ଶୀତଲେ ସ୍ଵର୍ଧୁନୀତୀରେ ଯତ୍ନୋତ୍ସୃଷ୍ଟମଲଂ ପୁରଃ । ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବଫଲାପୂରମ୍ ଏକତ୍ରୈଵୋପସମ୍ଭୃତମ୍
ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନଦୀର ଶୀତଳ କୂଳରେ, ସାମ୍ନାରେ ଏକ ନିର୍ମଳ ଓ ନୂତନ ଫଳର ଢେର ରହିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ଓ ଫଳ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ସ୍ତ୍ରୈଣମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ତତ୍ କାନ୍ତଂ ସହସୈଵ ମନୋ ମୁନେଃ । ଅନାଶ୍ରିତଵିଵେକାଂଶଂ ବଭୂଵାନନ୍ଦିତଂ ସ୍ଫୁରତ୍
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣକୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କର ମନ ହଠାତ୍ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲା; ବିବେକ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଗଲା।
ଆନନ୍ଦଵଲିତେ ଚିତ୍ତେ କ୍ଷୁବ୍ଧେ ପ୍ରାଣାନିଲେ ସ୍ଥିତେ । ବଭୂଵ ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟସ୍ଯ ମଦନସ୍ଖଲିତଂ ତଦା
ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ମନ, ଅସ୍ଥିର ଶ୍ୱାସ ଓ ଆନନ୍ଦର ସମୟରେ, ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ସହ ବାସନାରେ ଏକ ଭ୍ରମ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଫଲଂ ରସାପୂର୍ଣମ୍ ଇଵ ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତ ଇଵ ତୋଯଦଃ । ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରଃ ପାଦପଶ୍ ଛିନ୍ନଲତାଵୃନ୍ତ ଇଵୋତ୍ତମଃ
ଏକ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପରି, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷରେ ମେଘ ପରି, ଏବଂ ନୂତନ ଗଛର ଲତା କଟାଯାଇଥିବା ପରି, ସେ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ।
ଅଵଶ୍ଯାଯକଣସ୍ଯନ୍ଦୀ ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ଵା ମୁନିଃ । ବିସଂ ଦ୍ଵିଧା ଯାତମ୍ ଇଵ ଗଲତ୍ସାରରସୋ ଽଭଵତ୍
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅମୃତ ଝରେ, ସେପରି ମୁନି ଅବଶ୍ୟ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଭିତରର ରସ ଝରିପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଏକ ମାନ୍ଦାର ଗଛର ତଣ୍ଡ ଦୁଇ ଭାଗକୁ ଭାଗିଦିଆଯାଏ ଏବଂ ତାହାର ରସ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ମୁନିଙ୍କର ମନ ଅବଶ୍ୟ ଭାବରେ ଭିଜିଗଲା।
ତାଦୃଶୋ ଽପି ବହୁଜ୍ଞୋ ଽପି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସୌ ମୁନିଃ । ନିରିଚ୍ଛୋ ଽପି ନିରାସ୍ଥୋ ଽପି ନକିଞ୍ଚିଦୁପମୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏପରି ଅନେକ ଜ୍ଞାନୀ, ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ, ଅନିର୍ବିକାର ଏବଂ ନିରଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ମୁନି ଏହି ଭାବରେ ଅନୁଭୂତିରେ ଆସିଗଲେ।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଆକାଶଵିଶଦୋ ଽପି ଚ । ନାରଦୋ ଽପି କଥଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମଦନସ୍ଖଲିତୋ ଽଭଵତ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଯିଏ ସଦା ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେଇ ନାରଦ କିପରି କାମରେ ଭ୍ରମିଗଲେ?
