କାଞ୍ଚନାମ୍ଭୋଜମୁକୁଲସୁନ୍ଦରୈସ୍ ସ୍ତନମଣ୍ଡଲୈଃ । ପରିଵେଲ୍ଲିତମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ଫଲୈଃ କାନ୍ତଦ୍ରୁମଂ ଯଥା
ସେମାନଙ୍କର ସୁନା ରଙ୍ଗର ପଦ୍ମକୁଡ଼ି ଭଳି ସୁନ୍ଦର ଅଂଶ ଥିଲା, ଏକାଉଁ ଅଂଶ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ସହିତ ଲଗିଥିଲା, ଯେପରି ରମଣୀୟ ଗଛର ଫଳ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ସହିତ ମିଶିଯାଏ।
ଦ୍ରୁତହେମରସାପୂରନିର୍ଝରାଭୋଗଭାସୁରୈଃ । କୁର୍ଵନ୍ତମ୍ ଊରୁଭିଃ କାମମନ୍ଦିରସ୍ତମ୍ଭଵିଭ୍ରମମ୍
ସେମାନଙ୍କର ଉରୁ ଦ୍ରୁତ ସୁନା ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଝରଣା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ମନୋରମ ମନ୍ଦିରର ଥମ୍ଭ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନିର୍ମଲୀକୃତଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଵ୍ଯାପ୍ତଵ୍ଯୋମ୍ନା ଵିଲାସିନା । ଲାଵଣ୍ଯରସପୂରେଣ ତର୍ଜଯନ୍ତମ୍ ଇଵାପଗାମ୍
ପରିସ୍କୃତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ ଆକାଶକୁ ଭରି ରହିଛି, ସେଠାରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ରସ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ନଦୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ପ୍ରାକାରୈର୍ ଅମରୋଦ୍ଯାନେ ରଥଚକ୍ରୈର୍ ମନୋଭୁଵଃ । ଉତ୍ପଥାର୍ପିତଗଙ୍ଗାମ୍ବୁନିତମ୍ବତଟସେତୁଭିଃ
ଅମର ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରାଚୀର ରହିଛି, ମନୋଭବଙ୍କ ରଥର ଚକ୍ର ରହିଛି, ଏବଂ ଅପରିଚିତ ପଥରେ ପ୍ରବାହିତ ଗଙ୍ଗାଜଳର ସେତୁ ତିଆରି ହୋଇଛି।
ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଷ୍ଟସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ଵିଶ୍ଵରୂପମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତମ୍ । ପ୍ରତିବିମ୍ବିତସର୍ଵାର୍ଥମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାଦର୍ଶତାଂ ଗତମ୍
ସମସ୍ତଠାରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ଏକ ବିଶ୍ୱରୂପ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି; ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରୁଛି, ପରସ୍ପର ଦର୍ପଣ ଭଳି ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।
କାଲକଲ୍ପତରୋର୍ ଵର୍ଷଵିଟପାତ୍ ପକ୍ଷପଲ୍ଲଵାତ୍ । ଵିଵିଧର୍ତୁଲତାଜାଲାଦ୍ ଦିନଶ୍ରୀକଲିକାକୁଲାତ୍
କାଳର ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ବୃକ୍ଷର ଶାଖା ଓ ପତ୍ରରୁ, ବିଭିନ୍ନ ତୁଲାର ଜାଲ ମଧ୍ୟରୁ, ଏବଂ ଦିନର ଶୋଭାର କୁଳିରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଆଲୋକପୁଷ୍ପରଜସୋ ଜାତାଦ୍ ଗଗନକାନନେ । ସ୍ଫୁରଜ୍ଜଗତ୍ଖଗଵ୍ରାତାତ୍ ସପ୍ତାବ୍ଧ୍ଯେକାଲଵାଲକାତ୍
ଆକାଶର ଅଦ୍ଭୁତ ଫୁଲର ରେଣୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ଉଡୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦଳ ଓ ସାତ ମହାସାଗରର ଏକ ଲୋମ ଥିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ମାସସ୍ତବକଵୃନ୍ତେଷୁ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଯାନ୍ତଂ ରସାନ୍ଵିତମ୍ । ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯୋଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଚାଲିତାମ୍ଭୋଦପଲ୍ଲଵମ୍
