ନ ଶ୍ରୁତେନ ନ ପୁଣ୍ଯେନ ଜ୍ଞାଯତେ ଜ୍ଞେଯମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଜାନାତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ସର୍ପସ୍ ସର୍ପପଦାନି ଵ
ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ନିଜକୁ ଜଣେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ସର୍ପ ଅନ୍ୟ ସର୍ପଙ୍କ ଆକୃତିକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ଵରମୁନେ କଥମ୍ ଏତଜ୍ ଜନଶ୍ରୁତୌ । ଶ୍ରୁତଂ ଗୁରୂପଦେଶଶ୍ ଚ ସ୍ଵାତ୍ମଜ୍ଞାନସ୍ଯ କାରଣମ୍
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ମହାନ ମୁନି, ଲୋକମାନେ କାହିଁକି କହନ୍ତି ଯେ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିବା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆତ୍ମାଜ୍ଞାନର କାରଣ?
ଅତ୍ଯନ୍ତଂ କୃପଣଃ କଶ୍ଚିତ୍ କିରାଟୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍ । ଆସ୍ତେ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଟଵୀକଚ୍ଛେ କୁଟୁମ୍ବୀ ଵ୍ରଣକୀଟଵତ୍
ଏକ ସମୟରେ, ଏକ କିରାଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ ଥିଲେ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଥିଲା। ସେ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର କାନ୍ଥ ଛାଡ଼ରେ, ଗାଁଠିରେ ରହୁଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ କୀଟ ଘାଉ ଭିତରେ ରହେ।
ତସ୍ଯୈକଦା ନିପତିତା ଗଚ୍ଛତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯଜଙ୍ଗଲେ । ଏକା ଵରାଟିକା ରାମ ତୃଣଜାଲବୁସାଵୃତେ
ଏକ ଦିନ, ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ମାଧ୍ୟରେ ଚାଲିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଏକ ଛୋଟ ମୁଦ୍ରା ଘାସ ଓ ପାଲିଆ ମଧ୍ୟରେ ଖସିପଡ଼ିଲା, ହେ ରାମ।
କାର୍ପଣ୍ଯାତ୍ ସ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସର୍ଵଂ ତୃଣବୁସାଦିକମ୍ । କପର୍ଦିକାର୍ଥମ୍ ଅଭିତୋ ଦୁଧାଵ ଦିଵସତ୍ରଯମ୍
ଦରିଦ୍ରତାରୁ, ସେ ତିନି ଦିନ ଧରି କଠିନ ପ୍ରୟାସରେ ଘାସ, ପାଳିଆ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଏକଠା କଲା, କେବଳ ଏକ ଗୋଲା ମିଳିବା ପାଇଁ।
କପର୍ଦକାଦ୍ ଦ୍ଵୌ ଭଵତଶ୍ ଚତ୍ଵାରୋ ଽଷ୍ଟୌ ଚ କାଲତଃ । ତତଶ୍ ଶତଂ ସହସ୍ରଂ ଚ ସହସ୍ରଂ ଚେତି ଚେତସା
ଏକ ଗୋଲାରୁ ଦୁଇଟି ହେଲା, ପରେ ଚାରିଟି, ଏଠାରୁ ଆଠଟି, ଏଭଳି ସମୟ କ୍ରମେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଶତ, ହଜାର ଓ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ହେବା ଭାବନା ହେଉଥିଲା।
କଲଯଞ୍ ଜଙ୍ଗଲେ ଦୀନୋ ରାତ୍ରିନ୍ଦିନମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ଜନହାସଂ ସହଂସ୍ ତ୍ରୀଣି ଦିନାନି ଧୁତଵାନ୍ ବୁସମ୍
ବନରେ ଦରିଦ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ଦିନ ରାତି ଅନ୍ୟମନସ୍କ ହୋଇ ଗଣନା କରୁଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ହସୁଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ତିନି ଦିନ ଧରି ପାଳିଆ ହଲାଇଲେ।
