କାଷ୍ଠଂ ତୃଣୋପଲଂ ଭୂମିଂ ଖଂ ଵାତମ୍ ଅନଲଂ ଜଲମ୍ । ନିର୍ଵିଘ୍ନମ୍ ଅଵିଶତ୍ ସର୍ଵଂ ତନ୍ତୁର୍ ମୁକ୍ତାଫଲଂ ଯଥା
ସେ କାଠ, ଘାସ, ପାଥର, ମାଟି, ଆକାଶ, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ପାଣି — ସବୁଠାରେ ଅବାଧରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଧାଗା ମୁକ୍ତାମାଳା ମଧ୍ୟରେ ସହଜରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ମେରୋର୍ ଉପରି ଶୃଙ୍ଗାଣି ଲୋକପାଲପୁରାଣି ଚ । ଦିଗ୍ଵ୍ଯୋମୋଦରରନ୍ଧ୍ରାଣି ଵିଜହାର ଯଥାସୁଖମ୍
ସେ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର, ଦିଗ୍ପାଳମାନଙ୍କ ପୁରାତନ ସହର, ଏବଂ ଦିଗ ଓ ଆକାଶର ଗୁହାଗୁଡ଼ିକୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ତିର୍ଯଗ୍ଭୂତପିଶାଚାଦ୍ଯୈସ୍ ସହ ନାଗାମରାସୁରୈଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରାପ୍ସରସ୍ସିଦ୍ଧୈର୍ ଵ୍ଯଵହାରଂ ଚକାର ସା
ସେ ସିଧାସଳଖ ଚଳିଥିବା ପଶୁ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସାପ, ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ମିଶି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ।
ଯତ୍ନେନ ତଂ ଚ ଭର୍ତାରମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନାମୃତଂ ପ୍ରତି । ବହୁଶୋ ବୋଧଯାମ୍ ଆସ ମାତା ବାଲମ୍ ଇଵାତ୍ମଜମ୍
ସେ ମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଅମୃତ ଦେଇ, ଜଣେ ମାଆ ଯେପରି ନିଜ ଶିଶୁକୁ ବୁଝାଏ, ସେପରି ଅନେକଥର ଚେଷ୍ଟା କରି ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିଲେ।
ନ ଚାସାଵ୍ ଆପ ତଦ୍ଭର୍ତା ରାଜା ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆତ୍ମନି । ମୁକ୍ତାଫଲମ୍ ଅସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟଂ ମୁକ୍ତାଫଲ ଇଵାତଲେ
ତଥାପି ସେ ରାଜା ସ୍ୱୟଂ ମନରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେନି, ଯେପରି ମୁକ୍ତା ମଣି ଅନ୍ୟ ମୁକ୍ତା ମଣି ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଏନାହିଁ।
ଏତାଵତାପି କାଲେନ ତାମ୍ ଏଵଂଗୁଣଶାଲିନୀମ୍ । ବାଲୋ ଵିଦ୍ଯାମ୍ ଇଵ ନୃପଶ୍ ଚୂଡାଲାଂ ନ ଵିଵେଦ ସଃ
ଏତେ ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ଚୂଡାଳାଙ୍କୁ ସେ ରାଜା ଚିହ୍ନି ପାରିଲେନି, ଯେପରି ଜଣେ ଶିଶୁ ଜ୍ଞାନକୁ ଚିହ୍ନିପାରେନାହିଁ।
କଲାଵିଦଗ୍ଧା ମୁଗ୍ଧା ଚ ବାଲେଯଂ ଗୃହିଣୀ ମମ । ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ କେଵଲଂ ରାଜା ସ ଚୂଡାଲାଂ ଵିଵେଦ ତାମ୍
ରାଜା ଚୂଡାଳାକୁ କେବଳ ତାଙ୍କ ଯୁବତୀ ଗୃହିଣୀ, ଯେଉଁଠି କଳାରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ମନ, ଏହିଭଳି ଭାବିଥିଲେ; ଏହା ଛଡା ଆଉ କିଛି ଭାବିନଥିଲେ।
ସାପ୍ଯ୍ ଅଲବ୍ଧାତ୍ମଵିଶ୍ରାନ୍ତେସ୍ ତାଂ ସିଦ୍ଧିଶ୍ରିଯମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଦର୍ଶଯାମ୍ ଆସ ନୋ ରାଜ୍ଞଶ୍ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯେଵ ମଖକ୍ରିଯାମ୍
ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପରେ ଶାନ୍ତି ନପାଇଥିବାରୁ, ନିଜର ଦିବ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇନଥିଲେ; ଯେପରି ଏକ ଶୂଦ୍ର ବେଦୀୟ ଯଜ୍ଞ କରେନାହିଁ।
