ଅଥ ଯାତେଷୁ ବହୁଷୁ ଵର୍ଷେଷୁ ଜରସା ଵୃତେ । ଶିଖିଧ୍ଵଜେ ମହାଶୈଲତଟକୋଟରଵାସିନି
ଏହିପରି ଅନେକ ବର୍ଷ ବିତିଗଲାପରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଗଲା। ଶିଖିଧ୍ୱଜ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଢାଳର ଗୁହାରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଭର୍ତୁଃ କଷାଯପାକଂ ତଦ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯ ଫଲିତଂ ଚିରାତ୍ । ତଦା ତସ୍ଯାତ୍ମକାର୍ଯସ୍ଯ ଭଵିତଵ୍ଯତଯା ତଯା
ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ସମୟର ତପସ୍ୟା ଫଳିତ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ ହେବାର ସମୟ ଆସିଛି।
ଭର୍ତୁସ୍ ସମୀପଗମନେ ମମ କାଲୋ ଽଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି । ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନ୍ଦରୋପାନ୍ତଂ ଗନ୍ତୁଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚକାର ସା
‘ଏହି ସମୟ ମୋ ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ପାଇଁ’ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଆସପାସକୁ ଯିବେ।
ଚଚାଲାନ୍ତଃପୁରାଦ୍ ରାତ୍ରୌ ତତାର ଚ ନଭଃପଥମ୍ । ଜଗାମ ଵାତସ୍କନ୍ଧେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଖେ ଦଦର୍ଶ ଚ
ସେ ରାତିରେ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ପଥ ଦେଇ ଚାଲିଗଲେ। ପବନରେ ଚଢ଼ି ଯିବା ସମୟରେ, ଆକାଶରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାଂଶୁକଚ୍ଛନ୍ନା ରତ୍ନସ୍ତବକଭୂଷିତାଃ । ନନ୍ଦନୋଦ୍ଯାନନିଲଯା ରକ୍ତାସ୍ ସିଦ୍ଧାଭିସାରିକାଃ
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରତ୍ନମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା, ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଏବଂ ସିଦ୍ଧମନ୍ଦିର ପ୍ରେମରେ ମଗ୍ନ ନାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ପରାମୃଷ୍ଟେନ୍ଦୁଶକଲାନ୍ ପ୍ରାଲେଯକଣକର୍ଷିଣଃ । ସିଦ୍ଧୋତ୍ତଂସାତ୍ତସୌଗନ୍ଧ୍ଯାନ୍ ସ୍ପର୍ଶଯାମ୍ ଆସ ମାରୁତାନ୍
ସେ ଅନୁଭବ କଲେ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ସୁଗନ୍ଧ ଧରିଥିଲେ, ସେଇ ସୁଗନ୍ଧରେ ମନ୍ଦ ପବନ ବହୁଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଚୂଡ଼ାର ଶୀତଳତା ଓ ହିମକଣାର ଠଣ୍ଡା ଛୁଆଁ ମିଶିଛି।
ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବାମୃତାମ୍ଭୋଧିମହାଵୀଚିପରମ୍ପରାମ୍ । ଅପଶ୍ଯନ୍ ନିର୍ମଲାଂ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାମ୍ ଅମ୍ବରାମ୍ବରତାଂ ଗତାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବର ଅମୃତ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରମ୍ପରା ପରି ଏକ ଶୁଭ୍ର ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରିଛି।
ମେଘାନ୍ତରେଣ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ମେଘଲଗ୍ନାଶ୍ ଚ ଵିଦ୍ଯୁତଃ । ଅଭିଯୁକ୍ତା ସ୍ଵଭର୍ତ୍ରା ସା ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଵ୍ଯଲୋକଯତ୍
ମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିବା ସମୟରେ, ମେଘରେ ଲଗିଥିବା ବିଜୁଳିକୁ ଦେଖି, ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଭାବି, ପୁଣିପୁଣି ଦେଖୁଥିଲେ।
