ନ ପତତ୍ଯ୍ ଅଵଟେ ଜନ୍ତୁର୍ ଵିଷଯାସଙ୍ଗରୂପିଣି । କଃ କିଲ ଜ୍ଞାତସରଣିଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ସମନୁଧାଵତି
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପର୍କର ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଏହି ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ିନାହିଁ; ଯିଏ ପଥ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ଏହି ଅନ୍ଧକୁପକୁ ଦୌଡ଼ିଯିବ ?
ସଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରସାଧୁଵୃତ୍ତାନାମ୍ ଅଵିରୋଧିନି କର୍ମଣି । ରମତେ ଧୀର୍ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତେ ସାଧ୍ଵୀଵାନ୍ତଃପୁରାଜିରେ
ଯେ କାମ ନିଜେ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଆଚରଣ ସହିତ ବିରୋଧ କରେନାହିଁ, ଧୀର ଲୋକ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ସଦ୍ବ୍ରତା ନାରୀ ଘର ଭିତରେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଖୁସି ହୁଏ ।
ଜଗତାଂ କୋଟିଲକ୍ଷ୍ଯେଷୁ ଯାଵନ୍ତଃ ପରମାଣଵଃ । ତେଷାମ୍ ଏକୈକଶୋ ଽନ୍ତସ୍ସ୍ଥାନ୍ ସର୍ଗାନ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସର୍ଗଧୀଃ
ଅନେକ ଜଗତର ଅସଂଖ୍ୟ ପରମାଣୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିରୁ ମୁକ୍ତ ମନ ରଖିଛି, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିମାନେକୁ ଦେଖିପାରେ।
ମୋକ୍ଷୋପାଯାଵବୋଧେନ ଶୁଦ୍ଧାନ୍ତଃକରଣଂ ଜନମ୍ । ନ ଖେଦଯତି ଭୋଗୌଘୋ ନ ଚାନନ୍ଦଯତି କ୍ଵଚିତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକର ମନ ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ଉପାୟ ବୁଝି ସୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଭୋଗର ବହୁତ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପରମାଣୌ ପରମାଣୌ ସର୍ଗଵର୍ଗା ନିରର୍ଗଲମ୍ । ଯେ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ୍ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଵୀଚିଵତ୍ ତାନ୍ ସ ପଶ୍ଯତି
ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁ ଭିତରେ, ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଉଠୁଥିବା ଓ ପଡୁଥିବା ସୃଷ୍ଟିମାନେକୁ ଦେଖିପାରେ।
ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ନ ନିଵୃତ୍ତାନି କାଙ୍କ୍ଷତି । କାର୍ଯାଣ୍ଯ୍ ଏଷ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽପି ନିଷ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ସେ ଉପଜିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ, ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶା କରେ ନାହିଁ; ସଜାଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗଛ ଭଳି ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହେ।
ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋକସାମାନ୍ଯୋ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାନୁଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲପ୍ରାପ୍ତୌ ହୃଦଯେନାପରାଜିତଃ
ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଯେପରି ଯେଉଁ ପରିସ୍ଥିତି ଆସେ, ସେହିଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେ । ଚାହିଁଥିବା କିମ୍ବା ଅଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କେବେ ହାରି ନଯାଏ ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵାଚଯିତ୍ଵା ଵିଵେଚ୍ଯ ଵା । ଅନୁଭୂଯତ ଏଵୈତନ୍ ନ ତୂକ୍ତଂ ଵରଶାପଵତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବୁଝି, ପଢିବା କିମ୍ବା ବିଚାର କରିବା ପରେ, ଏହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରିବା ଦରକାର; କେବଳ କଥା ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ବର କିମ୍ବା ଶାପ ପରି ନୁହେଁ ।
ଶାସ୍ତ୍ରଂ ସୁବୋଧମ୍ ଏଵେଦଂ ନାନାଲଙ୍କାରଭୂଷିତମ୍ । କାଵ୍ଯଂ ରସଘନଂ ଚାରୁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈଃ ପ୍ରତିପାଦକମ୍
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରଟି ବହୁତ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା, ବିଭିନ୍ନ ଶୈଳୀରେ ଶୋଭିତ, କବିତାମୟ, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ।
