ନିତ୍ଯମ୍ ଉଦ୍ଦାମଵୈରାଗ୍ଯଃ ପରିଵ୍ରାଡ୍ ଇଵ ଶାନ୍ତଧୀଃ । ନିନ୍ଦନ୍ନ୍ ଏଵ ମହାଭୋଗାନ୍ ଅଭୋକ୍ତୈଵ ଶ୍ରିଯାଂ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ସଦା ଗଭୀର ବୈରାଗ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଏକ ଦିଗମ୍ବର ସନ୍ୟାସୀ ପରି ଶାନ୍ତ ମନରେ ରହିଲେ । ବଡ଼ ବଡ଼ ଭୋଗବିଲାସକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ।
ଦଦାଵ୍ ଅତିତରାଂ ଦାନଂ ଗୋଭୂମିକନକାଦିକମ୍ । ଦେଵେଭ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ସ୍ଵଜନେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ମାନଦଃ
ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦାନ କଲେ—ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ଜନମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ।
ଚଚାର ଚ ତପଃ କର୍ତୁଂ କୃଚ୍ଛ୍ରଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିକମ୍ । ପରିବଭ୍ରାମ ତୀର୍ଥାନି ଵନାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ
ସେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଭଳି କଷ୍ଟଦାୟକ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ ।
ସ ତଥାପି ଵିଶୋକତ୍ଵଂ ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଲବ୍ଧଵାନ୍ । ଅନିଧାନାଂ ଖନନ୍ ଭୂମିଂ ନିଧାନାର୍ଥୀ ନିଧିଂ ଯଥା
ଏଭଳି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ଧନର ଆଶାରେ ଭୂମି ଖୋଦିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧନ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ସେପରି ।
ରାତ୍ରିନ୍ଦିନମ୍ ଅନନ୍ତେନ ଶୁଷ୍ଯଞ୍ ଶୋକକୃଶାନୁନା । ଚିନ୍ତଯା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ସଂସାରଵ୍ଯାଧିଭେଷଜମ୍
ଦିନ ରାତି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ସେ ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—ଏହି ସଂସାର ରୋଗର ଉପାୟ କଣ?
ଚିନ୍ତାପରଵଶୋ ଦୀନୋ ରାଜ୍ଯଂ ପଶ୍ଯନ୍ ଵିଷୋପମମ୍ । ମହାଵିଭଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରେ ନାପଶ୍ଯତ୍ ଖିନ୍ନଯା ଧିଯା
ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ରାଜ୍ୟକୁ ବିଷ ସମାନ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଭାରି ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ବଡ଼ ଧନ-ଦୌଲତକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ।
ଅଥୈକଦୈକାନ୍ତଗତାଂ ଚୂଡାଲାମ୍ ଅଙ୍କମ୍ ଆଗତାମ୍ । ଇଦଂ ମଧୁରଯା ଵାଚା ସମୁଵାଚ ଶିଖିଧ୍ଵଜଃ
ତାପରେ ଏକ ଦିନ, ଚୂଡ଼ାଳା ଏକାନ୍ତରେ ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ବସିଲେ, ଶିଖିଧ୍ୱଜ ମଧୁର କଥାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଭୁକ୍ତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚିରଂ କାଲଂ ଭୁକ୍ତା ଵିଭଵଭୂମଯଃ । ଅଧୁନାସ୍ମି ଵିରାଗେଣ ଯୁକ୍ତୋ ଗଚ୍ଛାମି କାନନମ୍
ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିଛି, ଏହାର ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଉପଭୋଗ କରିଛି; ଏବେ ମୋର ମନରେ ବିରାଗ ଆସିଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।
ନ ସୁଖାନି ନ ଦୁଃଖାନି ନାପଦୋ ନ ଚ ସମ୍ପଦଃ । କ୍ରୋଡୀକୁର୍ଵନ୍ତି ଭୂତାନି ମୁନିଂ ଵନନିଵାସିନମ୍
ବନରେ ବସୁଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଅପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ସମୃଦ୍ଧି କିଛି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେନାହିଁ।
ନ ଦେଶଭଙ୍ଗସମ୍ମୋହୋ ନ ସଙ୍ଗ୍ରାମଜନକ୍ଷଯଃ । ରାଜ୍ଯାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଧିକଂ ମନ୍ଯେ ସୁଖଂ ଵନନିଵାସିନଃ
ଦେଶ ଛାଡିବାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧର ଧ୍ୱଂସ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେନାହିଁ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ବନରେ ବସିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସୁଖ ରାଜ୍ୟର ସୁଖଠାରୁ ଅଧିକ।
ସ୍ତବକସ୍ତନଧାରିଣ୍ଯୋ ରକ୍ତପଲ୍ଲଵପାଣଯଃ । ମଞ୍ଜରୀଜାଲହାସିନ୍ଯୋ ଲୋଲଶୁଭ୍ରାମ୍ବୁଦାଂଶୁକାଃ
ଫୁଲର ଗୁଛି ଛାତି ଭାବରେ, ରକ୍ତିମ କିଶଳୟ ହାତ ଭାବରେ, କୁଳି କୁଳି ମଞ୍ଜରୀର ମାଳା ସହ ହସୁଥିବା, ହଳକା ଧଳା ମେଘର ପଟା ଗା ଉପରେ ଡାଲି ରହିଥିବା—
ସ୍ଵପରାଗାଙ୍ଗହାରିଣ୍ଯଃ କୃତକୌସୁମମଣ୍ଡନାଃ । ସୁସେଵ୍ଯକାଞ୍ଚନଶିଲାନିତମ୍ବତଟଶୋଭନାଃ
ପ୍ରାକୃତିକ ସୁଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ, ପରାଗ ଲାଗିଥିବା ଅଙ୍ଗରେ ଆକର୍ଷଣ, ଫୁଲର ଗହଣା ପିନ୍ଧି ରହିଥିବା, ସୁନା ରଙ୍ଗର ପାହାଡ଼ର ତଟରେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା—
ତରଙ୍ଗମୌକ୍ତିକପ୍ରୋତସରିନ୍ମୁକ୍ତାଲତାଵୃତାଃ । ଲତାଵଯସ୍ଯାଵଲିତା ମୁଗ୍ଧମୁଗ୍ଧମୃଗାତ୍ମଜାଃ
ତରଙ୍ଗର ମୁକ୍ତା ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନଦୀ କୁଳର ଲତା ମାଳାରେ ଗୁଁଥାଯାଇଥିବା, ଲତା ସହଚରୀମାନେ ସହିତ, ଅତି ମାନ୍ୟ ଓ ମୃଦୁ ମୃଗଶାବକ ଭଳି ଆକର୍ଷକ ଥିଲେ—
ସ୍ଵଭାଵୋଦ୍ଦାମସୌଗନ୍ଧ୍ଯା ଵିତୀର୍ଣଫଲଭୋଜନାଃ । ଷଟ୍ପଦଶ୍ରେଣିନଯନାଃ ପୁଷ୍ପାପୂରନତାଙ୍ଗିକାଃ
ସ୍ୱଭାବ ଜନିତ ଗଭୀର ସୁଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା, ପ୍ରଚୁର ଫଳ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିବା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଶାରି ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ରୂପେ ଶୋଭିତ, ଫୁଲର ଭାରେ ଦେହ ଅଳ୍ପ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା—
ଆଶ୍ଵାସାସ୍ପଦତାଂ ଯାତାଶ୍ ଶୀତଲାମଲଗାତ୍ରିକାଃ । ରମଯନ୍ତି ତ୍ଵମ୍ ଇଵ ମାଂ ଵନଵୀଥ୍ଯୋ ଵରାନନେ
ଢିଲା ଓ ନିର୍ମଳ ଦେହ ଥିବା, ଆରାମ ଦେବା ସ୍ଥାନ ହୋଇଥିବା, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ପଥମାନେ ମୋତେ ତୁମେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ, ସେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ଯଥା ଵିଵିକ୍ତମ୍ ଏକାନ୍ତେ ମନୋ ଭଵତି ନିର୍ଵୃତମ୍ । ନ ତଥା ଶଶିବିମ୍ବେଷୁ ନ ଚ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରସଦ୍ମସୁ
