ତଥା ଶ୍ରୁତୋପଦେଶେନ ସ୍ଵାତ୍ମଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ଚାନ୍ଯଲ୍ ଲଭ୍ଯତେ ହି ଗୁରୁକ୍ରମାତ୍
ଏଭଳି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ କିଛି ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କ ଉପାୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳିଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାତୀତଂ ଶ୍ରୁତାଦୀନ୍ଦ୍ରିଯସଂଵିଦା । ତେନୋପଦେଶାଦ୍ ଅନଘ ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ହେ ନିର୍ମଳ, ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ଗୁରୂପଦେଶଂ ଚ ଵିନା ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଗମୋ ଭଵେତ୍ । କେନ ଚିନ୍ତାମଣିର୍ ଲବ୍ଧଃ କପର୍ଦାନ୍ଵେଷଣଂ ଵିନା
ଗୁରୁଙ୍କର ଉପଦେଶ ଛଡ଼ି ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାକୁ କେବେ ବୁଝିହେବା ଯାଏନି; ଯେପରି ଗୋପାଳି ଖୋଜିବା ଛଡ଼ି ଚିନ୍ତାମଣି ପାଇଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାର୍ଘସ୍ଯ ଗୁରୂପକଥନଂ ଗତମ୍ । ଅକାରଣଂ କାରଣତାଂ ମଣେର୍ ଇଵ କପର୍ଦକଃ
ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ତତ୍ତ୍ୱଟିକୁ ଗୁରୁଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ଆମ ପାଖକୁ ଆଣିଛି; ଯେପରି ଗୋପାଳି କାରଣ ବିନା ମଣିର ମୂଲ୍ୟ ନେଇପାରେନି।
ପଶ୍ଯ ରାଘଵ ମାଯେଯଂ ମୋହନୀ ମହତାମ୍ ଅପି । ଅନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ଯତ୍ନାଦ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଫଲମ୍
ଦେଖ, ରାଘବ, ଏହା ମାୟାର ଶକ୍ତି—ଏହା ବଡ଼ ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରେ; ଲୋକେ ଏକ ଜିନିଷ ଖୋଜନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଅନ୍ଯତ୍ କରୋତି ପୁରୁଷଃ ଫଲମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଏଵ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଵସ୍ତୁନିଯତିଶ୍ ଚ ଵିଲୋକ୍ଯତେ ଚ । ତସ୍ମାଦ୍ ଅନନ୍ତଵିଭଵସ୍ଯ ଜଗତ୍କ୍ରମସ୍ଯ ଶ୍ରେଯୋ ଽତିଵାହନମ୍ ଅସଙ୍ଗମ୍ ଅଵଜ୍ଞଯୈଵ
ମଣିଷ ଏକ କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ପାଏ; ଏହିପରି ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ଥିବା ଏହି ସଂସାରରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ହେଉଛି ଅସକ୍ତି ରହିବା, ଏହାକୁ ଅଲ୍ପମୂଲ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି ଅତିକ୍ରମ କରିଯିବା।
ତତଶ୍ ଶିଖିଧ୍ଵଜୋ ରାଜା ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନପଦଂ ଵିନା । ଆଜଗାମ ପରଂ ମୋହଂ ଯାମାନ୍ଧ୍ଯମ୍ ଇଵ ଭୂତଲମ୍
ତାପରେ ଶିଖିଧ୍ୱଜ ରାଜା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତି ଛାଡ଼ି, ଗଭୀର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧାରେ ପୃଥିବୀ ଢାକିଯାଏ।