ବୁଧ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵେଦଂ କିଞ୍ଚିତ୍ପଦପଦାର୍ଥଵିତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ଯସ୍ ତୁ ନ ଵେତ୍ତୀଦଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ତେନ ପଣ୍ଡିତାତ୍
ଯିଏ ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ୱୟଂ ବୁଝିଯାଏ; ଯିଏ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ ।
ଅସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରୁତେ ମତେ ଜ୍ଞାତେ ତପୋଧ୍ଯାନଜପାଦିକମ୍ । ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତୌ ତୁ ତସ୍ଯେହ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉପଯୁଜ୍ଯତେ
ଏହି ଜ୍ଞାନଟି ଶୁଣି, ବୁଝି ଏବଂ ଅନୁଭବ କରିଲେ, ତପ, ଧ୍ୟାନ, ଜପ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରର କ୍ରିୟା ମୁକ୍ତି ପାଇବାରେ କିଛି ଉପକାର କରେନାହିଁ।
ଏତଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରଘନାଭ୍ଯାସାତ୍ ପୌନଃପୁନ୍ଯେନ ଵୀକ୍ଷିତାତ୍ । ଜନ୍ତୋଃ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯପୂର୍ଵଂ ହି ଚିତ୍ତସଂସ୍କାରପୂର୍ଵକମ୍
ଏହି ଗଭୀର ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ଥର ପଠନ ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଫଳରେ, ଜଣେ ମଣିଷର ଚିତ୍ତ ପରିଶୁଧି ହେବା ପରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଅହଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ପ୍ରୌଢୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯପିଶାଚକଃ । ପିଶାଚୋ ଽର୍କୋଦଯେନେଵ ସ୍ଵଯଂ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଵିଘ୍ନତଃ
‘ମୁଁ ଏହି ଜଗତ’ ଭାବ, ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ଭୂତ ଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଭୂତ ମିଶିଯିବା ପରି, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଭ୍ରମୋ ଜଗଦ୍ ଅହଂ ଚେତି ସ୍ଥିତ ଏଵୋପଶାମ୍ଯତି । ସ୍ଵପ୍ନମୋହଃ ପରିଜ୍ଞାତ ଇଵ ନୋ ରମଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
‘ମୁଁ ଏହି ଜଗତ’ ଭ୍ରମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଜଣାଯାଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଆଉ କିଛି ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ।
ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପନଗରେ ପୁଂସୋ ହର୍ଷଵିଷାଦିତା । ନ ବାଧତେ ତଥୈଵାନ୍ତଃ ପରିଜ୍ଞାତେ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମେ
ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନଗରରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ବି ଭିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ମନରେ ଏହି ଜଗତର ଭ୍ରମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ଆମକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇନାହିଁ।
ଚିତ୍ରସର୍ପଃ ପରିଜ୍ଞାତୋ ନ ସର୍ପଭଯଦୋ ଯଥା । ଦୃଶ୍ଯସର୍ପଃ ପରିଜ୍ଞାତସ୍ ତଥା ନ ସୁଖଦୁଃଖଦଃ
ଯେପରି ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ସାପକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ସେଥିରେ ସାପର ଭୟ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଇନାହିଁ।
ପରିଜ୍ଞାନେନ ସର୍ପତ୍ଵଂ ଚିତ୍ରସର୍ପସ୍ଯ ନଶ୍ଯତି । ଯଥା ତଥୈଵ ସଂସାରସ୍ ସ୍ଥିତ ଏଵୋପଶାମ୍ଯତି
ଯେପରି ଚିତ୍ରର ସାପକୁ ବୁଝିଲେ, ତାହାର ସାପ ଭାବ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଜଗତ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ସୁମନଃପଲ୍ଲଵାମର୍ଷେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵ୍ଯତିକରୋ ଭଵେତ୍ । ପରମାର୍ଥପଦପ୍ରାପ୍ତୌ ନ ତୁ ଵ୍ଯତିକରୋ ଽସ୍ତି ନଃ
ଫୁଲର କୋମଳ ପତ୍ରକୁ ଛୁଇଁଲେ କିଛି ଅସୁବିଧା ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନାହିଁ।
ଗଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅଵଯଵସ୍ପନ୍ଦସ୍ ସୁମନଃପତ୍ରମର୍ଦନେ । ଇହ ଧୀମାତ୍ରବୋଧସ୍ ତୁ ନାଙ୍ଗାଵଯଵବୋଧନମ୍