ସର୍ଵସ୍ଯା ଏଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭୂତଜାତେର୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଦେଵାଦେର୍ ଅପି ଦେହୋ ଽଯଂ ଦ୍ଵଯାତ୍ମୈଵଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ଏହି ତିନି ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦେବତାମାନେ ସହିତ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଏହି ଦେହ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣରେ ଗଠିତ।
ଅଜ୍ଞମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଵା ତଜ୍ଜ୍ଞଂ ଯାଵନ୍ ମତ୍ତଂ ଶରୀରକମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ସୁଖଦୁଃଖମଯଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଜଣେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ମୋହରେ ମତ୍ତ ଅଛି, ବନ୍ଧୁ, ସମଗ୍ର ସଂସାରକୁ ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଭାବେ।
ହୃଦ୍ଯାଦିନା ପଦାର୍ଥେନ କେନଚିଦ୍ ଵର୍ଧତେ ସୁଖମ୍ । ଆଲୋକ ଇଵ ଦୀପେନ ମହାମ୍ବୁଧିର୍ ଇଵେନ୍ଦୁନା
କିଛି ମନପସନ୍ଦ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା କାହାରି ସୁଖ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଦୀପ ଲାଗି ଆଲୋକ ବଢ଼େ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ।
ତୁଚ୍ଛାଦିନା ପଦାର୍ଥେନ ଦୁଃଖଂ କେନଚିଦ୍ ଏତି ହି । ତମୋ ମେଘପଟେନେଵ ସ୍ଵଭାଵୋ ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ର କାରଣମ୍
କିଛି ତୁଚ୍ଛ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା କାହାରି ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ, ଯେପରି ମେଘ ଢାକିଲେ ଅନ୍ଧାର ହୁଏ; ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ହିଁ କାରଣ।
ସ୍ଵରୂପେ ନିର୍ମଲେ ସତ୍ଯେ ନିମେଷମ୍ ଅପି ଵିସ୍ମୃତେ । ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆପ୍ନୋତି ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଧରଃ
ନିଜର ଶୁଧ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯିବାରେ, ଦୃଶ୍ୟ ସଂସାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ବର୍ଷାରେ ମେଘମାଳା ଫୁଲିଯାଏ।
ଅନାରତାନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଅନୁନ୍ମେଷମ୍ ଅଵିସ୍ତୃତେ । ସ୍ଵରୂପେ ନୋଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଏଷ ଚିତି ଦୃଶ୍ଯପିଶାଚକଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଅଟୁଟ ଧ୍ୟାନରେ ଲାଗିଥାଏ, ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମର ଭାସନା ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ତମଃପ୍ରକାଶାଭ୍ଯାମ୍ ଅହୋରାତ୍ରଂ ସ୍ଥିତିଂ ଗତମ୍ । ତଥୈଵ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ଶରୀରଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତମ୍
ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକରୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରୁ ଦେହ ତିଆରି ହୁଏ।
ଏତେ ହି ସୁଖଦୁଃଖେ ଦ୍ଵେ ଜନ୍ମକାରଣଦର୍ଶନାତ୍ । ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ଲଗତଶ୍ ଶୁକ୍ଲପଟକୁଙ୍କୁମଵଦ୍ ଦୃଢମ୍
ଏହି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଟି, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମର କାରଣ ବୋଲି ଭାବି, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ କୁଙ୍କୁମ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଜଡି ରହିଥାଏ।
ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗ ଲଗତୋ ମନାଗ୍ ଅପି ଚିତେର୍ ଵଶାତ୍ । ଯଥା ଶୁଭାଶୁଭୌ ରାଗାଵ୍ ଅନାକ୍ରାନ୍ତାନ୍ତରୌ ମଣେଃ
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ କେବଳ ହଳୁକ ଭାବେ ଲାଗିଥାଏ, ଏବଂ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ମଣିର ଭିତରକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ।
ପୁରସ୍ସ୍ଥଵସ୍ତ୍ଵଭାଵେନ ରଞ୍ଜନାଂ ସ୍ଫଟିକୋ ଯଥା । ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଯଜତି ହେ ସାଧୋ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମତିର୍ ମୁନିଃ
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ସ୍ଫଟିକ ପାଖରେ ଥିବା ବସ୍ତୁ ହଟିଯିବା ପରେ ତାହାର ରଙ୍ଗ ହରାଇଯାଏ, ସେପରି ହେ ସାଧୁ, ଜିଏ ମନରେ ମୁକ୍ତିର ଭାବ ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ମୁନି ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡିଦେଇଥାଏ।
ଵସ୍ତୁ ସଂଶ୍ଲେଷମାତ୍ରେଣ ଘନଂ ରଞ୍ଜିତଚେତସଃ । ଗତେ ଽପି ଵସ୍ତୁନି ଦୃଢଂ ଦୁର୍ଧିଯଃ ପରିତାପିନଃ
ବସ୍ତୁ ସହ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ହେଲେ ମନ ଗଭୀର ଭାବରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇଯାଏ। ବସ୍ତୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ମୃତିରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ଗତେ ଽପି କୁଙ୍କୁମେ ଭସ୍ତ୍ରା ତଦୀଯମ୍ ଅନୁରଞ୍ଜନମ୍ । ନ ଜହାତି ଯଥା ମୂଢସ୍ ତଥା ଵିଷଯରଞ୍ଜନମ୍