ଦୁଃଖାଗ୍ନିଦୀପିତମନା ମନାଗ୍ ଅପି ଵିଭୂତିଷୁ । ତାସ୍ଵ୍ ଅପୀଷ୍ଟୋପନୀତାସୁ ନ ରେମେ ଽଗ୍ନିଶିଖାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନିରେ ତାପିତ ମନ ଥିବା ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କୁ, ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଆଶାପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଆଗ୍ନିଶିଖା ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ଏକାନ୍ତେଷୁ ଦିଗନ୍ତେଷୁ ନିର୍ଝରେଷୁ ଗୁହାସୁ ଚ । ଆଜଗାମ ରତିଂ ଜନ୍ତୁମୁକ୍ତେଷୁ ଵ୍ଯସନୀ ଯଥା
ସେ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନ, ଦିଗନ୍ତ, ଝରଣା ପାଖ, ଏବଂ ଗୁହାରେ ଶାନ୍ତି ଖୋଜିଲେ, ଯେପରି ଭୋଗରେ ଲଗ୍ନ ଲୋକ ଲୋକମୁକ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ।
ରାଘଵ ତ୍ଵମ୍ ଇଵାଶେଷାସ୍ ସାନ୍ତ୍ଵାନୁନଯଚୋଦନୈଃ । ପ୍ରାର୍ଥିତଃ କାର୍ଯତେ ଭୃତ୍ଯୈର୍ ମହୀପୋ ଦିଵସକ୍ରିଯାଃ
ରାଘବ, ତୁମେ ଯେପରି ତୁମର ଦାସମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମନାଇବା ଓ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ ଦିନର କାମ କରାନ୍ତି, ସେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦାସମାନେ କାମ କରାନ୍ତି।
ନିତ୍ଯମ୍ ଉଦ୍ଦାମଵୈରାଗ୍ଯଃ ପରିଵ୍ରାଡ୍ ଇଵ ଶାନ୍ତଧୀଃ । ନିନ୍ଦନ୍ନ୍ ଏଵ ମହାଭୋଗାନ୍ ଅଭୋକ୍ତୈଵ ଶ୍ରିଯାଂ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ସଦା ଗଭୀର ବୈରାଗ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଏକ ଦିଗମ୍ବର ସନ୍ୟାସୀ ପରି ଶାନ୍ତ ମନରେ ରହିଲେ । ବଡ଼ ବଡ଼ ଭୋଗବିଲାସକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ।
ଦଦାଵ୍ ଅତିତରାଂ ଦାନଂ ଗୋଭୂମିକନକାଦିକମ୍ । ଦେଵେଭ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ସ୍ଵଜନେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ମାନଦଃ
ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦାନ କଲେ—ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ଜନମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ।
ଚଚାର ଚ ତପଃ କର୍ତୁଂ କୃଚ୍ଛ୍ରଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିକମ୍ । ପରିବଭ୍ରାମ ତୀର୍ଥାନି ଵନାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ
ସେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଭଳି କଷ୍ଟଦାୟକ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ ।
ସ ତଥାପି ଵିଶୋକତ୍ଵଂ ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଲବ୍ଧଵାନ୍ । ଅନିଧାନାଂ ଖନନ୍ ଭୂମିଂ ନିଧାନାର୍ଥୀ ନିଧିଂ ଯଥା
ଏଭଳି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ଧନର ଆଶାରେ ଭୂମି ଖୋଦିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧନ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ସେପରି ।
ରାତ୍ରିନ୍ଦିନମ୍ ଅନନ୍ତେନ ଶୁଷ୍ଯଞ୍ ଶୋକକୃଶାନୁନା । ଚିନ୍ତଯା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ସଂସାରଵ୍ଯାଧିଭେଷଜମ୍
ଦିନ ରାତି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ସେ ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—ଏହି ସଂସାର ରୋଗର ଉପାୟ କଣ?