ଫୁଲର ପତ୍ରକୁ ଦବାଇଲେ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହଲିଉଛି; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିର, ଶରୀରର ଅଂଗ ଅଂଶର ଜଣାବା ନୁହେଁ।
ସୁଖାସନୋପଵିଷ୍ଟେନ ଯଥାସମ୍ଭଵମ୍ ଅଶ୍ନତା । ଭୋଗଜାଲଂ ସଦାଚାରଵିରୁଦ୍ଧେଷୁ ନ ତିଷ୍ଠତା
ସୁବିଧା ଅସନରେ ବସି, ଯଥାଯଥ ଖାଇଲେ, ଜଣେ ସଦାଚାର ବିରୋଧୀ ଭୋଗରେ ରହେନାହିଁ।
ଯଥାକ୍ଷଣଂ ଯଥାଦେଶଂ ପ୍ରଵିଚାରଯତା ସୁଖମ୍ । ଯଥାସମ୍ଭଵସତ୍ସଙ୍ଗମ୍ ଇଦଂ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅଥେତରତ୍
ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଆନନ୍ଦକୁ ଯଥାଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଯଥାଯଥ ସଙ୍ଗ କରି, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବା।
ଆସାଦ୍ଯତେ ମହାଜ୍ଞାନବୋଧସ୍ ସଂସାରଶାନ୍ତିଦଃ । ସ ଭୂଯୋ ଯେନ ନାଯାତି ଯୋନିଯନ୍ତ୍ରପ୍ରପୀଡନମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏହି ସଂସାରକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ସେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏଉଁ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ପୁନି ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ।
ଏତାଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯେ ଭୂତା ଭୋଗାନ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ରସେ ସ୍ଥିତାଃ । ସ୍ଵମାତୃଵିଷ୍ଠାକ୍ରିମଯଃ କୀର୍ତନୀଯା ନ ତେ ଽଧମାଃ
ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ଆନନ୍ଦରେ ବିଲିନ ହୋଇ ଅପନ ମାଆର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ, ସେମାନେ ନିଚ୍ ନୁହଁନ୍ତି ।
ଶୃଣୁ ତାଵଦ୍ ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵଂ କଥ୍ଯମାନମ୍ ଇମଂ ମଯା । ରାଘଵ ଜ୍ଞାନଵିସ୍ତାରଂ ବୁଦ୍ଧିସାରତରାନ୍ତରମ୍
ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି ।
ଯଯେଦଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ତାଂ ତୁ ଵିସ୍ତରତଶ୍ ଶୃଣୁ । ଵିଚାର୍ଯତେ ଯଥାର୍ଥୋ ଽଯଂ ଯଯା ଚ ପରିଭାଷଯା
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଯାହା ପଠାଯାଉଛି, ତାହାକୁ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ; ଏହାର ଅର୍ଥ କିପରି ବିଚାର କରାଯାଏ ଏବଂ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଏ, ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେ ।
ଯେନେହାନନୁଭୂତେ ଽର୍ଥେ ଦୃଷ୍ଟେନାର୍ଥାଵବୋଧନମ୍ । ବୋଧୋପକାରଫଲଦଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦେଖି ଅଦୃଶ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିବା ଯାଏ ଏବଂ ଯାହା ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ।
ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତେନ ଵିନା ରାମ ନାପୂର୍ଵୋ ଽର୍ଥୋ ଽଵବୁଧ୍ଯତେ । ଯଥା ଦୀପଂ ଵିନା ରାତ୍ରୌ ଭାଣ୍ଡୋପସ୍କରଣଂ ଗୃହେ
ଉଦାହରଣ ଛଡ଼ି, ରାମ, ଅପୂର୍ବ କଥାକୁ ବୁଝିବା ଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଘରରେ ରାତିରେ ଦୀପ ନଥିଲେ, ଭାଣ୍ଡପାତ୍ର ଦେଖିହେବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ଯୈର୍ ଯୈଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈସ୍ ତ୍ଵଂ ମଯେହାଵବୋଧ୍ଯସେ । ସର୍ଵେ ସକାରଣାସ୍ ତେ ହି ପ୍ରାପ୍ଯଂ ତୁ ସଦ୍ ଅକାରଣମ୍
ଯେଉଁ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବୁଝାଉଛି, ସେଗୁଡିକ ସବୁ କାରଣ ସହିତ; କାରଣ ଛଡ଼ି କିଛି ପ୍ରାପ୍ତି ନାହିଁ।
ଉପମାନୋପମେଯାନାଂ କାର୍ଯକାରଣତୋଦିତା । ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଵିଦ୍ଯତେ
ଉପମା ଓ ଉପମେୟର ସମ୍ପର୍କ କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ି, ଏହା ସବୁଠି ଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମୋପଦେଶଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଯସ୍ଯ ଵେହ ହି କଥ୍ଯତେ । ଏକଦେଶସଧର୍ମତ୍ଵଂ ତତ୍ରାତଃ ପରିଗୃହ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି କେବଳ ଏକ ଅଂଶର ସାଧାରଣତା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।