ନ କେଚନ ତଥା ଭାଵାଶ୍ ଚେତଶ୍ ଶୀତଲଯନ୍ତି ମେ । ରାଜ୍ଯଲାଭାଦଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତେ ଯଥା ସାଧୁସମାଗମଃ
ମୋ ମନକୁ ଏତେ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦେଇଥାଏ । ରାଜ୍ୟ ମିଳିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବଡ଼ ସଫଳତା ମଧ୍ୟ ଏତେ ଶିତଳତା ଦେଇପାରେ ନାହିଁ ।
ନିରର୍ଗଲତଯା ଯତ୍ର ସାମ୍ଯମ୍ ଏଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ମୁକ୍ତରାଗାଦିମନନଂ ତନ୍ ନ କସ୍ଯ ସୁଖାଵହମ୍
ଯେଉଁଠି ନିର୍ବିକାର ଶାନ୍ତି ଅବାଧ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେଠି ମୋହ ଓ ଆସକ୍ତି ବିନା ଚିନ୍ତନ କାହା ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନଥାଏ ।
ଏଵଂଵାଦିନ ଏଵାସ୍ଯ ଵାକ୍ଯମ୍ ଆକ୍ଷିପ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ଭୂଯଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଚୂଡାଲା ମୁନିଦାରକରୂପିଣୀ
ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ, ରାଜାଙ୍କର କଥାକୁ ଅଟକାଇ, ମୁନିଙ୍କ ଛୁଆ ରୂପରେ ଥିବା ଚୂଡାଳା ପୁଣି କହିଲେ ।
ଆସ୍ତାମ୍ ଏଷା କଥା ତାଵତ୍ ସର୍ଵଂ ତେ ଵର୍ଣିତଂ ମଯା । ତ୍ଵଂ ମେ କଥଯ ହେ ସାଧୋ କସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅଦ୍ରୌ କରୋଷି କିମ୍
ଏହି କଥା ଏଠି ଥାଉ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି । ଏବେ ତୁମେ ମୋତେ କହ, ହେ ସାଧୁ, ତୁମେ କିଏ ଏବଂ ପାହାଡ଼ରେ କଣ କରୁଛ ?
କିଯତ୍ପର୍ଯଵସାନେଯଂ ତଵ ଵା ଵନଵାସିତା । ସତ୍ଯଂ କଥଯ ନାସତ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁଂ ଜାନାତି ତାପସଃ
ତୁମେ କେତେ ଦିନ ଧରି ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛ? ସତ୍ୟ କହ, ଏକ ତାପସ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିପାରେ ନାହିଁ।
ଦେଵପୁତ୍ରୋ ଽସି ଜାନାସି ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ଲୋକଵୃତ୍ତାନ୍ତତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଽସି କିମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ସବୁ କଥା ଯଥାଯଥା ଜାଣିଛ। ଏହି ସଂସାରର ଘଟଣା ତୁମେ ଜାଣ, ଏଠାରେ ମୁଁ ଆଉ କଣ କହିବି?