ମହତ୍ଯାସ୍ ସିଦ୍ଧଯୋଗିନ୍ଯାସ୍ ତସ୍ଯା ଅପି ଶିଖିଧ୍ଵଜଃ । ଯତ୍ନେନ ପ୍ରାପ ନୋ ବୋଧଂ ବୁଧ୍ଯତେ ଽନ୍ଯଃ କଥଂ ପ୍ରଭୋ
ଏତେ ବଡ଼ ସିଦ୍ଧିଯୋଗିନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିଖିଧ୍ୱଜ ଚେଷ୍ଟା କରି କିଛି ବୁଝିପାରିଲେନାହିଁ; ସେ ନିଜେ ଜାଗିପାରିଲେନାହିଁ, ତେବେ ଆଉ କିଏ ଜାଣିପାରିବ, ମହାପ୍ରଭୁ?
ଉପଦେଶକ୍ରମୋ ନାମ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାମାତ୍ରପାଲନମ୍ । ଜ୍ଞପ୍ତେସ୍ ତୁ କାରଣଂ ଶୁଦ୍ଧା ଶିଷ୍ଯପ୍ରଜ୍ଞୈଵ ରାଘଵ
ଉପଦେଶର କ୍ରମ କେବଳ ଏକ ନିୟମ ପାଳନ; ରାଘବ, ଜ୍ଞାନର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହେଉଛି ଶିଷ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଜ୍ଞା।
ନ ଶ୍ରୁତେନ ନ ପୁଣ୍ଯେନ ଜ୍ଞାଯତେ ଜ୍ଞେଯମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଜାନାତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ସର୍ପସ୍ ସର୍ପପଦାନି ଵ
ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ନିଜକୁ ଜଣେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ସର୍ପ ଅନ୍ୟ ସର୍ପଙ୍କ ଆକୃତିକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ଵରମୁନେ କଥମ୍ ଏତଜ୍ ଜନଶ୍ରୁତୌ । ଶ୍ରୁତଂ ଗୁରୂପଦେଶଶ୍ ଚ ସ୍ଵାତ୍ମଜ୍ଞାନସ୍ଯ କାରଣମ୍
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ମହାନ ମୁନି, ଲୋକମାନେ କାହିଁକି କହନ୍ତି ଯେ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିବା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆତ୍ମାଜ୍ଞାନର କାରଣ?
ଅତ୍ଯନ୍ତଂ କୃପଣଃ କଶ୍ଚିତ୍ କିରାଟୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍ । ଆସ୍ତେ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଟଵୀକଚ୍ଛେ କୁଟୁମ୍ବୀ ଵ୍ରଣକୀଟଵତ୍
ଏକ ସମୟରେ, ଏକ କିରାଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ ଥିଲେ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଥିଲା। ସେ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର କାନ୍ଥ ଛାଡ଼ରେ, ଗାଁଠିରେ ରହୁଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ କୀଟ ଘାଉ ଭିତରେ ରହେ।
ତସ୍ଯୈକଦା ନିପତିତା ଗଚ୍ଛତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯଜଙ୍ଗଲେ । ଏକା ଵରାଟିକା ରାମ ତୃଣଜାଲବୁସାଵୃତେ
ଏକ ଦିନ, ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ମାଧ୍ୟରେ ଚାଲିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଏକ ଛୋଟ ମୁଦ୍ରା ଘାସ ଓ ପାଲିଆ ମଧ୍ୟରେ ଖସିପଡ଼ିଲା, ହେ ରାମ।
କାର୍ପଣ୍ଯାତ୍ ସ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସର୍ଵଂ ତୃଣବୁସାଦିକମ୍ । କପର୍ଦିକାର୍ଥମ୍ ଅଭିତୋ ଦୁଧାଵ ଦିଵସତ୍ରଯମ୍
ଦରିଦ୍ରତାରୁ, ସେ ତିନି ଦିନ ଧରି କଠିନ ପ୍ରୟାସରେ ଘାସ, ପାଳିଆ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଏକଠା କଲା, କେବଳ ଏକ ଗୋଲା ମିଳିବା ପାଇଁ।
