ହୃଦଯଂ ନାଵଲୁମ୍ପନ୍ତି ଭୀମାସ୍ ସଂସୃତିଭୀତଯଃ । ପୁରସ୍ସ୍ଥିତମ୍ ଅପି ପ୍ରାଜ୍ଞଂ ମହୋପଲମ୍ ଇଵାଖଵଃ
ଜଗତ ଜୀବନର ଭୟଙ୍କର ଭୟଗୁଡ଼ିକ ଜେତେବେଳେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଆସିଥାଏ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ହୃଦୟ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପଥରକୁ ଚିଡ଼ିଆମାନେ କେତେ ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ହଲିଉନାହିଁ।
କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଆଦିତା ଜନ୍ମକର୍ମଣୋର୍ ଦୈଵପୁଂସ୍ତ୍ଵଯୋଃ । ଇତ୍ଯାଦିସଂଶଯଗଣଶ୍ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅହ୍ନି ଯଥା ତମଃ
‘ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ? ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ, ପୁରୁଷାର୍ଥ କ’ଣ?’—ଏପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ସନ୍ଦେହ ଯେପରି ଦିନ ଆସିଲେ ଅନ୍ଧାର ହଟିଯାଏ, ସେପରି ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଭାଵେଷୁ ସଙ୍ଗତିର୍ ହ୍ଯ୍ ଉପଶାମ୍ଯତି । ଯାମିନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ଯାତାଯାଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଲୋକ ଉପାଗତେ
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ, ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଆସକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ରାତି ଶେଷ ହେବା ସହିତ ଉଷା ଆସିଲେ ଅନ୍ଧାର ହଟିଯାଏ।
ସମୁଦ୍ରସ୍ଯେଵ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ମେରୋର୍ ଇଵ ସ୍ଥିରମ୍ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତା ଚେନ୍ଦୋର୍ ଇଵୋଦେତି ଵିଚାରିଣଃ
ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୱେଷଣ ରହିଥାଏ, ସେଠି ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ପରି ଗଭୀରତା, ମେରୁ ପର୍ବତର ଦୃଢତା ପରି ଦୃଢତା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଭିତରେ ଶୀତଳତା ଉଦିତ ହୁଏ।
ସା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତା ତସ୍ଯ ଶନୈଃ ପରିଣତିଂ ଗତା । ଶାନ୍ତାଶେଷଵିକଲ୍ପସ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଵିଶ୍ଯ ଯୋଗିନଃ
ସେହି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ତାଙ୍କ ମନରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଏ।
ସର୍ଵାର୍ଥଶୀତଲା ଶୁଦ୍ଧା ପରମାଲୋକଦା ସୁଧୀଃ । ପରଂ ପ୍ରକାଶମ୍ ଆଯାତି ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ସକଲୈନ୍ଦଵୀ
ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ; ସେ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଏକା ଶରତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ହୃଦ୍ଯାକାଶେ ଵିଵେକାର୍କେ ଶମାଲୋକିନି ନିର୍ମଲେ । ଅନର୍ଥସାର୍ଥକର୍ତାରୋ ନୋଦ୍ଯନ୍ତି କଲିକେତଵଃ
ଯେଉଁଠାରେ ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ବିବେକର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଶାନ୍ତିର ଆଲୋକରେ ପବିତ୍ରତା ରହିଛି, ସେଠାରେ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଅଂଶମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ।
ଶାମ୍ଯନ୍ତି ଶୁଦ୍ଧିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସୌମ୍ଯାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସୂନ୍ନତେ । ଅଚଞ୍ଚଲେ ଜଡାସ୍ ତୃଷ୍ଣାଶ୍ ଶରଦୀଵାଭ୍ରମାଲିକାଃ
ତୃଷ୍ଣାମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ପବିତ୍ରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ମୃଦୁ ଓ ନମ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଅଚଳ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ, ଶରତ୍କାଳର ମେଘମାଳା ପରି ହ୍ରାସ ପାଇଯାନ୍ତି।
ଯତ୍କିଞ୍ଚନକରୀ କ୍ରୂରା ଗ୍ରାମ୍ଯତା ଵିନିଵର୍ତତେ । ଦୀନାନନା ପିଶାଚାନାଂ ଲୀଲେଵ ଦିଵସାଗମେ
ଯେଉଁ କୌଣସି କଠୋର କାମ କ୍ରୂର ଅଭ୍ୟାସକୁ ଛାଡିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ, ସେ ଏମିତି ଯେପରି ଦିନ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଥିବା ପିଶାଚମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ଧର୍ମଭିତ୍ତୌ ଭୃଶଂ ଲଗ୍ନାଂ ଧିଯଂ ଧୈର୍ଯଧୁରଂ ଗତାମ୍ । ଆଧଯୋ ନ ଵିଲୁମ୍ପନ୍ତି ଵାତାଶ୍ ଚିତ୍ରଲତାମ୍ ଇଵ
ଯେ ମନ ଧର୍ମର ଭିତିରେ ଭଲଭାବେ ଲାଗିଥାଏ ଏବଂ ସାହସର ଜୁଆଁରେ ବାନ୍ଧିଥାଏ, ସେଠାରେ କଷ୍ଟ ଆସି ଲୁଟିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ବାତାସ ଅଦ୍ଭୁତ ଲତାକୁ ଛିଣିପାରେନାହିଁ ।
ନ ପତତ୍ଯ୍ ଅଵଟେ ଜନ୍ତୁର୍ ଵିଷଯାସଙ୍ଗରୂପିଣି । କଃ କିଲ ଜ୍ଞାତସରଣିଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ସମନୁଧାଵତି
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପର୍କର ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଏହି ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ିନାହିଁ; ଯିଏ ପଥ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ଏହି ଅନ୍ଧକୁପକୁ ଦୌଡ଼ିଯିବ ?
ସଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରସାଧୁଵୃତ୍ତାନାମ୍ ଅଵିରୋଧିନି କର୍ମଣି । ରମତେ ଧୀର୍ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତେ ସାଧ୍ଵୀଵାନ୍ତଃପୁରାଜିରେ
ଯେ କାମ ନିଜେ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଆଚରଣ ସହିତ ବିରୋଧ କରେନାହିଁ, ଧୀର ଲୋକ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ସଦ୍ବ୍ରତା ନାରୀ ଘର ଭିତରେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଖୁସି ହୁଏ ।
ଜଗତାଂ କୋଟିଲକ୍ଷ୍ଯେଷୁ ଯାଵନ୍ତଃ ପରମାଣଵଃ । ତେଷାମ୍ ଏକୈକଶୋ ଽନ୍ତସ୍ସ୍ଥାନ୍ ସର୍ଗାନ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସର୍ଗଧୀଃ
ଅନେକ ଜଗତର ଅସଂଖ୍ୟ ପରମାଣୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିରୁ ମୁକ୍ତ ମନ ରଖିଛି, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିମାନେକୁ ଦେଖିପାରେ।
ମୋକ୍ଷୋପାଯାଵବୋଧେନ ଶୁଦ୍ଧାନ୍ତଃକରଣଂ ଜନମ୍ । ନ ଖେଦଯତି ଭୋଗୌଘୋ ନ ଚାନନ୍ଦଯତି କ୍ଵଚିତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକର ମନ ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ଉପାୟ ବୁଝି ସୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଭୋଗର ବହୁତ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପରମାଣୌ ପରମାଣୌ ସର୍ଗଵର୍ଗା ନିରର୍ଗଲମ୍ । ଯେ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ୍ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଵୀଚିଵତ୍ ତାନ୍ ସ ପଶ୍ଯତି
ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁ ଭିତରେ, ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଉଠୁଥିବା ଓ ପଡୁଥିବା ସୃଷ୍ଟିମାନେକୁ ଦେଖିପାରେ।
ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ନ ନିଵୃତ୍ତାନି କାଙ୍କ୍ଷତି । କାର୍ଯାଣ୍ଯ୍ ଏଷ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽପି ନିଷ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ସେ ଉପଜିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ, ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶା କରେ ନାହିଁ; ସଜାଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗଛ ଭଳି ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହେ।
ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋକସାମାନ୍ଯୋ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାନୁଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲପ୍ରାପ୍ତୌ ହୃଦଯେନାପରାଜିତଃ
ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଯେପରି ଯେଉଁ ପରିସ୍ଥିତି ଆସେ, ସେହିଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେ । ଚାହିଁଥିବା କିମ୍ବା ଅଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କେବେ ହାରି ନଯାଏ ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵାଚଯିତ୍ଵା ଵିଵେଚ୍ଯ ଵା । ଅନୁଭୂଯତ ଏଵୈତନ୍ ନ ତୂକ୍ତଂ ଵରଶାପଵତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବୁଝି, ପଢିବା କିମ୍ବା ବିଚାର କରିବା ପରେ, ଏହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରିବା ଦରକାର; କେବଳ କଥା ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ବର କିମ୍ବା ଶାପ ପରି ନୁହେଁ ।
ଶାସ୍ତ୍ରଂ ସୁବୋଧମ୍ ଏଵେଦଂ ନାନାଲଙ୍କାରଭୂଷିତମ୍ । କାଵ୍ଯଂ ରସଘନଂ ଚାରୁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈଃ ପ୍ରତିପାଦକମ୍
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରଟି ବହୁତ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା, ବିଭିନ୍ନ ଶୈଳୀରେ ଶୋଭିତ, କବିତାମୟ, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ।
ବୁଧ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵେଦଂ କିଞ୍ଚିତ୍ପଦପଦାର୍ଥଵିତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ଯସ୍ ତୁ ନ ଵେତ୍ତୀଦଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ତେନ ପଣ୍ଡିତାତ୍