ସଂସାରଭଯଭୀତତ୍ଵାନ୍ ନିଵସାମି ଵନାନ୍ତରେ । ଜାନତୋ ଽପି ହି ହାସାଯ କଥଯାମ୍ଯ୍ ଏଵ ତେ ମନାକ୍
ସଂସାରର ଭୟରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଛି। ତୁମେ ଏହା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।
ଶିଖିଧ୍ଵଜୋ ଽହଂ ଭୂପାଲସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତଃ । ଭୃଶଂ ଭୀତୋ ଽସ୍ମି ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ସଂସୃତୌ ଜନ୍ମନଃ ପୁନଃ
ମୁଁ ଶିଖିଧ୍ୱଜ, ଏକ ରାଜା, ରାଜ୍ୟକୁ ଛାଡି ଏଠାରେ ରହୁଛି। ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଭୟରେ ବହୁତ ଭୟଭୀତ।
ପୁନସ୍ ସୁଖଂ ପୁନର୍ ଦୁଃଖଂ ପୁନର୍ ମରଣଜନ୍ମନୀ । ଭଵତସ୍ ତେନ ତପ୍ଯେ ଽହଂ ସର୍ଵଜ୍ଞ ଵନଵୀଥିଷୁ
ପୁଣି ସୁଖ, ପୁଣି ଦୁଃଖ, ପୁଣି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏଭଳି ମୁଁ ଜୀବନର ଜଙ୍ଗଲ ରାସ୍ତାରେ ଘୁରୁଛି, ଏହିଥିରେ ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଜଳୁଛି, ହେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ମହାପୁରୁଷ।
ଭ୍ରମନ୍ନ୍ ଅପି ଦିଗନ୍ତାଂଶ୍ ଚ ଚରନ୍ନ୍ ଅପି ପରଂ ତପଃ । ନାସାଦଯାମି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏକାଂ ନିଧିମ୍ ଇଵାଧନଃ
ମୁଁ ଯେତେ ଦିଗରେ ଯାଉଛି, ଯେତେ ଦୁଃଖ ସହି ତପସ୍ୟା କରୁଛି, ତଥାପି ମୋତେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନି, ଯେପରି ଏକ ଗରିବ ଲୋକ ଏକ ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅପତ୍ତ୍ରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଫଲୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏକୋ ନୀରସୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତସଙ୍ଗତିଃ । ଶୁଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଏଵ ଵନେ ସାଧୋ ଘୁଣକ୍ଷୁଣ୍ଣ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ପତ୍ର ନାହିଁ, ଫଳ ନାହିଁ, ଏକାକି, ରସ ନାହିଁ, କାହା ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ—ଏଭଳି ମୁଁ ଏଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଷ୍କ ହେଉଛି, ହେ ସାଧୁ, କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଦିଆଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି।
ଇମାମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତାଂ ସମ୍ଯକ୍ କ୍ରିଯାଂ ସମ୍ପାଦଯନ୍ନ୍ ଅପି । ଦୁଃଖାଦ୍ ଗଚ୍ଛାମି ଦୁଃଖୌଘମ୍ ଅମୃତଂ ମେ ଵିଷଂ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ଅଟୁଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲଭାବେ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାଉଛି; ମୋ ପାଇଁ ଅମୃତ ବିଷ ହୋଇଯାଇଛି।
ପିତାମହମ୍ ଅହଂ ପୂର୍ଵଂ କଦାଚିତ୍ ପୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଇଦମ୍ । ଯତ୍ କ୍ରିଯାଜ୍ଞାନଯୋର୍ ଏକଂ ଶ୍ରେଯସ୍ ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ମେ ଵିଭୋ
ମୁଁ ଏକଥା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି: କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଅଧିକ ଉତ୍ତମ? ମୋତେ ଏହା କହିଦିଅ, ମହାପ୍ରଭୁ।
ଜ୍ଞାନଂ ହି ପରମଂ ଶ୍ରେଯଃ କ ଇଵୈତନ୍ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କାଲାତିଵାହନାଯୈଵ ଵିନୋଦାଯୋଚିତା କ୍ରିଯା
ଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚୟ ଭଲରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ; ଏହାକୁ କିଏ ଜାଣିନାହିଁ? କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ସମୟ କଟାଇବାକୁ କିମ୍ବା ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଅଲବ୍ଧଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟୀନାଂ କ୍ରିଯାମୁତ୍ର ପରାଯଣମ୍ । ଯସ୍ଯ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରଂ ପଟ୍ଟଂ କମ୍ବଲଂ କିଂ ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସବୁଠୁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯଦି କାହା ପାଖରେ କପଡ଼ା, ପଟ, କମ୍ବଳ କିଛି ନାହିଁ, ସେ କଣ ଛାଡ଼ିବ?
