକରଣ, ସ୍ଥାନ ଓ ଘର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା?
ଯାଵଦ୍ ଯାଵତ୍ ପ୍ରହୀଯନ୍ତେ ଵିବନ୍ଧା ବନ୍ଧହେତଵଃ । ତାଵତ୍ ତାଵତ୍ ସମାଯାତି ପରମାଂ ନିର୍ଵୃତିଂ ମନଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଧନ ଓ ବନ୍ଧନର କାରଣଗୁଡିକ ଦୂର ହେଉଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ.
ଶାମ୍ଯାମି ପରିନିର୍ଵାମି ସୁଖିତୋ ଽସ୍ମି ଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଵିବନ୍ଧାଃ ପ୍ରକ୍ଷଯଂ ଯାତାସ୍ ସର୍ଵତ୍ଯାଗୋ ମଯା କୃତଃ
ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାନ ପାଇଛି, ଆନନ୍ଦରେ ଅଛି, ଜୟ ପାଇଛି; ବନ୍ଧନଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ମୁଁ ସବୁକିଛି ଛାଡିଦେଇଛି।
ଦିଗମ୍ବରୋ ଦିକ୍ସଦନୋ ଦିକ୍ସଖୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ । ଦେଵପୁତ୍ର ମହାତ୍ଯାଗାତ୍ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ମୁଁ ଦିଗ୍ବସ୍ତ୍ର ହୋଇ, ଦିଗକୁ ଘର ଭାବରେ ଏବଂ ଦିଗକୁ ଆକାଶ ଭାବରେ ନେଇ, ଏଠାରେ ଦଉଡି ଅଛି; ଦେବପୁତ୍ର, ଏହି ବଡ଼ ତ୍ୟାଗ ପରେ ଆଉ କଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି?
ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ରାଜଞ୍ ଶିଖିଧ୍ଵଜ । ସର୍ଵତ୍ଯାଗପରାନନ୍ଦଂ ମା ମୁଧାଭିନଯୀକୁରୁ
ରାଜା ଶିଖିଧ୍ୱଜ, ତୁମେ ଏଯାଁ ସବୁକିଛି ଛାଡିନାହାଁ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗର ପରମ ଆନନ୍ଦକୁ ଅପରିଗ୍ରହ ଭାବରେ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନାହାଁ।
ତଵାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵାପରିତ୍ଯକ୍ତସ୍ ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଭାଗ ଉତ୍ତମଃ । ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ନିଶ୍ଶେଷଂ ପରାମ୍ ଆଯାସ୍ଯ୍ ଅଶୋକତାମ୍
ତୁମର ଏଯାଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ଅଂଶ ଅଛି, ଯାହା ଏଯାଁ ଛାଡିନାହାଁ; ସେଠାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତୁମେ ପରମ ଶୋକମୁକ୍ତିକୁ ପାଇବ।
ଇତି ଶ୍ରୁତଵତା ତେନ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଭୂଭୃତା । ଇଦମ୍ ଉକ୍ତଂ ମହାବାହୋ ରାମ ରାଜୀଵଲୋଚନ
ଏପରି ସୁନିବା ପରେ, ସେ ରାଜା କିଛି ଚିନ୍ତା କରି, ମହାବାହୁ ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯଵ୍ଯାଲସଙ୍ଘାତୋ ରକ୍ତମାଂସମଯାକୃତିଃ । ଶିଷ୍ଯତେ ସର୍ଵସନ୍ତ୍ଯାଗେ ଦେହୋ ମେ ଦେଵତାତ୍ମଜ
ସମସ୍ତ କିଛି ବିଦାୟ ଦେଲେ ପରେ, ମୋ ଦେହ ରହିଯାଏ — ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ଗଠିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟମନ୍ୟ ଚଳାପଟାରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଦେହ, ଦେବତାଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ତଦ୍ ଉତ୍ଥାଯ ପୁରସ୍ସଂସ୍ଥଭୃଗୁପାତାଦ୍ ଅଵିଘ୍ନଜାତ୍ । ଵିନାଶାତ୍ମକତାଂ ନୀତ୍ଵା ସର୍ଵତ୍ଯାଗୀ ଭଵାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ତେଣୁ, ମୁଁ ଉଠି ଭୃଗୁ ଋଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, କୌଣସି ବାଧା ନ ହେବାରେ ଏହି ଦେହକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ସମସ୍ତ କିଛି ବିଦାୟ କରିବା ଲୋକ ହେବି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଦେହମ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥେ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଅସୌ ଜଵାତ୍ । କରୋତି ଯାଵଦ୍ ଉତ୍ଥାନଂ ତାଵତ୍ କୁମ୍ଭୋ ଽଭ୍ଯୁଵାଚ ହ