ଯେପରି ଗାଁଠିରେ କୁଙ୍କୁମ ଲାଗିଲା ପରେ ଏହା ହଟିଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ରଙ୍ଗ ରହିଯାଏ, ସେପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ ମନରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡିପାରେ ନାହିଁ।
ଅନେନୈଵ କ୍ରମେଣୈତୌ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ଭାଵନାତାନଵଂ ମୋକ୍ଷୋ ବନ୍ଧୋ ହି ଦୃଢଭାଵନମ୍
ଏହିପରି ଭାବେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଭାବନା କମିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଭାବନା ଦୃଢ଼ ହେଲେ ବନ୍ଧନ ହୁଏ।
ସ୍ଵୋତ୍ପତ୍ତିକାରଣପ୍ରାପ୍ତୌ କଥଂ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଚ ଵା । ଅଭ୍ଯୁଦେତୀତି ଵଦ ମେ ଦୂରସ୍ଥାଯାମ୍ ଅପି ପ୍ରଭୋ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେଥିରେ ଯଦିଓ ସେ ଦୂରରେ ଅଛି, ତେବେ କିପରି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଅତ୍ଯୁଦାରମ୍ ଅତୀଵାଚ୍ଛଂ ବହ୍ଵର୍ଥଂ ଵଚନଂ ତଵ । ଶ୍ରୋତୁଂ ତୃପ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛାମି ମଯୂରୋ ଽଭ୍ରରଵେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଆପଣଙ୍କର କଥା ବହୁତ ଉଦାର, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୁଁ ଏହା ଶୁଣି ଆପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ, ଯେପରି ମୟୂର ବଦଳ ମେଘର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ତୃପ୍ତି ମାନେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵୋତ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ହୃଦ୍ଯଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଆଦାଯାକ୍ଷପାଣିଭିଃ । ସୁଖସଂଵିଦ୍ ଇଯଂ ବାଲା ନୂନମ୍ ଉଲ୍ଲସତି ସ୍ଵତଃ
ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମଧୁର କାରଣକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଧରି ନେଲେ, ଏହି ସୁଖର ଅନୁଭୂତି ନିଶ୍ଚୟ ନିଜେଠାରୁ, ଶିଶୁ ପରି, ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ।
ହୃଦ୍ଗତା କ୍ଷୋଭମ୍ ଆଯାତା ଜୀଵଂ କୁଣ୍ଡଲିନୀଗତମ୍ । ସୋମ୍ଯମ୍ ଉଦ୍ବୋଧଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସିଂହମ୍ ଅଭ୍ରରଵୋ ଯଥା
ହୃଦୟରେ ଆନ୍ତରିକ ଅଶାନ୍ତି ଆସିଲେ, ଏହା କୁଣ୍ଡଳିନୀରେ ଥିବା ପ୍ରାଣକୁ ମୃଦୁଭାବେ ଜାଗ୍ରତ କରେ, ଯେପରି ମେଘର ଗର୍ଜନ ସିଂହକୁ ଜାଗାଇଦିଏ।
ପ୍ରାଣାଵପୂରିତା ନାଡୀର୍ ଜୀଵ ଆକ୍ରମତି ସ୍ଫୁରନ୍ । ସମ୍ଯକ୍ସେକପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ରସୋ ଦ୍ରୁମଲତା ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସରେ ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ଭରିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜୀବ ଏହି ନାଳୀମାନେ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଚଳିତ ହୁଏ; ଜଣେ ସଚେତନ ମନ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚଳେ, ଯେପରି ଗଛ ଓ ଲତାରେ ରସ ଚଳେ।
ସୁଖପ୍ରବୋଧସଞ୍ଚାରେ ଦୁଃଖବୋଧଗମେ ତଥା । ଜୀଵସ୍ଯ ନିଯତା ନାଡ୍ଯଃ ପୃଥଗ୍ ଦେହେ ସ୍ଥିତିଂ ଗତାଃ
ସୁଖ ଜାଗି ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଯିବାବେଳେ, କିମ୍ବା ଦୁଃଖର ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ, ଜୀବର ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥାଏ।
ସୁଖିତଃ ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଏଷ ଯାସୁ ତାସୁ ନ ଦୁଃଖିତଃ । ଯେ ହି ମାର୍ଗାସ୍ ସୁଵେଷସ୍ଯ କୁଵେଷସ୍ଯ ନ ତେ ଶୁଭାଃ
ଯେଉଁ ନାଳୀରେ ସୁଖ ଅଛି, ସେଠି ଜୀବ ଆନନ୍ଦରେ ଚଳିତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଠି ନୁହେଁ। ଭଲ ଭାବେ ସଜାଯାଇଥିବା ପଥ ଶୁଭ, ଖରାପ ଭାବରେ ଥିବା ପଥ ଶୁଭ ନୁହେଁ।
ଜୀଵସ୍ ସଦୈଵ ସର୍ଵତ୍ର ଦେହେ ତିଷ୍ଠତି ଵୈ କିଲ । ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେ ସୁଖେ ଵାପି ନିଯତଂ ସ୍ଫୁରିତଂ କୁତଃ
ଜୀବ ସଦା ସର୍ବଦା ଦେହର ସମସ୍ତଠାରେ ରହିଥାଏ; ତେବେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଚଳନ କାହିଁକି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ?
ଯାଵତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଜୀଵୋ ଽଯଂ ସଂଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅପରିସ୍ଫୁରନ୍ । ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣମ୍ ଏଵୈନଂ ମୁକ୍ତଂ ମୁକ୍ତମ୍ ଅଵୈହି ଵୈ
ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜୀବ ନିର୍ବିକାର ଭାବରେ ଶାନ୍ତ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାକୁ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣ।
ଯାଵତ୍ପ୍ରମାଣମ୍ ଅଧିକଂ ସ୍ଫୁରତି କ୍ଷୁବ୍ଧମାରୁତମ୍ । ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣମ୍ ଏଵୈନଂ ବଦ୍ଧଂ ବଦ୍ଧମ୍ ଅଵୈହି ମେ
ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ପବନ ବେଶି ହେଇ ଚଳିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାକୁ ମୋ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ବନ୍ଧା ହେବାକୁ ଜାଣ।