ଵାସନାମାତ୍ରସାରତ୍ଵାଦ୍ ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ସଫଲାଃ କ୍ରିଯାଃ । ସର୍ଵା ଏଵାଫଲା ଜ୍ଞସ୍ଯ ଵାସନାମାତ୍ରସଙ୍କ୍ଷଯାତ୍
ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବଳ ଆଦତରେ ଭିତି କରିଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଫଳ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଆଦତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।
ସର୍ଵା ହି ଵାସନାଭାଵେ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଫଲତାଂ କ୍ରିଯାଃ । ସୁଶୁଭାଃ ଫଲଵତ୍ଯୋ ଽପି ସେକାଭାଵେ ଲତା ଇଵ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯଦି ମନରେ ଆଗ୍ରହ ନଥାଏ, ତେବେ ତାହାର କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ । ଏହା ଯେପରି, ଅତି ଭଲ କାମ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଳ ନଥିବା ଲତା ପରି ଫଳ ଦେଇପାରେନାହିଁ ।
ଋତ୍ଵନ୍ତରେ ଯଥା ଯାତି ଵିଲଯଂ ପୂର୍ଵମ୍ ଆର୍ତଵମ୍ । ତଥୈଵ ଵାସନାନାଶେ ନାଶମ୍ ଏତି କ୍ରିଯାଫଲମ୍
ଋତୁ ବଦଳିଲେ, ପୂର୍ବ ଋତୁର ଫୁଲ ମରିଯାଏ । ଏହିପରି, ମନର ଆଗ୍ରହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ।
ନ ସ୍ଵଭାଵେନ ଫଲତି ଯଥା ଶରଲତା ଫଲମ୍ । କ୍ରିଯା ନିର୍ଵାସନାମୁତ୍ର ଫଲଂ ଫଲତି ନୋ ତଥା
ଏମିତି ନୁହେଁ ଯେ, ଗଛ ତାହାର ସ୍ୱଭାବରେ ଫଳ ଦେଏ । ଏହିପରି, ମନରେ ଆଗ୍ରହ ନଥିଲେ କୌଣସି କାମର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ ।
ସଯକ୍ଷଵାସନୋ ବାଲୋ ଯକ୍ଷଂ ପଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା । ସଦୁଃଖଵାସନୋ ମୂଢୋ ଦୁଃଖଂ ପଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେ ପିଲାର ମନରେ ଭୂତ ଦେଖିବା ଆଗ୍ରହ ଅଛି, ସେ ଭୂତକୁ ଦେଖେ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ । ଯେ ମନେ ଦୁଃଖର ଆଗ୍ରହ ଅଛି, ସେ କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ଦେଖେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ ।
ଆକାରଭାସୁରାପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ନ ଦଦାତି ଫଲଂ କ୍ରିଯା । ଶୁଭାଶୁଭା ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଫୁଲ୍ଲା ଶରଲତା ଯଥା
କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଦେଖିଲେ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଭଲ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଫଳ ଦେଇନାହିଁ; ଏହା ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଯେହେଉଁ, ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ଫୁଲିଥିବା ଗଛ ପରି, ଯେଉଁଥିରେ କେବେ ଫଳ ହୁଏନାହିଁ।
ଵାସନା ଚେହ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସ୍ଵାହଙ୍କାରାଦିରୁପିଣୀ । ଅସତ୍ଯୈଵୋଦିତା ମୌର୍ଖ୍ଯାନ୍ ମରୁଭୂମାଵ୍ ଇଵାମ୍ବୁଧୀଃ
ଏଠାରେ ଅଭିମାନ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହଗୁଡିକ ସତ୍ୟରେ ଅଛିନାହିଁ; ଏହା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଭୁଲରେ ଉପଜେ, ମରୁଭୂମିରେ ସମୁଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ପରି।
ଯସ୍ଯ ମୌର୍ଖ୍ଯଂ କ୍ଷଯଂ ଯାତଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଭାଵନାତ୍ । ନୋଦେତି ଵାସନା ତସ୍ଯ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ଯେଵାମ୍ବୁଧୀର୍ ମରୌ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନ 'ସବୁ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ' ଭାବନାରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଆଗ୍ରହ ଉପଜେନାହିଁ—ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ମରୁଭୂମିରେ କେବେ ସମୁଦ୍ର ଉପଜେନାହିଁ।
ଵାସନାମାତ୍ରସନ୍ତ୍ଯାଗାଜ୍ ଜରାମରଣଵର୍ଜିତମ୍ । ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଜୀଵୋ ଽନ୍ତର୍ ଭୂଯୋଜନ୍ମଵିଵର୍ଜିତମ୍
କେବଳ ଆଗ୍ରହଗୁଡିକୁ ଛାଡିଦେଇଲେ, ଜୀବ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ଦଶାକୁ ପାଇଯାଏ, ଏବଂ ଭିତରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରେ।
ସଵାସନଂ ମନୋ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନିର୍ଵାସନଂ ମନଃ । ଜ୍ଞାନେନ ଜ୍ଞେଯତାମ୍ ଏତ୍ଯ ପୁନର୍ ଜୀଵୋ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ଓ ପୁରୁଣା ସଂସ୍କାର ରହିଥାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ମନରୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂସ୍କାର ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଜ୍ଞେୟ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ଞେୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ତେବେ ଆତ୍ମା ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇନଥାଏ।
ଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵ ପରଂ ଶ୍ରେଯ ଇତି ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଽପି ତେ । ପ୍ରାହୁର୍ ମହାନ୍ତୋ ରାଜର୍ଷେ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଅଜ୍ଞାନଵାନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ। ରାଜା ଋଷି, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଅବସ୍ଥା କରୁଛ?
ଇତଃ କମଣ୍ଡଲୁର୍ ଇତୋ ଦଣ୍ଡକାଷ୍ଠମ୍ ଇତୋ ବୃସୀ । ଇତ୍ଯ୍ ଅନର୍ଥଵିଲାସେ ଽସ୍ମିନ୍ ରମସେ କିଂ ମହୀପତେ
ଏଠାରେ କମଣ୍ଡଳୁ, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡ, ଅନ୍ୟଏଠି ଚଟାଇ—ହେ ରାଜା, ଏପରି ଅର୍ଥହୀନ ଖେଳାରେ କାହିଁକି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବୁଛ?
କୋ ଽହଂ କଥମ୍ ଇଦଂ ଜାତଂ କଥଂ ଶାମ୍ଯତି ଚେତି ଭୋଃ । ରାଜନ୍ ନାଵେକ୍ଷସେ କସ୍ମାତ୍ କିମ୍ ଅଜ୍ଞ ଇଵ ତିଷ୍ଠସି
ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସବୁ କିପରି ହେଲା? କିପରି ଶାନ୍ତ ହେବ? ହେ ରାଜା, ଏହି ସବୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କାହିଁକି କରୁନାହଁ? କାହିଁକି ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଅବସ୍ଥା କରୁଛ?
କଥଂ ବନ୍ଧଃ କଥଂ ମୋକ୍ଷ ଇତି ପ୍ରଶ୍ନାନ୍ ଉଦାହରନ୍ । ପରାଵରଵିଦାଂ ପାଦାନ୍ କସ୍ମାଦ୍ ଅଙ୍ଗ ନ ସେଵସେ
ହେ ପ୍ରିୟ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ଜଣେଙ୍କ ପାଦକୁ, 'ବନ୍ଧନ କେମିତି? ମୁକ୍ତି କେମିତି?' ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ସେବା କରିବା ପାଇଁ କାହିଁକି ତୁମେ ଆଗ୍ରହ କରୁନାହିଁ?
ଦୁସ୍ସ୍ପନ୍ଦସଂଵିଦା ଶୈଲକୋଟରେ କ୍ରିଯଯାନଯା । ଜୀଵିତଂ କ୍ଷପଯନ୍ କିଂ ତ୍ଵଂ ଶିଲାକୀଟଵଦ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ତୁମର ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ନିର୍ବଳ, ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଜୀବନକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରୁଛ, ଶିଳାର କୀଟ ପରି ଅବସ୍ଥା କାହିଁକି ରଖିଛ?