ଉଵାଚ ଚାତ୍ମନୈଵାହୋ ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ଶରୀରିଣାମ୍ । ନ ସ୍ଵଭାଵଶ୍ ଶମଂ ଯାତି ମମାପ୍ଯ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠତେ ମନଃ
ସେ କହିଲେ: ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବମାନେ ଜୀବନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନି; ମୋର ମନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ, ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ହେଉଛି।
କଦା ମୃଗେନ୍ଦ୍ରସ୍କନ୍ଧଂ ତଂ ପ୍ରଣଯପ୍ରଵଣଂ ପୁରଃ । ପଶ୍ଯାମି କାନ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମମାପ୍ଯ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠିତଂ ମନଃ
କେବେ ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ, ସିଂହ ଭଳି ମଜବୁତ କନ୍ଧ ଥିବା, ସ୍ନେହ ଭରା ହୃଦୟ ଥିବା, ଆଗରେ ଦେଖିପାରିବି? ମୋର ମନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଶାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଉଛି।
ମଞ୍ଜରୀତ୍ଵଂ ଲତାତ୍ଵଂ ଵା ଵରମ୍ ଏତାସ୍ ତରୁଂ ପତିମ୍ । ନ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି କ୍ଷଣମ୍ ଅପି ମମାପ୍ଯ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠିତଂ ମନଃ
ଏହି ଲତାମାନେ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଲତା ଭାବେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଗଛ ସ୍ୱାମୀକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ନାହାନ୍ତି; ମୋର ମନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅସ୍ଥିର ଅଛି।
ଯଥେଯମ୍ ଅଗ୍ରଗଂ କାନ୍ତମ୍ ଏତି ସିଦ୍ଧାଭିସାରିକା । ତଥା କଦାହମ୍ ଏଷ୍ଯାମି ମମାପୀତି ମନସ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଏହି ସିଦ୍ଧା ପ୍ରେମିକା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ କେବେ ଯିବି? ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋର ମନରେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଇମେ ମନ୍ଦାରମରୁତ ଏତେ ଚ ଶଶିନଃ କରାଃ । ଵନରାଜଯ ଏତାଶ୍ ଚ ମାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅହୋ
ଏହି ମନ୍ଦାର ଗଛର ହଳକା ପବନ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର କିରଣ, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲର ଗଛମାନଙ୍କର ଶାରୀ—ଏସବୁ ମୋତେ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଉଛି।
ହେ ଚିତ୍ତାଜ୍ଞଵଦ୍ ଏଵାନ୍ତଃ କିଂ ତ୍ଵଂ ତାଣ୍ଡଵିତଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ସା ଵ୍ଯୋମନିର୍ମଲା ସାଧୋ କ୍ଵ ତେ ଯାତା ଵିଵେକିତା
ହେ ମନ, ତୁମେ ଭିତରେ କାହିଁକି ଏଭଳି ଅଶାନ୍ତ ଅଛ? ଏକ ସରଳ ମନ ଥିଲା, ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ ଥିଲା, ସେ ସ୍ପଷ୍ଟତା କେଉଁଠି ହରାଇଗଲା?
ଅଥ ଵା ଚିତ୍ତ ଭର୍ତାରଂ ସ୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠସେ ସଖେ । ତିଷ୍ଠୋତ୍କଣ୍ଠାଵିଵଲିତଂ କିମ୍ ଅନୁତ୍କଣ୍ଠିତେନ ତେ
କିମ୍ବା, ହେ ମନ, ତୁମେ ନିଜ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଆସା କରୁଛ? ମୋ ବନ୍ଧୁ, ଯେତେବେଳେ ଆଶା କରିବାକୁ କିଛି ଅଛିନାହିଁ, ତେବେ ଏଭଳି ଅସ୍ଥିର ଆଶାରେ କାହିଁକି ରହୁଛ?