ଚିନ୍ତାପରଵଶୋ ଦୀନୋ ରାଜ୍ଯଂ ପଶ୍ଯନ୍ ଵିଷୋପମମ୍ । ମହାଵିଭଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରେ ନାପଶ୍ଯତ୍ ଖିନ୍ନଯା ଧିଯା
ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ରାଜ୍ୟକୁ ବିଷ ସମାନ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଭାରି ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ବଡ଼ ଧନ-ଦୌଲତକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ।
ଅଥୈକଦୈକାନ୍ତଗତାଂ ଚୂଡାଲାମ୍ ଅଙ୍କମ୍ ଆଗତାମ୍ । ଇଦଂ ମଧୁରଯା ଵାଚା ସମୁଵାଚ ଶିଖିଧ୍ଵଜଃ
ତାପରେ ଏକ ଦିନ, ଚୂଡ଼ାଳା ଏକାନ୍ତରେ ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ବସିଲେ, ଶିଖିଧ୍ୱଜ ମଧୁର କଥାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଭୁକ୍ତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚିରଂ କାଲଂ ଭୁକ୍ତା ଵିଭଵଭୂମଯଃ । ଅଧୁନାସ୍ମି ଵିରାଗେଣ ଯୁକ୍ତୋ ଗଚ୍ଛାମି କାନନମ୍
ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିଛି, ଏହାର ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଉପଭୋଗ କରିଛି; ଏବେ ମୋର ମନରେ ବିରାଗ ଆସିଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।
ନ ସୁଖାନି ନ ଦୁଃଖାନି ନାପଦୋ ନ ଚ ସମ୍ପଦଃ । କ୍ରୋଡୀକୁର୍ଵନ୍ତି ଭୂତାନି ମୁନିଂ ଵନନିଵାସିନମ୍
ବନରେ ବସୁଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଅପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ସମୃଦ୍ଧି କିଛି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେନାହିଁ।
ନ ଦେଶଭଙ୍ଗସମ୍ମୋହୋ ନ ସଙ୍ଗ୍ରାମଜନକ୍ଷଯଃ । ରାଜ୍ଯାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଧିକଂ ମନ୍ଯେ ସୁଖଂ ଵନନିଵାସିନଃ
ଦେଶ ଛାଡିବାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧର ଧ୍ୱଂସ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେନାହିଁ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ବନରେ ବସିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସୁଖ ରାଜ୍ୟର ସୁଖଠାରୁ ଅଧିକ।
ସ୍ତବକସ୍ତନଧାରିଣ୍ଯୋ ରକ୍ତପଲ୍ଲଵପାଣଯଃ । ମଞ୍ଜରୀଜାଲହାସିନ୍ଯୋ ଲୋଲଶୁଭ୍ରାମ୍ବୁଦାଂଶୁକାଃ
ଫୁଲର ଗୁଛି ଛାତି ଭାବରେ, ରକ୍ତିମ କିଶଳୟ ହାତ ଭାବରେ, କୁଳି କୁଳି ମଞ୍ଜରୀର ମାଳା ସହ ହସୁଥିବା, ହଳକା ଧଳା ମେଘର ପଟା ଗା ଉପରେ ଡାଲି ରହିଥିବା—
ସ୍ଵପରାଗାଙ୍ଗହାରିଣ୍ଯଃ କୃତକୌସୁମମଣ୍ଡନାଃ । ସୁସେଵ୍ଯକାଞ୍ଚନଶିଲାନିତମ୍ବତଟଶୋଭନାଃ
ପ୍ରାକୃତିକ ସୁଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ, ପରାଗ ଲାଗିଥିବା ଅଙ୍ଗରେ ଆକର୍ଷଣ, ଫୁଲର ଗହଣା ପିନ୍ଧି ରହିଥିବା, ସୁନା ରଙ୍ଗର ପାହାଡ଼ର ତଟରେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା—
ତରଙ୍ଗମୌକ୍ତିକପ୍ରୋତସରିନ୍ମୁକ୍ତାଲତାଵୃତାଃ । ଲତାଵଯସ୍ଯାଵଲିତା ମୁଗ୍ଧମୁଗ୍ଧମୃଗାତ୍ମଜାଃ
ତରଙ୍ଗର ମୁକ୍ତା ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନଦୀ କୁଳର ଲତା ମାଳାରେ ଗୁଁଥାଯାଇଥିବା, ଲତା ସହଚରୀମାନେ ସହିତ, ଅତି ମାନ୍ୟ ଓ ମୃଦୁ ମୃଗଶାବକ ଭଳି ଆକର୍ଷକ ଥିଲେ—
ସ୍ଵଭାଵୋଦ୍ଦାମସୌଗନ୍ଧ୍ଯା ଵିତୀର୍ଣଫଲଭୋଜନାଃ । ଷଟ୍ପଦଶ୍ରେଣିନଯନାଃ ପୁଷ୍ପାପୂରନତାଙ୍ଗିକାଃ