ତତୋ ଦିନତ୍ରଯସ୍ଯାନ୍ତେ ତେନ ତସ୍ମାତ୍ କୁଜଙ୍ଗଲାତ୍ । ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁବିମ୍ବପ୍ରତିମୋ ଲବ୍ଧଶ୍ ଚିନ୍ତାମଣିର୍ ମହାନ୍
ତିନି ଦିନ ଶେଷରେ, ସେଇ ଶୂନ୍ୟ ବନରୁ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବଡ଼ ଚିନ୍ତାମଣି ମିଳିଗଲା।
ତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁଷ୍ଟହୃଦଯସ୍ ସମାଗତ୍ଯ ଗୃହଂ ସୁଖୀ । ପ୍ରାପ୍ତାଖିଲଜଗଦ୍ଭୂତିଶ୍ ଶାନ୍ତସର୍ଵଭଯସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଏହାକୁ ପାଇଁ, ହୃଦୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ନେଇ, ଘରକୁ ଖୁସିରେ ଫେରିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଧନ-ସମ୍ପଦ ପାଇଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଲେ।
ଏଵଂ ଯଥା କିରାଟେନ କପର୍ଦାନ୍ଵେଷଣେନ ତତ୍ । ରତ୍ନଂ ଲବ୍ଧଂ ଜଗନ୍ମୂଲ୍ଯମ୍ ଅହୋରାତ୍ରମ୍ ଅଖିଦ୍ଯତା
ଯେପରି ଏକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମଣି ଖୋଜିବାକୁ ଯାଇ, ଦିନ ରାତି ଅନ୍ତର ହେବା ସହିତ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ପାଇଥିଲେ,
ତଥା ଶ୍ରୁତୋପଦେଶେନ ସ୍ଵାତ୍ମଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ଚାନ୍ଯଲ୍ ଲଭ୍ଯତେ ହି ଗୁରୁକ୍ରମାତ୍
ଏଭଳି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ କିଛି ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କ ଉପାୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳିଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାତୀତଂ ଶ୍ରୁତାଦୀନ୍ଦ୍ରିଯସଂଵିଦା । ତେନୋପଦେଶାଦ୍ ଅନଘ ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ହେ ନିର୍ମଳ, ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ଗୁରୂପଦେଶଂ ଚ ଵିନା ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଗମୋ ଭଵେତ୍ । କେନ ଚିନ୍ତାମଣିର୍ ଲବ୍ଧଃ କପର୍ଦାନ୍ଵେଷଣଂ ଵିନା
ଗୁରୁଙ୍କର ଉପଦେଶ ଛଡ଼ି ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାକୁ କେବେ ବୁଝିହେବା ଯାଏନି; ଯେପରି ଗୋପାଳି ଖୋଜିବା ଛଡ଼ି ଚିନ୍ତାମଣି ପାଇଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାର୍ଘସ୍ଯ ଗୁରୂପକଥନଂ ଗତମ୍ । ଅକାରଣଂ କାରଣତାଂ ମଣେର୍ ଇଵ କପର୍ଦକଃ
ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ତତ୍ତ୍ୱଟିକୁ ଗୁରୁଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ଆମ ପାଖକୁ ଆଣିଛି; ଯେପରି ଗୋପାଳି କାରଣ ବିନା ମଣିର ମୂଲ୍ୟ ନେଇପାରେନି।
ପଶ୍ଯ ରାଘଵ ମାଯେଯଂ ମୋହନୀ ମହତାମ୍ ଅପି । ଅନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ଯତ୍ନାଦ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଫଲମ୍
ଦେଖ, ରାଘବ, ଏହା ମାୟାର ଶକ୍ତି—ଏହା ବଡ଼ ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରେ; ଲୋକେ ଏକ ଜିନିଷ ଖୋଜନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଅନ୍ଯତ୍ କରୋତି ପୁରୁଷଃ ଫଲମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଏଵ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଵସ୍ତୁନିଯତିଶ୍ ଚ ଵିଲୋକ୍ଯତେ ଚ । ତସ୍ମାଦ୍ ଅନନ୍ତଵିଭଵସ୍ଯ ଜଗତ୍କ୍ରମସ୍ଯ ଶ୍ରେଯୋ ଽତିଵାହନମ୍ ଅସଙ୍ଗମ୍ ଅଵଜ୍ଞଯୈଵ