ଯିଏ ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ୱୟଂ ବୁଝିଯାଏ; ଯିଏ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ ।
ଅସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରୁତେ ମତେ ଜ୍ଞାତେ ତପୋଧ୍ଯାନଜପାଦିକମ୍ । ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତୌ ତୁ ତସ୍ଯେହ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉପଯୁଜ୍ଯତେ
ଏହି ଜ୍ଞାନଟି ଶୁଣି, ବୁଝି ଏବଂ ଅନୁଭବ କରିଲେ, ତପ, ଧ୍ୟାନ, ଜପ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରର କ୍ରିୟା ମୁକ୍ତି ପାଇବାରେ କିଛି ଉପକାର କରେନାହିଁ।
ଏତଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରଘନାଭ୍ଯାସାତ୍ ପୌନଃପୁନ୍ଯେନ ଵୀକ୍ଷିତାତ୍ । ଜନ୍ତୋଃ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯପୂର୍ଵଂ ହି ଚିତ୍ତସଂସ୍କାରପୂର୍ଵକମ୍
ଏହି ଗଭୀର ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ଥର ପଠନ ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଫଳରେ, ଜଣେ ମଣିଷର ଚିତ୍ତ ପରିଶୁଧି ହେବା ପରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଅହଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ପ୍ରୌଢୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯପିଶାଚକଃ । ପିଶାଚୋ ଽର୍କୋଦଯେନେଵ ସ୍ଵଯଂ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଵିଘ୍ନତଃ
‘ମୁଁ ଏହି ଜଗତ’ ଭାବ, ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ଭୂତ ଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଭୂତ ମିଶିଯିବା ପରି, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଭ୍ରମୋ ଜଗଦ୍ ଅହଂ ଚେତି ସ୍ଥିତ ଏଵୋପଶାମ୍ଯତି । ସ୍ଵପ୍ନମୋହଃ ପରିଜ୍ଞାତ ଇଵ ନୋ ରମଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
‘ମୁଁ ଏହି ଜଗତ’ ଭ୍ରମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଜଣାଯାଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଆଉ କିଛି ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ।
ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପନଗରେ ପୁଂସୋ ହର୍ଷଵିଷାଦିତା । ନ ବାଧତେ ତଥୈଵାନ୍ତଃ ପରିଜ୍ଞାତେ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମେ
ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନଗରରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ବି ଭିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ମନରେ ଏହି ଜଗତର ଭ୍ରମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ଆମକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇନାହିଁ।
ଚିତ୍ରସର୍ପଃ ପରିଜ୍ଞାତୋ ନ ସର୍ପଭଯଦୋ ଯଥା । ଦୃଶ୍ଯସର୍ପଃ ପରିଜ୍ଞାତସ୍ ତଥା ନ ସୁଖଦୁଃଖଦଃ
ଯେପରି ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ସାପକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ସେଥିରେ ସାପର ଭୟ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଇନାହିଁ।
ପରିଜ୍ଞାନେନ ସର୍ପତ୍ଵଂ ଚିତ୍ରସର୍ପସ୍ଯ ନଶ୍ଯତି । ଯଥା ତଥୈଵ ସଂସାରସ୍ ସ୍ଥିତ ଏଵୋପଶାମ୍ଯତି
ଯେପରି ଚିତ୍ରର ସାପକୁ ବୁଝିଲେ, ତାହାର ସାପ ଭାବ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଜଗତ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ସୁମନଃପଲ୍ଲଵାମର୍ଷେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵ୍ଯତିକରୋ ଭଵେତ୍ । ପରମାର୍ଥପଦପ୍ରାପ୍ତୌ ନ ତୁ ଵ୍ଯତିକରୋ ଽସ୍ତି ନଃ
ଫୁଲର କୋମଳ ପତ୍ରକୁ ଛୁଇଁଲେ କିଛି ଅସୁବିଧା ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନାହିଁ।
ଗଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅଵଯଵସ୍ପନ୍ଦସ୍ ସୁମନଃପତ୍ରମର୍ଦନେ । ଇହ ଧୀମାତ୍ରବୋଧସ୍ ତୁ ନାଙ୍ଗାଵଯଵବୋଧନମ୍
ଫୁଲର ପତ୍ରକୁ ଦବାଇଲେ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହଲିଉଛି; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିର, ଶରୀରର ଅଂଗ ଅଂଶର ଜଣାବା ନୁହେଁ।
ସୁଖାସନୋପଵିଷ୍ଟେନ ଯଥାସମ୍ଭଵମ୍ ଅଶ୍ନତା । ଭୋଗଜାଲଂ ସଦାଚାରଵିରୁଦ୍ଧେଷୁ ନ ତିଷ୍ଠତା
ସୁବିଧା ଅସନରେ ବସି, ଯଥାଯଥ ଖାଇଲେ, ଜଣେ ସଦାଚାର ବିରୋଧୀ ଭୋଗରେ ରହେନାହିଁ।