ମାସିକ ଫୁଲମାଳାର ଡାଣ୍ଡାରେ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବଢ଼ୁଥିବା ଏହି ମଞ୍ଜୁଳ କଳିମାନେ, ମେଘର ଚଳିତ କୁଡ଼ିମାନେ ପୁନିପୁନି ତାହାକୁ ଉଠାଇ ଭରିଦେଉଛନ୍ତି।
ଆଲୋଲାଲକକେଶାକ୍ଷିତାରକାଦିମଧୁଵ୍ରତମ୍ । ଅମୃତାପଦ୍ଵିଘାତାଯ କୋଶସଞ୍ଚଯକାରିଭିଃ
ଢେଉଁ ଲହରୀ ଚୁଲି ଓ ତାରା ଆଖି ଥିବା ଫୁଲର ମଧୁ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ, ଅମୃତର ପଥକୁ ବାଧା ଦେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ମଧୁର ଭଣ୍ଡାର ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି।
ଦୁଷ୍ପ୍ରାପେ ଭୂତସଙ୍ଘାନାଂ ଵିକସତ୍କନକାମ୍ବୁଜେ । ପଦ୍ମପଲ୍ଲଵସଞ୍ଛନ୍ନଂ ଗୁପ୍ତଂ ମେରୋର୍ ଗୁହାନ୍ତରେ
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଭୂତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପହ୍ରାସ୍ୟ, ସୁନା ଗୋଲାପ ଫୁଲରେ ଖିଲିଯାଇଛି, ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଢାକି ରହିଛି, ଏବଂ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଭିତରେ ଲୁଚିଛି।
ଶୀତଲେ ସ୍ଵର୍ଧୁନୀତୀରେ ଯତ୍ନୋତ୍ସୃଷ୍ଟମଲଂ ପୁରଃ । ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବଫଲାପୂରମ୍ ଏକତ୍ରୈଵୋପସମ୍ଭୃତମ୍
ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନଦୀର ଶୀତଳ କୂଳରେ, ସାମ୍ନାରେ ଏକ ନିର୍ମଳ ଓ ନୂତନ ଫଳର ଢେର ରହିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ଓ ଫଳ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ସ୍ତ୍ରୈଣମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ତତ୍ କାନ୍ତଂ ସହସୈଵ ମନୋ ମୁନେଃ । ଅନାଶ୍ରିତଵିଵେକାଂଶଂ ବଭୂଵାନନ୍ଦିତଂ ସ୍ଫୁରତ୍
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣକୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କର ମନ ହଠାତ୍ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲା; ବିବେକ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଗଲା।
ଆନନ୍ଦଵଲିତେ ଚିତ୍ତେ କ୍ଷୁବ୍ଧେ ପ୍ରାଣାନିଲେ ସ୍ଥିତେ । ବଭୂଵ ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟସ୍ଯ ମଦନସ୍ଖଲିତଂ ତଦା
ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ମନ, ଅସ୍ଥିର ଶ୍ୱାସ ଓ ଆନନ୍ଦର ସମୟରେ, ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ସହ ବାସନାରେ ଏକ ଭ୍ରମ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଫଲଂ ରସାପୂର୍ଣମ୍ ଇଵ ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତ ଇଵ ତୋଯଦଃ । ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରଃ ପାଦପଶ୍ ଛିନ୍ନଲତାଵୃନ୍ତ ଇଵୋତ୍ତମଃ
ଏକ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପରି, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷରେ ମେଘ ପରି, ଏବଂ ନୂତନ ଗଛର ଲତା କଟାଯାଇଥିବା ପରି, ସେ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ।
ଅଵଶ୍ଯାଯକଣସ୍ଯନ୍ଦୀ ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ଵା ମୁନିଃ । ବିସଂ ଦ୍ଵିଧା ଯାତମ୍ ଇଵ ଗଲତ୍ସାରରସୋ ଽଭଵତ୍
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅମୃତ ଝରେ, ସେପରି ମୁନି ଅବଶ୍ୟ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଭିତରର ରସ ଝରିପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଏକ ମାନ୍ଦାର ଗଛର ତଣ୍ଡ ଦୁଇ ଭାଗକୁ ଭାଗିଦିଆଯାଏ ଏବଂ ତାହାର ରସ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ମୁନିଙ୍କର ମନ ଅବଶ୍ୟ ଭାବରେ ଭିଜିଗଲା।
ତାଦୃଶୋ ଽପି ବହୁଜ୍ଞୋ ଽପି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସୌ ମୁନିଃ । ନିରିଚ୍ଛୋ ଽପି ନିରାସ୍ଥୋ ଽପି ନକିଞ୍ଚିଦୁପମୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏପରି ଅନେକ ଜ୍ଞାନୀ, ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ, ଅନିର୍ବିକାର ଏବଂ ନିରଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ମୁନି ଏହି ଭାବରେ ଅନୁଭୂତିରେ ଆସିଗଲେ।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଆକାଶଵିଶଦୋ ଽପି ଚ । ନାରଦୋ ଽପି କଥଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମଦନସ୍ଖଲିତୋ ଽଭଵତ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଯିଏ ସଦା ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେଇ ନାରଦ କିପରି କାମରେ ଭ୍ରମିଗଲେ?
ସର୍ଵସ୍ଯା ଏଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭୂତଜାତେର୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଦେଵାଦେର୍ ଅପି ଦେହୋ ଽଯଂ ଦ୍ଵଯାତ୍ମୈଵଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ଏହି ତିନି ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦେବତାମାନେ ସହିତ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଏହି ଦେହ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣରେ ଗଠିତ।
ଅଜ୍ଞମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଵା ତଜ୍ଜ୍ଞଂ ଯାଵନ୍ ମତ୍ତଂ ଶରୀରକମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ସୁଖଦୁଃଖମଯଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଜଣେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ମୋହରେ ମତ୍ତ ଅଛି, ବନ୍ଧୁ, ସମଗ୍ର ସଂସାରକୁ ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଭାବେ।
ହୃଦ୍ଯାଦିନା ପଦାର୍ଥେନ କେନଚିଦ୍ ଵର୍ଧତେ ସୁଖମ୍ । ଆଲୋକ ଇଵ ଦୀପେନ ମହାମ୍ବୁଧିର୍ ଇଵେନ୍ଦୁନା
କିଛି ମନପସନ୍ଦ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା କାହାରି ସୁଖ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଦୀପ ଲାଗି ଆଲୋକ ବଢ଼େ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ।
ତୁଚ୍ଛାଦିନା ପଦାର୍ଥେନ ଦୁଃଖଂ କେନଚିଦ୍ ଏତି ହି । ତମୋ ମେଘପଟେନେଵ ସ୍ଵଭାଵୋ ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ର କାରଣମ୍
କିଛି ତୁଚ୍ଛ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା କାହାରି ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ, ଯେପରି ମେଘ ଢାକିଲେ ଅନ୍ଧାର ହୁଏ; ଏଠାରେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ହିଁ କାରଣ।
ସ୍ଵରୂପେ ନିର୍ମଲେ ସତ୍ଯେ ନିମେଷମ୍ ଅପି ଵିସ୍ମୃତେ । ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆପ୍ନୋତି ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଧରଃ
ନିଜର ଶୁଧ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯିବାରେ, ଦୃଶ୍ୟ ସଂସାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ବର୍ଷାରେ ମେଘମାଳା ଫୁଲିଯାଏ।
ଅନାରତାନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଅନୁନ୍ମେଷମ୍ ଅଵିସ୍ତୃତେ । ସ୍ଵରୂପେ ନୋଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଏଷ ଚିତି ଦୃଶ୍ଯପିଶାଚକଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଅଟୁଟ ଧ୍ୟାନରେ ଲାଗିଥାଏ, ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମର ଭାସନା ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ତମଃପ୍ରକାଶାଭ୍ଯାମ୍ ଅହୋରାତ୍ରଂ ସ୍ଥିତିଂ ଗତମ୍ । ତଥୈଵ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ଶରୀରଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତମ୍
ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକରୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରୁ ଦେହ ତିଆରି ହୁଏ।
ଏତେ ହି ସୁଖଦୁଃଖେ ଦ୍ଵେ ଜନ୍ମକାରଣଦର୍ଶନାତ୍ । ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ଲଗତଶ୍ ଶୁକ୍ଲପଟକୁଙ୍କୁମଵଦ୍ ଦୃଢମ୍
ଏହି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଟି, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମର କାରଣ ବୋଲି ଭାବି, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ କୁଙ୍କୁମ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଜଡି ରହିଥାଏ।
ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗ ଲଗତୋ ମନାଗ୍ ଅପି ଚିତେର୍ ଵଶାତ୍ । ଯଥା ଶୁଭାଶୁଭୌ ରାଗାଵ୍ ଅନାକ୍ରାନ୍ତାନ୍ତରୌ ମଣେଃ
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ କେବଳ ହଳୁକ ଭାବେ ଲାଗିଥାଏ, ଏବଂ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ମଣିର ଭିତରକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ।
ପୁରସ୍ସ୍ଥଵସ୍ତ୍ଵଭାଵେନ ରଞ୍ଜନାଂ ସ୍ଫଟିକୋ ଯଥା । ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଯଜତି ହେ ସାଧୋ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମତିର୍ ମୁନିଃ
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ସ୍ଫଟିକ ପାଖରେ ଥିବା ବସ୍ତୁ ହଟିଯିବା ପରେ ତାହାର ରଙ୍ଗ ହରାଇଯାଏ, ସେପରି ହେ ସାଧୁ, ଜିଏ ମନରେ ମୁକ୍ତିର ଭାବ ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ମୁନି ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡିଦେଇଥାଏ।
ଵସ୍ତୁ ସଂଶ୍ଲେଷମାତ୍ରେଣ ଘନଂ ରଞ୍ଜିତଚେତସଃ । ଗତେ ଽପି ଵସ୍ତୁନି ଦୃଢଂ ଦୁର୍ଧିଯଃ ପରିତାପିନଃ
ବସ୍ତୁ ସହ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ହେଲେ ମନ ଗଭୀର ଭାବରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇଯାଏ। ବସ୍ତୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ମୃତିରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ଗତେ ଽପି କୁଙ୍କୁମେ ଭସ୍ତ୍ରା ତଦୀଯମ୍ ଅନୁରଞ୍ଜନମ୍ । ନ ଜହାତି ଯଥା ମୂଢସ୍ ତଥା ଵିଷଯରଞ୍ଜନମ୍
ଯେପରି ଗାଁଠିରେ କୁଙ୍କୁମ ଲାଗିଲା ପରେ ଏହା ହଟିଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ରଙ୍ଗ ରହିଯାଏ, ସେପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ ମନରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡିପାରେ ନାହିଁ।
ଅନେନୈଵ କ୍ରମେଣୈତୌ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷୌ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ । ଭାଵନାତାନଵଂ ମୋକ୍ଷୋ ବନ୍ଧୋ ହି ଦୃଢଭାଵନମ୍
ଏହିପରି ଭାବେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଭାବନା କମିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଭାବନା ଦୃଢ଼ ହେଲେ ବନ୍ଧନ ହୁଏ।