ଏପରି କହି, ଦେହକୁ ଗଭୀର ଖାଇଁଠି ଛାଡିବା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଉଠିବା ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ, କୁମ୍ଭ କଥା କହିଲେ।
ରାଜନ୍ କିମ୍ ଇତି ଦେହଂ ତ୍ଵଂ ନିରାଗସ୍କଂ ମହାଵଟେ । ତ୍ଯଜସ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞୋ ହି ଵୃଷଭଃ କୁପିତୋ ହନ୍ତି ତର୍ଣକମ୍
ରାଜା, ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଦେହକୁ ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ବଡ଼ ଗଡ଼ିରେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଅଜ୍ଞ ଓ କ୍ରୋଧିତ ବଳଦ ମଧ୍ୟ କମଳା ଗାସକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
ଜଡୋ ଵରାକୋ ମୂକାତ୍ମା ତପସ୍ଵୀ ଦେହକୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ । ନ କଶ୍ଚନ ତଵୈତସ୍ମୈ ମା ମୁଧୈଵ ରୁଷଂ କୁରୁ
ଏହି ଦେହ ନିର୍ଜୀବ, ଦୁଃଖୀ, ନିର୍ବାକ ଓ ତପସ୍ବୀ; ଏହା ତୁମର ନୁହେଁ। ଅଜ୍ଞତାରେ ଏହାପରି କ୍ରୋଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନାହିଁ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵୈଷ ମୂଢାତ୍ମା ଧ୍ଯାନଵାନ୍ ଇଵ ତିଷ୍ଠତି । ସଞ୍ଚାଲ୍ଯତେ ପରେଣୈଵ ତରଙ୍ଗେଣେଵ କାଷ୍ଠକମ୍
ଏହି ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ଲଗି ରହିଛି, ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିବା ପରି। ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥାଏ, ତରଙ୍ଗରେ ଗାଁଠି ଉଠିବା ପରି।
କ୍ଷୋଭଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯ ଏଵୈନଂ ନିଗ୍ରହାର୍ହୋ ମୁହୁର୍ ବଲାତ୍ । ତପସ୍ଵିନଂ ଯଥୈକାନ୍ତସଂସ୍ଥିତଂ ମତ୍ତତସ୍କରଃ
ଏହି ତପସ୍ବୀକୁ ବାହାର ଶକ୍ତି ପୁନିପୁନି ଦବାଇ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଯେପରି ମଦୋନ୍ମତ ଚୋର ଏକାଂତରେ ବସିଥିବାକୁ ବିଘ୍ନ କରେ।
ସୁଖଦୁଃଖାନୁଭୂତ୍ଯା ହି ନାପରାଧି ଶରୀରକମ୍ । ନାତ୍ମନଃ ଫଲପାତାତ୍ ସ ସ୍ପନ୍ଦୈର୍ ଵୃକ୍ଷୋ ଽପରାଧଵାନ୍
ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଦୋଷୀ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଗଛର ଫଳ ବାତାସର ହେଲେ ପଡିଯାଏ, ଏହାରେ ଗଛର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ।
ଵାତଃ ଫଲଶିଖାପୁଷ୍ପପାତନଂ କୁରୁତେ ସ୍ଫୁରନ୍ । ତରୁଣା ସାଧୁନା ସାଧୋର୍ ଅପରାଦ୍ଧଂ କିମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ବାତାସ ଚଳିବାରେ ଫଳ, ଶାଖା ଓ ଫୁଲ ପଡିଯାଏ; ଏହାରେ ଗଛର କଣ ଦୋଷ, ମହାନ ଜନ?
ତ୍ଯକ୍ତେନାପି ଶରୀରେଣ କିଲ ତାମରସେକ୍ଷଣ । ସର୍ଵତ୍ଯାଗୋ ନ ତେ ଯାତି ନିଷ୍ପତ୍ତିଂ ଵିଷମୋ ହି ସଃ
ଶରୀରକୁ ଛାଡି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ତାମରସ ନୟନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟକର।
ଭୃଗୋଃ କେଵଲମ୍ ଏତତ୍ ତ୍ଵଂ ନିରାଗସ୍କଂ ଶରୀରକମ୍ । ମୁଧା କ୍ଷିପସି ନୋ ଦେହତ୍ଯାଗେନ ତ୍ଯାଗିତା ଭଵେତ୍
ହେ ଭୃଗୁ, ତୁମର ଏହି ଶରୀର ନିର୍ଲୋଭ; ଏହାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ଛାଡି ଦେଉଛ, କିନ୍ତୁ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ମାନେ ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନାହିଁ।