ଅସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରୁତେ ମତେ ଜ୍ଞାତେ ତପୋଧ୍ଯାନଜପାଦିକମ୍ । ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତୌ ତୁ ତସ୍ଯେହ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉପଯୁଜ୍ଯତେ
ଏହି ଜ୍ଞାନଟି ଶୁଣି, ବୁଝି ଏବଂ ଅନୁଭବ କରିଲେ, ତପ, ଧ୍ୟାନ, ଜପ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରର କ୍ରିୟା ମୁକ୍ତି ପାଇବାରେ କିଛି ଉପକାର କରେନାହିଁ।
ଏତଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରଘନାଭ୍ଯାସାତ୍ ପୌନଃପୁନ୍ଯେନ ଵୀକ୍ଷିତାତ୍ । ଜନ୍ତୋଃ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯପୂର୍ଵଂ ହି ଚିତ୍ତସଂସ୍କାରପୂର୍ଵକମ୍
ଏହି ଗଭୀର ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ଥର ପଠନ ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଫଳରେ, ଜଣେ ମଣିଷର ଚିତ୍ତ ପରିଶୁଧି ହେବା ପରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଅହଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ପ୍ରୌଢୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯପିଶାଚକଃ । ପିଶାଚୋ ଽର୍କୋଦଯେନେଵ ସ୍ଵଯଂ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଵିଘ୍ନତଃ
‘ମୁଁ ଏହି ଜଗତ’ ଭାବ, ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ଭୂତ ଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଭୂତ ମିଶିଯିବା ପରି, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଭ୍ରମୋ ଜଗଦ୍ ଅହଂ ଚେତି ସ୍ଥିତ ଏଵୋପଶାମ୍ଯତି । ସ୍ଵପ୍ନମୋହଃ ପରିଜ୍ଞାତ ଇଵ ନୋ ରମଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
‘ମୁଁ ଏହି ଜଗତ’ ଭ୍ରମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଜଣାଯାଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଆଉ କିଛି ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ।
ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପନଗରେ ପୁଂସୋ ହର୍ଷଵିଷାଦିତା । ନ ବାଧତେ ତଥୈଵାନ୍ତଃ ପରିଜ୍ଞାତେ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମେ
ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନଗରରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ବି ଭିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ମନରେ ଏହି ଜଗତର ଭ୍ରମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ଆମକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇନାହିଁ।
ଚିତ୍ରସର୍ପଃ ପରିଜ୍ଞାତୋ ନ ସର୍ପଭଯଦୋ ଯଥା । ଦୃଶ୍ଯସର୍ପଃ ପରିଜ୍ଞାତସ୍ ତଥା ନ ସୁଖଦୁଃଖଦଃ
ଯେପରି ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ସାପକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ସେଥିରେ ସାପର ଭୟ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଇନାହିଁ।
ପରିଜ୍ଞାନେନ ସର୍ପତ୍ଵଂ ଚିତ୍ରସର୍ପସ୍ଯ ନଶ୍ଯତି । ଯଥା ତଥୈଵ ସଂସାରସ୍ ସ୍ଥିତ ଏଵୋପଶାମ୍ଯତି
ଯେପରି ଚିତ୍ରର ସାପକୁ ବୁଝିଲେ, ତାହାର ସାପ ଭାବ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଜଗତ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ସୁମନଃପଲ୍ଲଵାମର୍ଷେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵ୍ଯତିକରୋ ଭଵେତ୍ । ପରମାର୍ଥପଦପ୍ରାପ୍ତୌ ନ ତୁ ଵ୍ଯତିକରୋ ଽସ୍ତି ନଃ
ଫୁଲର କୋମଳ ପତ୍ରକୁ ଛୁଇଁଲେ କିଛି ଅସୁବିଧା ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନାହିଁ।
ଗଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅଵଯଵସ୍ପନ୍ଦସ୍ ସୁମନଃପତ୍ରମର୍ଦନେ । ଇହ ଧୀମାତ୍ରବୋଧସ୍ ତୁ ନାଙ୍ଗାଵଯଵବୋଧନମ୍
ଫୁଲର ପତ୍ରକୁ ଦବାଇଲେ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହଲିଉଛି; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିର, ଶରୀରର ଅଂଗ ଅଂଶର ଜଣାବା ନୁହେଁ।
ସୁଖାସନୋପଵିଷ୍ଟେନ ଯଥାସମ୍ଭଵମ୍ ଅଶ୍ନତା । ଭୋଗଜାଲଂ ସଦାଚାରଵିରୁଦ୍ଧେଷୁ ନ ତିଷ୍ଠତା
ସୁବିଧା ଅସନରେ ବସି, ଯଥାଯଥ ଖାଇଲେ, ଜଣେ ସଦାଚାର ବିରୋଧୀ ଭୋଗରେ ରହେନାହିଁ।
ଯଥାକ୍ଷଣଂ ଯଥାଦେଶଂ ପ୍ରଵିଚାରଯତା ସୁଖମ୍ । ଯଥାସମ୍ଭଵସତ୍ସଙ୍ଗମ୍ ଇଦଂ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅଥେତରତ୍
ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଆନନ୍ଦକୁ ଯଥାଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଯଥାଯଥ ସଙ୍ଗ କରି, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବା।
ଆସାଦ୍ଯତେ ମହାଜ୍ଞାନବୋଧସ୍ ସଂସାରଶାନ୍ତିଦଃ । ସ ଭୂଯୋ ଯେନ ନାଯାତି ଯୋନିଯନ୍ତ୍ରପ୍ରପୀଡନମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏହି ସଂସାରକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ସେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏଉଁ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ପୁନି ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ।
ଏତାଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯେ ଭୂତା ଭୋଗାନ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ରସେ ସ୍ଥିତାଃ । ସ୍ଵମାତୃଵିଷ୍ଠାକ୍ରିମଯଃ କୀର୍ତନୀଯା ନ ତେ ଽଧମାଃ
ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ଆନନ୍ଦରେ ବିଲିନ ହୋଇ ଅପନ ମାଆର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ, ସେମାନେ ନିଚ୍ ନୁହଁନ୍ତି ।
ଶୃଣୁ ତାଵଦ୍ ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵଂ କଥ୍ଯମାନମ୍ ଇମଂ ମଯା । ରାଘଵ ଜ୍ଞାନଵିସ୍ତାରଂ ବୁଦ୍ଧିସାରତରାନ୍ତରମ୍
ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି ।
ଯଯେଦଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ତାଂ ତୁ ଵିସ୍ତରତଶ୍ ଶୃଣୁ । ଵିଚାର୍ଯତେ ଯଥାର୍ଥୋ ଽଯଂ ଯଯା ଚ ପରିଭାଷଯା
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଯାହା ପଠାଯାଉଛି, ତାହାକୁ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ; ଏହାର ଅର୍ଥ କିପରି ବିଚାର କରାଯାଏ ଏବଂ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଏ, ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେ ।
ଯେନେହାନନୁଭୂତେ ଽର୍ଥେ ଦୃଷ୍ଟେନାର୍ଥାଵବୋଧନମ୍ । ବୋଧୋପକାରଫଲଦଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦେଖି ଅଦୃଶ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିବା ଯାଏ ଏବଂ ଯାହା ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ।
ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତେନ ଵିନା ରାମ ନାପୂର୍ଵୋ ଽର୍ଥୋ ଽଵବୁଧ୍ଯତେ । ଯଥା ଦୀପଂ ଵିନା ରାତ୍ରୌ ଭାଣ୍ଡୋପସ୍କରଣଂ ଗୃହେ
ଉଦାହରଣ ଛଡ଼ି, ରାମ, ଅପୂର୍ବ କଥାକୁ ବୁଝିବା ଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଘରରେ ରାତିରେ ଦୀପ ନଥିଲେ, ଭାଣ୍ଡପାତ୍ର ଦେଖିହେବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ଯୈର୍ ଯୈଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈସ୍ ତ୍ଵଂ ମଯେହାଵବୋଧ୍ଯସେ । ସର୍ଵେ ସକାରଣାସ୍ ତେ ହି ପ୍ରାପ୍ଯଂ ତୁ ସଦ୍ ଅକାରଣମ୍
ଯେଉଁ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବୁଝାଉଛି, ସେଗୁଡିକ ସବୁ କାରଣ ସହିତ; କାରଣ ଛଡ଼ି କିଛି ପ୍ରାପ୍ତି ନାହିଁ।
ଉପମାନୋପମେଯାନାଂ କାର୍ଯକାରଣତୋଦିତା । ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଵିଦ୍ଯତେ
ଉପମା ଓ ଉପମେୟର ସମ୍ପର୍କ କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ି, ଏହା ସବୁଠି ଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମୋପଦେଶଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଯସ୍ଯ ଵେହ ହି କଥ୍ଯତେ । ଏକଦେଶସଧର୍ମତ୍ଵଂ ତତ୍ରାତଃ ପରିଗୃହ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି କେବଳ ଏକ ଅଂଶର ସାଧାରଣତା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଯୋ ଯୋ ନାମେହ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଵବୋଧନେ । ଦୀଯତେ ସ ସ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟଜଗଦ୍ଗତଃ
ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଜଗତ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ସତି ନିରାକାରେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଆକାରଵାନ୍ କଥମ୍ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଇତି ନୋଦ୍ଯନ୍ତି ମୂର୍ଖଵୈକଲ୍ପିକୋକ୍ତଯଃ
ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକାର ହେବା ସତ୍ୱେ, ତାହାର କିପରି ଆକାର ହେବ? ଏହିପରି ଉଦାହରଣ ଦେବାକୁ ନେଇ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଙ୍କର ଅପତ୍ତି ଗୁଡିକ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅନ୍ଯା ସିଦ୍ଧଵିରୁଦ୍ଧାଦିଦୃଗ୍ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତପ୍ରଦୂଷଣେ । ସ୍ଵପ୍ନୋପମତ୍ଵାଜ୍ ଜଗତସ୍ ସମୁଦେତି ନ କାଚନ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପତ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସ୍ଥିତିଶୀଳ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ବିରୋଧ ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ଵପ୍ନ ସହିତ ଜଗତର ଉପମା ଉପରେ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଜଗତ ସ୍ଵପ୍ନ ପରି।
ଅଵସ୍ତୁ ପୂର୍ଵାପରଯୋର୍ ଵର୍ତମାନଵିଚାରିତମ୍ । ଯଥା ଜାଗ୍ରତ୍ ତଥା ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସିଦ୍ଧ ଆବାଲମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍
ଏଠି ଏବଂ ପୂର୍ବ-ପରେ ଯେଉଁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ଦେଖାଯାଏ — ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେପରି ସ୍ଵପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଆସଲ ତତ୍ତ୍ୱ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପନଧ୍ଯାନଵରଶାପୌଷଧାଦିଭିଃ । ଯେ ଽର୍ଥାସ୍ ତ ଇହ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତାସ୍ ତଦ୍ରୂପତ୍ଵାଜ୍ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ
ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ଧ୍ୟାନ, ଆଶୀର୍ବାଦ, ଶାପ, ଔଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଯେଉଁ ଜିନିଷମାନେ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚର ଉଦାହରଣ। ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟଳ ଭାବରେ ଅଛି।
ମୋକ୍ଷୋପାଯକୃତା ଗ୍ରନ୍ଥକାରେଣାନ୍ଯେ ଽପି ଯେ କୃତାଃ । ଗ୍ରନ୍ଥାସ୍ ତେଷ୍ଵ୍ ଇଯମ୍ ଏଵୈକା ଵ୍ଯଵସ୍ଥା ବୋଧ୍ଯବୋଧନେ
ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ଉପାୟ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଲେଖକମାନେ ଲେଖିଥିବା ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଦାହରଣ ରଖିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏହି ଏକା ଉପାୟ ଅଟଳ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଓ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ରହିଛି।
ସ୍ଵପ୍ନାଭତ୍ଵଂ ଚ ଜଗତଶ୍ ଶ୍ରୁତେ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଽଵଭୋତ୍ସ୍ଯତେ । ଶୀଘ୍ରଂ ନ ପାର୍ଯତେ ଵକ୍ତୁଂ ଵାକ୍ କିଲ କ୍ରମଵର୍ତିନୀ
ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେ ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ ଭାବରେ ବୁଝାଯିବା କଥା ଆସିଛି, ସେଥିରେ ଶୀଘ୍ର ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବ। କଥା ଦେଖିବାକୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସେ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଏକାଥରେ କହିପାରିବା ନୁହେଁ।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପସୁଧ୍ଯାନନଗରାଦ୍ଯୁପମଂ ଜଗତ୍ । ଯତସ୍ ତ ଏଵ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତାସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଭାନ୍ତୀହ ନେତରେ
ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ଧ୍ୟାନର ନଗର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପମା ସମାନ ହେବାରୁ, ଏଠାରେ ଏହି ଉଦାହରଣମାନେ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଅକାରଣଂ କାରଣିନା ଯଦ୍ ବୋଧାଯୋପମୀଯତେ । ନ ତତ୍ର ସର୍ଵସାଧର୍ମ୍ଯଂ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଉପମାଭ୍ରମୈଃ
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଦୁଇଟି ଜିନିଷକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ଯଦିଓ ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ ଏକା ନୁହେଁ, ତଥାପି ଉପମାର ସୀମିତତା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧାରଣତା କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଉପମେଯସ୍ଯୋପମାନାଦ୍ ଏକାଂଶେନ ସଧର୍ମତା । ଅଙ୍ଗୀକାର୍ଯାଵବୋଧାଯ ଧୀମତା ନିର୍ଵିଵାଦିନା
ବୁଝିବାର ସହଜତା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବିବେକୀ ଲୋକେ ଉପମା ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଅଂଶିକ ସାଧାରଣତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ୟତାକୁ ନୁହେଁ।