ମଣିଷ ଏକ କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ପାଏ; ଏହିପରି ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ଥିବା ଏହି ସଂସାରରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ହେଉଛି ଅସକ୍ତି ରହିବା, ଏହାକୁ ଅଲ୍ପମୂଲ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି ଅତିକ୍ରମ କରିଯିବା।
ତତଶ୍ ଶିଖିଧ୍ଵଜୋ ରାଜା ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନପଦଂ ଵିନା । ଆଜଗାମ ପରଂ ମୋହଂ ଯାମାନ୍ଧ୍ଯମ୍ ଇଵ ଭୂତଲମ୍
ତାପରେ ଶିଖିଧ୍ୱଜ ରାଜା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତି ଛାଡ଼ି, ଗଭୀର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧାରେ ପୃଥିବୀ ଢାକିଯାଏ।
ଦୁଃଖାଗ୍ନିଦୀପିତମନା ମନାଗ୍ ଅପି ଵିଭୂତିଷୁ । ତାସ୍ଵ୍ ଅପୀଷ୍ଟୋପନୀତାସୁ ନ ରେମେ ଽଗ୍ନିଶିଖାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନିରେ ତାପିତ ମନ ଥିବା ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କୁ, ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଆଶାପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଆଗ୍ନିଶିଖା ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ଏକାନ୍ତେଷୁ ଦିଗନ୍ତେଷୁ ନିର୍ଝରେଷୁ ଗୁହାସୁ ଚ । ଆଜଗାମ ରତିଂ ଜନ୍ତୁମୁକ୍ତେଷୁ ଵ୍ଯସନୀ ଯଥା
ସେ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନ, ଦିଗନ୍ତ, ଝରଣା ପାଖ, ଏବଂ ଗୁହାରେ ଶାନ୍ତି ଖୋଜିଲେ, ଯେପରି ଭୋଗରେ ଲଗ୍ନ ଲୋକ ଲୋକମୁକ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ।
ରାଘଵ ତ୍ଵମ୍ ଇଵାଶେଷାସ୍ ସାନ୍ତ୍ଵାନୁନଯଚୋଦନୈଃ । ପ୍ରାର୍ଥିତଃ କାର୍ଯତେ ଭୃତ୍ଯୈର୍ ମହୀପୋ ଦିଵସକ୍ରିଯାଃ
ରାଘବ, ତୁମେ ଯେପରି ତୁମର ଦାସମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମନାଇବା ଓ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ ଦିନର କାମ କରାନ୍ତି, ସେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦାସମାନେ କାମ କରାନ୍ତି।
ନିତ୍ଯମ୍ ଉଦ୍ଦାମଵୈରାଗ୍ଯଃ ପରିଵ୍ରାଡ୍ ଇଵ ଶାନ୍ତଧୀଃ । ନିନ୍ଦନ୍ନ୍ ଏଵ ମହାଭୋଗାନ୍ ଅଭୋକ୍ତୈଵ ଶ୍ରିଯାଂ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ସଦା ଗଭୀର ବୈରାଗ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଏକ ଦିଗମ୍ବର ସନ୍ୟାସୀ ପରି ଶାନ୍ତ ମନରେ ରହିଲେ । ବଡ଼ ବଡ଼ ଭୋଗବିଲାସକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ।
ଦଦାଵ୍ ଅତିତରାଂ ଦାନଂ ଗୋଭୂମିକନକାଦିକମ୍ । ଦେଵେଭ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ସ୍ଵଜନେଭ୍ଯଶ୍ ଚ ମାନଦଃ
ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦାନ କଲେ—ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ଜନମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ।
ଚଚାର ଚ ତପଃ କର୍ତୁଂ କୃଚ୍ଛ୍ରଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣାଦିକମ୍ । ପରିବଭ୍ରାମ ତୀର୍ଥାନି ଵନାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ
ସେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଭଳି କଷ୍ଟଦାୟକ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ ।
ସ ତଥାପି ଵିଶୋକତ୍ଵଂ ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଲବ୍ଧଵାନ୍ । ଅନିଧାନାଂ ଖନନ୍ ଭୂମିଂ ନିଧାନାର୍ଥୀ ନିଧିଂ ଯଥା
ଏଭଳି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ଧନର ଆଶାରେ ଭୂମି ଖୋଦିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧନ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ସେପରି ।
ରାତ୍ରିନ୍ଦିନମ୍ ଅନନ୍ତେନ ଶୁଷ୍ଯଞ୍ ଶୋକକୃଶାନୁନା । ଚିନ୍ତଯା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ସଂସାରଵ୍ଯାଧିଭେଷଜମ୍
ଦିନ ରାତି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ସେ ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—ଏହି ସଂସାର ରୋଗର ଉପାୟ କଣ?
ଚିନ୍ତାପରଵଶୋ ଦୀନୋ ରାଜ୍ଯଂ ପଶ୍ଯନ୍ ଵିଷୋପମମ୍ । ମହାଵିଭଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରେ ନାପଶ୍ଯତ୍ ଖିନ୍ନଯା ଧିଯା
ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ରାଜ୍ୟକୁ ବିଷ ସମାନ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଭାରି ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ବଡ଼ ଧନ-ଦୌଲତକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ।
ଅଥୈକଦୈକାନ୍ତଗତାଂ ଚୂଡାଲାମ୍ ଅଙ୍କମ୍ ଆଗତାମ୍ । ଇଦଂ ମଧୁରଯା ଵାଚା ସମୁଵାଚ ଶିଖିଧ୍ଵଜଃ
ତାପରେ ଏକ ଦିନ, ଚୂଡ଼ାଳା ଏକାନ୍ତରେ ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ବସିଲେ, ଶିଖିଧ୍ୱଜ ମଧୁର କଥାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଭୁକ୍ତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚିରଂ କାଲଂ ଭୁକ୍ତା ଵିଭଵଭୂମଯଃ । ଅଧୁନାସ୍ମି ଵିରାଗେଣ ଯୁକ୍ତୋ ଗଚ୍ଛାମି କାନନମ୍
ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିଛି, ଏହାର ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଉପଭୋଗ କରିଛି; ଏବେ ମୋର ମନରେ ବିରାଗ ଆସିଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।
ନ ସୁଖାନି ନ ଦୁଃଖାନି ନାପଦୋ ନ ଚ ସମ୍ପଦଃ । କ୍ରୋଡୀକୁର୍ଵନ୍ତି ଭୂତାନି ମୁନିଂ ଵନନିଵାସିନମ୍
ବନରେ ବସୁଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଅପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ସମୃଦ୍ଧି କିଛି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେନାହିଁ।
ନ ଦେଶଭଙ୍ଗସମ୍ମୋହୋ ନ ସଙ୍ଗ୍ରାମଜନକ୍ଷଯଃ । ରାଜ୍ଯାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଧିକଂ ମନ୍ଯେ ସୁଖଂ ଵନନିଵାସିନଃ
ଦେଶ ଛାଡିବାର ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧର ଧ୍ୱଂସ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେନାହିଁ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ବନରେ ବସିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସୁଖ ରାଜ୍ୟର ସୁଖଠାରୁ ଅଧିକ।