କପର୍ଦକାଦ୍ ଦ୍ଵୌ ଭଵତଶ୍ ଚତ୍ଵାରୋ ଽଷ୍ଟୌ ଚ କାଲତଃ । ତତଶ୍ ଶତଂ ସହସ୍ରଂ ଚ ସହସ୍ରଂ ଚେତି ଚେତସା
ଏକ ଗୋଲାରୁ ଦୁଇଟି ହେଲା, ପରେ ଚାରିଟି, ଏଠାରୁ ଆଠଟି, ଏଭଳି ସମୟ କ୍ରମେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଶତ, ହଜାର ଓ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ହେବା ଭାବନା ହେଉଥିଲା।
କଲଯଞ୍ ଜଙ୍ଗଲେ ଦୀନୋ ରାତ୍ରିନ୍ଦିନମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ଜନହାସଂ ସହଂସ୍ ତ୍ରୀଣି ଦିନାନି ଧୁତଵାନ୍ ବୁସମ୍
ବନରେ ଦରିଦ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ଦିନ ରାତି ଅନ୍ୟମନସ୍କ ହୋଇ ଗଣନା କରୁଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ହସୁଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ତିନି ଦିନ ଧରି ପାଳିଆ ହଲାଇଲେ।
ତତୋ ଦିନତ୍ରଯସ୍ଯାନ୍ତେ ତେନ ତସ୍ମାତ୍ କୁଜଙ୍ଗଲାତ୍ । ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁବିମ୍ବପ୍ରତିମୋ ଲବ୍ଧଶ୍ ଚିନ୍ତାମଣିର୍ ମହାନ୍
ତିନି ଦିନ ଶେଷରେ, ସେଇ ଶୂନ୍ୟ ବନରୁ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବଡ଼ ଚିନ୍ତାମଣି ମିଳିଗଲା।
ତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁଷ୍ଟହୃଦଯସ୍ ସମାଗତ୍ଯ ଗୃହଂ ସୁଖୀ । ପ୍ରାପ୍ତାଖିଲଜଗଦ୍ଭୂତିଶ୍ ଶାନ୍ତସର୍ଵଭଯସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଏହାକୁ ପାଇଁ, ହୃଦୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ନେଇ, ଘରକୁ ଖୁସିରେ ଫେରିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଧନ-ସମ୍ପଦ ପାଇଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଲେ।
ଏଵଂ ଯଥା କିରାଟେନ କପର୍ଦାନ୍ଵେଷଣେନ ତତ୍ । ରତ୍ନଂ ଲବ୍ଧଂ ଜଗନ୍ମୂଲ୍ଯମ୍ ଅହୋରାତ୍ରମ୍ ଅଖିଦ୍ଯତା
ଯେପରି ଏକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମଣି ଖୋଜିବାକୁ ଯାଇ, ଦିନ ରାତି ଅନ୍ତର ହେବା ସହିତ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ପାଇଥିଲେ,
ତଥା ଶ୍ରୁତୋପଦେଶେନ ସ୍ଵାତ୍ମଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ଚାନ୍ଯଲ୍ ଲଭ୍ଯତେ ହି ଗୁରୁକ୍ରମାତ୍
ଏଭଳି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ କିଛି ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କ ଉପାୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳିଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାତୀତଂ ଶ୍ରୁତାଦୀନ୍ଦ୍ରିଯସଂଵିଦା । ତେନୋପଦେଶାଦ୍ ଅନଘ ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ହେ ନିର୍ମଳ, ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ଗୁରୂପଦେଶଂ ଚ ଵିନା ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଗମୋ ଭଵେତ୍ । କେନ ଚିନ୍ତାମଣିର୍ ଲବ୍ଧଃ କପର୍ଦାନ୍ଵେଷଣଂ ଵିନା
ଗୁରୁଙ୍କର ଉପଦେଶ ଛଡ଼ି ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାକୁ କେବେ ବୁଝିହେବା ଯାଏନି; ଯେପରି ଗୋପାଳି ଖୋଜିବା ଛଡ଼ି ଚିନ୍ତାମଣି ପାଇଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାର୍ଘସ୍ଯ ଗୁରୂପକଥନଂ ଗତମ୍ । ଅକାରଣଂ କାରଣତାଂ ମଣେର୍ ଇଵ କପର୍ଦକଃ
ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ତତ୍ତ୍ୱଟିକୁ ଗୁରୁଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ଆମ ପାଖକୁ ଆଣିଛି; ଯେପରି ଗୋପାଳି କାରଣ ବିନା ମଣିର ମୂଲ୍ୟ ନେଇପାରେନି।
ପଶ୍ଯ ରାଘଵ ମାଯେଯଂ ମୋହନୀ ମହତାମ୍ ଅପି । ଅନ୍ଯଦ୍ ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ଯତ୍ନାଦ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଫଲମ୍
ଦେଖ, ରାଘବ, ଏହା ମାୟାର ଶକ୍ତି—ଏହା ବଡ଼ ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରେ; ଲୋକେ ଏକ ଜିନିଷ ଖୋଜନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଅନ୍ଯତ୍ କରୋତି ପୁରୁଷଃ ଫଲମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଏଵ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଵସ୍ତୁନିଯତିଶ୍ ଚ ଵିଲୋକ୍ଯତେ ଚ । ତସ୍ମାଦ୍ ଅନନ୍ତଵିଭଵସ୍ଯ ଜଗତ୍କ୍ରମସ୍ଯ ଶ୍ରେଯୋ ଽତିଵାହନମ୍ ଅସଙ୍ଗମ୍ ଅଵଜ୍ଞଯୈଵ
ମଣିଷ ଏକ କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ପାଏ; ଏହିପରି ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ଥିବା ଏହି ସଂସାରରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ହେଉଛି ଅସକ୍ତି ରହିବା, ଏହାକୁ ଅଲ୍ପମୂଲ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି ଅତିକ୍ରମ କରିଯିବା।
ତତଶ୍ ଶିଖିଧ୍ଵଜୋ ରାଜା ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନପଦଂ ଵିନା । ଆଜଗାମ ପରଂ ମୋହଂ ଯାମାନ୍ଧ୍ଯମ୍ ଇଵ ଭୂତଲମ୍
ତାପରେ ଶିଖିଧ୍ୱଜ ରାଜା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତି ଛାଡ଼ି, ଗଭୀର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧାରେ ପୃଥିବୀ ଢାକିଯାଏ।
ଦୁଃଖାଗ୍ନିଦୀପିତମନା ମନାଗ୍ ଅପି ଵିଭୂତିଷୁ । ତାସ୍ଵ୍ ଅପୀଷ୍ଟୋପନୀତାସୁ ନ ରେମେ ଽଗ୍ନିଶିଖାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନିରେ ତାପିତ ମନ ଥିବା ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କୁ, ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଆଶାପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଆଗ୍ନିଶିଖା ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ଏକାନ୍ତେଷୁ ଦିଗନ୍ତେଷୁ ନିର୍ଝରେଷୁ ଗୁହାସୁ ଚ । ଆଜଗାମ ରତିଂ ଜନ୍ତୁମୁକ୍ତେଷୁ ଵ୍ଯସନୀ ଯଥା
ସେ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନ, ଦିଗନ୍ତ, ଝରଣା ପାଖ, ଏବଂ ଗୁହାରେ ଶାନ୍ତି ଖୋଜିଲେ, ଯେପରି ଭୋଗରେ ଲଗ୍ନ ଲୋକ ଲୋକମୁକ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ।
ରାଘଵ ତ୍ଵମ୍ ଇଵାଶେଷାସ୍ ସାନ୍ତ୍ଵାନୁନଯଚୋଦନୈଃ । ପ୍ରାର୍ଥିତଃ କାର୍ଯତେ ଭୃତ୍ଯୈର୍ ମହୀପୋ ଦିଵସକ୍ରିଯାଃ
ରାଘବ, ତୁମେ ଯେପରି ତୁମର ଦାସମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମନାଇବା ଓ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ ଦିନର କାମ କରାନ୍ତି, ସେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦାସମାନେ କାମ କରାନ୍ତି।