କିଂ କିଲୋତ୍କଣ୍ଠସେ ଵାପି ଭର୍ତା ଯାତୋ ଜରାଂ ଭଵେତ୍ । ତପସ୍ଵୀ କୃଶଗାତ୍ରଶ୍ ଚ ଭଵେନ୍ ନିର୍ଵାସନସ୍ ତଥା
ତୁମେ କାହିଁକି, କିମ୍ବା କାହା ପାଇଁ ଏଭଳି ଆଶା କରୁଛ? ଠାକୁର ବୃଦ୍ଧ ହୋଇପାରନ୍ତି, ତପସ୍ୱୀ ହୋଇ ଦେହ ଶୁକାଇଯାଇଥିବେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଥିବେ।
ମତ୍ତୋ ରାଜ୍ଯାଚ୍ ଚ ଭୋଗେଭ୍ଯୋ ମନ୍ଯେ ଽସ୍ଯାମୂଲତାଂ ଗତା । ଵାସନା ଲତିକା ପ୍ରାଵୃଣ୍ନଦୀତଟଗତା ଯଥା
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସେଠିପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଲାସ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ଆସକ୍ତି ଥିଲା, ସେ ଆସକ୍ତି ଗଛଟିକୁ ମନ୍ଦା ବନ୍ୟା ଯେପରି ତୀରରେ ଥିବା ଲତାକୁ ଉଖାଡ଼ି ନେଇଯାଏ, ସେପରି ସମୂଳେ ହଟିଯାଇଛି।
ଏକାନ୍ତମତିର୍ ଏକାତ୍ମା ନୀରସଶ୍ ଶାନ୍ତଵାସନଃ । ମନ୍ଯେ ଭଵତି ମେ ଭର୍ତା ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷସମସ୍ଥିତିଃ
ତାଙ୍କର ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ, କୌଣସି ଜିନିଷରେ ଆସ୍ୱାଦ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଏବେ ଶୁଖିଲା ଗଛ ପରି ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ତଥାପି ଚିତ୍ତ କୋତ୍କଣ୍ଠା ଭଵ ଵୋତ୍କଣ୍ଠଯାନ୍ଵିତମ୍ । ପତିମ୍ ଉଦ୍ବୋଧ୍ଯ ଯୋଗେନ ଶ୍ଲେଷଯିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ଗଲେ
ତଥାପି, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏଉଁ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଛି, ମୁଁ ଆଶାରେ ଭରିଯାଇଛି; ମୁଁ ଯୋଗର ମାଧ୍ୟମରେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଜଗାଇ, ତାଙ୍କୁ ଗଳେ ଧରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବି।
ପ୍ରମୃଷ୍ଟଵାସନଂ ଭର୍ତୁସ୍ ସମୀକୃତ୍ଯ ମନୋ ମୁନେଃ । ରାଜ୍ଯ ଏଵ ନିଯୋକ୍ଷ୍ଯାମି ନିଵତ୍ସ୍ଯାଵସ୍ ସୁଖଂ ଚିରମ୍
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଦେଖିବି ଯେ, ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ମନ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ସଫା ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ମୁନି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଦେବି ଓ ଆମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ସୁଖରେ ବସିବୁ।
ଅହୋ ନୁ ଚିରକାଲେନ ମନୋରଥମ୍ ଇମଂ ଶୁଭମ୍ । ଅହମ୍ ଆସାଦଯିଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ ଭର୍ତ୍ରା ସମଚିତ୍ତତା
ହାଁ, ଏତେ ଦିନ ପରେ ମୋର ଏହି ଭଲ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ — ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ସମଭାବ ହେବି।
ସମଗ୍ରାନନ୍ଦଵୃନ୍ଦାନାମ୍ ଏତଦ୍ ଏଵୋପରି ସ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ ସମାନମନୋଵୃତ୍ତିସଙ୍ଗମ୍ ଆସ୍ଵାଦନେ ସୁଖମ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦର ସମସ୍ତ ମିଳନ ଭିତରେ ଏହି ଏକଟି ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ — ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମନ ଏକ ଭାବରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସେଠି ଥିବା ସୁଖ।