ଏକାନ୍ତ ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ଜନତାରେ ମନ ଯେପରି ସତ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜମହଳରେ ନୁହେଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ମତ୍ପ୍ରଣଯେ ତନ୍ଵି ନ ଵିଘ୍ନଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି । ଭର୍ତୁର୍ ଵିଘଟଯନ୍ତୀଚ୍ଛାଂ ନ ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି କୁଲସ୍ତ୍ରିଯଃ
ମୋ ପ୍ରେମ ବିଷୟରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ କୌଣସି ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସତୀ ଗୃହଣୀମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ, ବିରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ କୃତଂ କାର୍ଯଂ ରାଜତେ ନାଥ ନେତରତ୍ । ଵସନ୍ତେ ରାଜତେ ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ଶରଦି ରାଜତେ
ଠିକ୍ ସମୟରେ କରାଯାଇଥିବା କାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ଲାଗେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ବସନ୍ତରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ, ଶରଦରେ ଫଳ ପାକେ।
ଜରାଜରଢଦେହାନାଂ ଯୁକ୍ତଂ ଵନସମାଶ୍ରଯଃ । ନ ଯୂନାଂ ତ୍ଵାଦୃଶାମ୍ ଏଵ ତେନୈତନ୍ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଯେଉଁମାନେ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। କିନ୍ତୁ ତୁମ ପରି ଯୁବକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଭଲ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଏହି କଥା ମୋତେ ମନେ ପସନ୍ଦ ନୁହେଁ।
ଯୌଵନେନ ମହାରାଜ ନ ଯାଵଦ୍ ଵଯମ୍ ଉଜ୍ଝିତାଃ । ପୁଷ୍ପୌଘେନେଵ ତରଵସ୍ ତାଵଚ୍ ଛୋଭାମହେ ଗୃହେ
ହେ ମହାରାଜ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଯୌବନ ହରାଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଘରକୁ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ପରି ଶୋଭା ଦେଉଛୁ।
ପୁଷ୍ପାଭଯା ପୁଷ୍ପସିତଂ ଜରସା ସହ କାନନମ୍ । ସମଂ ଗୃହାଦ୍ ଗମିଷ୍ଯାମୋ ହଂସା ଇଵ ତରୋସ୍ ସରଃ
ଫୁଲର ଭୟରେ ଫୁଲରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ବୟସ ଆସିଲେ, ଆମେ ଦୁହେଁ ଘରୁ ବାହାରିବା, ଯେପରି ହଂସମାନେ ଗଛ ଛାଡ଼ି ଝିଲିକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଅପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ନୃପତେଃ ପ୍ରଜାପାଲନମ୍ ଉଜ୍ଝତଃ । ରାଜଯକ୍ଷ୍ମେଵ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମହଦ୍ ଏନୋ ନ ନଶ୍ଯତି
ଏହି ଦେଶର ରାଜା ଯଦି ସମୟ ଆସିନଥିବାବେଳେ ଜନତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ପାପ କେବେ ମିଟିଯାଏନି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୋଗ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନି।
ଅପ୍ରାପ୍ତକାରିଣଂ ଭୂପଂ ରୋଧଯନ୍ତି ଚ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ । ରୋଧଯନ୍ତି ହ୍ଯ୍ ଅକାର୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଭୁଭୃତ୍ଯାଃ ପରସ୍ପରମ୍