ସ୍ୱଭାବ ଜନିତ ଗଭୀର ସୁଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା, ପ୍ରଚୁର ଫଳ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିବା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଶାରି ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ରୂପେ ଶୋଭିତ, ଫୁଲର ଭାରେ ଦେହ ଅଳ୍ପ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା—
ଆଶ୍ଵାସାସ୍ପଦତାଂ ଯାତାଶ୍ ଶୀତଲାମଲଗାତ୍ରିକାଃ । ରମଯନ୍ତି ତ୍ଵମ୍ ଇଵ ମାଂ ଵନଵୀଥ୍ଯୋ ଵରାନନେ
ଢିଲା ଓ ନିର୍ମଳ ଦେହ ଥିବା, ଆରାମ ଦେବା ସ୍ଥାନ ହୋଇଥିବା, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ପଥମାନେ ମୋତେ ତୁମେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ, ସେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ଯଥା ଵିଵିକ୍ତମ୍ ଏକାନ୍ତେ ମନୋ ଭଵତି ନିର୍ଵୃତମ୍ । ନ ତଥା ଶଶିବିମ୍ବେଷୁ ନ ଚ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରସଦ୍ମସୁ
ଏକାନ୍ତ ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ଜନତାରେ ମନ ଯେପରି ସତ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜମହଳରେ ନୁହେଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ମତ୍ପ୍ରଣଯେ ତନ୍ଵି ନ ଵିଘ୍ନଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି । ଭର୍ତୁର୍ ଵିଘଟଯନ୍ତୀଚ୍ଛାଂ ନ ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି କୁଲସ୍ତ୍ରିଯଃ
ମୋ ପ୍ରେମ ବିଷୟରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ କୌଣସି ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସତୀ ଗୃହଣୀମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ, ବିରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ କୃତଂ କାର୍ଯଂ ରାଜତେ ନାଥ ନେତରତ୍ । ଵସନ୍ତେ ରାଜତେ ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ଶରଦି ରାଜତେ
ଠିକ୍ ସମୟରେ କରାଯାଇଥିବା କାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ଲାଗେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ବସନ୍ତରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ, ଶରଦରେ ଫଳ ପାକେ।
ଜରାଜରଢଦେହାନାଂ ଯୁକ୍ତଂ ଵନସମାଶ୍ରଯଃ । ନ ଯୂନାଂ ତ୍ଵାଦୃଶାମ୍ ଏଵ ତେନୈତନ୍ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଯେଉଁମାନେ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। କିନ୍ତୁ ତୁମ ପରି ଯୁବକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଭଲ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଏହି କଥା ମୋତେ ମନେ ପସନ୍ଦ ନୁହେଁ।
ଯୌଵନେନ ମହାରାଜ ନ ଯାଵଦ୍ ଵଯମ୍ ଉଜ୍ଝିତାଃ । ପୁଷ୍ପୌଘେନେଵ ତରଵସ୍ ତାଵଚ୍ ଛୋଭାମହେ ଗୃହେ
ହେ ମହାରାଜ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଯୌବନ ହରାଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଘରକୁ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ପରି ଶୋଭା ଦେଉଛୁ।