ଇତି ଚିନ୍ତାଵତୀ ଵ୍ଯୋମ୍ନା ଚୂଡାଲୋଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ପର୍ଵତାନ୍ । ଦେଶାନ୍ ଅବ୍ଦାନ୍ ଦିଗନ୍ତାଂଶ୍ ଚ ପ୍ରାପ ମନ୍ଦରକନ୍ଦରମ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ଚୂଡାଳା ଆକାଶ ଦେଇ ପାହାଡ଼, ଦେଶ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଦିଗନ୍ତ ଅଟିକି, ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଦୃଶ୍ଯୈଵ ନଭସ୍ସ୍ଥୈଵ ପ୍ରଵିଵେଶ ଵନାନ୍ତରମ୍ । ଵାତ୍ଯେଵ ପାଦପଲତାସ୍ପନ୍ଦଚିହ୍ନଗମାଗମା
ଦୃଶ୍ୟମାନ ନ ହୋଇ ଓ ଆକାଶ ଦେଇ ଚାଲି, ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ବାତାସରେ ଲତା ଓ ଗଛ ହଲୁକ ହଲୁକ ହଲୁଥିବା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଆସିବା ଓ ଯିବା ଚିହ୍ନ ମିଳୁଥିଲା।
ଵନୈକଦେଶେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ କୃତପର୍ଣୋଟଜେ ପତିମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୋଗେନ ବୁବୁଧେ ଦେହାନ୍ତରମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତମ୍
ଏକ ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ପତ୍ରର ଝୁପଡ଼ି ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କୁ ଏମିତି ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ହାରକେଯୂରକଟକକୁଣ୍ଡଲାଦିଵିଭୂଷିତଃ । ଅଭଵନ୍ ମେରୁକାନ୍ତିର୍ ଯସ୍ ତମ୍ ଏଵାତ୍ର ଦଦର୍ଶ ସା
ଯିଏ ପୂର୍ବେ ହାର, ବାହୁବଳୟ, କଙ୍କଣ, କଣଉଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗହଣା ପିନ୍ଧି ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ସେଠି ସେ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।
କୃଶାଙ୍ଗଂ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଂ ଚ ଜୀର୍ଣପର୍ଣମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍ । କଜ୍ଜଲାମ୍ବୁଭରସ୍ନାତଂ ଭୃଙ୍ଗୀଶମ୍ ଇଵ ନିସ୍ସହମ୍
ତାଙ୍କର ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ଓ କଳା ଥିଲା, ପୁରୁଣା ଓ ଶୁଖି ଗଛପତ୍ର ପରି ବସିଥିଲେ। ଜଙ୍ଗଲର ଧୂଳି ଓ କାଳିରେ ଭିଜିଥିବା, ଶକ୍ତିହୀନ ଭୃଙ୍ଗୀର ମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଚୀରାମ୍ବରଧରଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଏକାକିନମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ସ୍ଥଲେ ନିଷଣ୍ଣଂ ପୁଷ୍ପାଣି ଗ୍ରଥଯନ୍ତଂ ଜରାଂ ଗତମ୍
ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥାରେ, ଭୂମିରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ଫୁଲ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଁଥୁଥିଲେ, ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀ ଚୂଡାଲା ପୀଵରସ୍ତନୀ । କିଞ୍ଚିଜ୍ଜାତଵିଷାଦେଦମ୍ ଉଵାଚାତ୍ମନି ଚେତସା
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚୂଡାଳା—ଅପରାଧହୀନ ଶରୀର, ଭରିପୁରା ଛାତି—ହଳକା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ନିଜ ମନରେ ଏଭଳି କହିଲେ:
ଅହୋ ନୁ ଵିଷମଂ ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞତାତ୍ମକମ୍ । ଏଵଂଵିଧାସ୍ ସମାଯାନ୍ତି ଦଶା ମୌର୍ଖ୍ଯପ୍ରସାଦତଃ
ହାୟ, ଏହି ମୂର୍ଖତା କେତେ ଦୁଃଖଦାୟକ, ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ନ ଜାଣିବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ! ଏପରି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ମୂର୍ଖତାର ଦୟାରୁ ଆସିଥାଏ।