ଯେ ରାଜା ସମୟ ଆସିନଥିବାବେଳେ କିଛି କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଅଟକାନ୍ତି। ଏହିପରି ଅନୁଚିତ କାମରୁ ମାଲିକ ଓ ଚାକରମାନେ ଏକାପରି ଅଟକାନ୍ତି।
ଅଲମ୍ ଉତ୍ପଲମାଲାକ୍ଷି ଵିଘ୍ନେନାଭିମତସ୍ଯ ମେ । ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ଗତମ୍ ଏଵେତୋ ଦୂରମ୍ ଏକାନ୍ତକାନନମ୍
ଉତ୍ପଳନୟନି, ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ବାଧା ଦେବା ଏପରି ଅଧିକ ହେଉନି। ତୁମେ ଜାଣ, ମୁଁ ଏବେ ଦୂର ଏକାନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଯାଇଛି।
ବାଲା ତ୍ଵମ୍ ଅନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀ ନାଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵନଂ ତ୍ଵଯା । ପୁଂସାମ୍ ଅପି ହି ମୃଦ୍ଵଙ୍ଗି ଦୁର୍ଵିଷହ୍ଯୋ ଵନାଶ୍ରଯଃ
ତୁମେ ଏଉଁ ଯୁବତୀ ଓ ନିର୍ମଳ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୃଦୁ ଶରୀର ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବା ଖୁବ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ନ ସମର୍ଥା ଵନାଵାସେ ଯୋଷିତଃ କଠିନା ଅପି । କା ନାମ ପୁଷ୍ପମଞ୍ଜର୍ଯସ୍ ସୋଢୁମ୍ ଅର୍କାତପଂ କ୍ଷମାଃ
ମହିଳାମାନେ ଯଦିଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉନ୍ଥିବା, ତଥାପି ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କେଉଁ ଫୁଲ ଗୁଛ ରବିର ତାପ ସହିପାରିବ?
ଭଵତ୍ଯା ପାଲଯନ୍ତ୍ଯେହ ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଥାତଵ୍ଯମ୍ ଉତ୍ତମେ । କୁଟୁମ୍ବଭାରୋଦ୍ଵହନଂ ପତ୍ଯୌ ଯାତେ ଵ୍ରତଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ତୁମେ ଏଠାରେ ରହି, ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର। ପତି ଯାଇଥିଲେ, ଘରର ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା ହିଁ ମହିଳାମାନେର ପ୍ରଥମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଦଯିତାଂ ରାଜା ତାମ୍ ଇନ୍ଦୁଵଦନାଂ ଵଶୀ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସ୍ନାତୁମ୍ ଅଖିଲଂ ଦିନକାର୍ଯଂ ଚକାର ହ
ଏଭଳି କହି, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ରାଜା, ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି, ଉଠିଗଲେ, ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିନର କାମ କରିଲେ।
ଅଥୋଜ୍ଝିତପ୍ରଜାଚେଷ୍ଟୋ ରଵିର୍ ଅସ୍ତାଚଲଂ ଯଯୌ । ଶିଖିଧ୍ଵଜୋ ଵନମ୍ ଇଵ ସମସ୍ତଜନଦୁର୍ଗମମ୍
ଏହିପରି, ରବି ତାଙ୍କର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼କୁ ଚଲିଗଲେ; ଯେପରିକି ଶିଖିଧ୍ୱଜ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅପହୃଷ୍ଟ ଅଟାଳିକା ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସଂହୃତ୍ଯ ଵିତତଂ ରୂପଂ ତମ୍ ଏଵାନୁଯଯୌ ପ୍ରଭା । ନାଥଂ ଭଵନନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଂ ଚୂଡାଲେଵାନୁରାଗିଣୀ
ପ୍ରଭା ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଆକାରକୁ ସଂକୋଚିତ କରି, ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେପରି ଚୂଡ଼ାଳୀ ଭଲପାଇ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।