ଯଥୋଷସି ପ୍ରଵୃତ୍ତାଯାମ୍ ଆଲୋକୋ ଽଵଶ୍ଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି । ଅସ୍ଯାଂ ଵା ଚିତିମାତ୍ରାଯାଂ ସ୍ଵଵିଵେକସ୍ ତଥୈଷ୍ଯତି
ଯେପରି ଦୀପ ଜଳିଲେ ଆଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଆସେ, ସେପରି ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ନିଜର ବିବେକ ନିଶ୍ଚିତ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଶ୍ରୁତାଯାଂ ପ୍ରାଜ୍ଞଵଦନାଦ୍ ବୁଦ୍ଧାଯାଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵା । ଶନୈଶ୍ ଶନୈର୍ ଵିଚାରେଣ ବୁଦ୍ଧୌ ସଂସ୍କାର ଆଗତେ
ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କିମ୍ବା ନିଜେ ବୁଝି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ଚିନ୍ତା-ମନନ କରିଲେ ବୁଦ୍ଧିରେ ସେହି ଅନୁଭୂତି ଗଢ଼ିଯାଏ।
ପୂର୍ଵଂ ତାଵଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଭୃଶଂ ସଂସ୍କୃତଵାକ୍ଯତା । ଶୁଦ୍ଧା ମୁକ୍ତାଲତେଵୋଚ୍ଚୈର୍ ଯା ସଭାସ୍ଥାନଭୂଷଣମ୍
ପ୍ରଥମେ ମନରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ଓ ଉଚ୍ଚ ଭାଷାର ଶକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଯାହା ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ପବିତ୍ର ଓ ଆକର୍ଷକ ଥାଏ, ଏହି ଭାଷା ସଭାର ଶୋଭା ବଢ଼ାଏ।
ପରା ଵିରାଗତୋଦେତି ମହତ୍ତ୍ଵଗୁଣଶାଲିନୀ । ସା ଯଯା ସ୍ନେହମ୍ ଆଯାନ୍ତି ରାଜାନୋ ଽଜଗରା ଅପି
ତାପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିରାକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଯାହା ମହାନ ଗୁଣରେ ଭରିଆ ଥାଏ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସାପ ପରି ଭୟଙ୍କର ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତାକୁ ଆସନ୍ତି।
ପୂର୍ଵାପରଜ୍ଞସ୍ ସର୍ଵତ୍ର ନରୋ ଭଵତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ପଦାର୍ଥାନାଂ ଯଥା ଦୀପହସ୍ତୋ ନିଶି ସୁଲୋଚନଃ
ଯିଏ ପୂର୍ବ ଓ ପରେର ଜ୍ଞାନ ରଖେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୁଏ, ଯେପରି ରାତିରେ ହାତରେ ଦୀପ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।
ଲୋଭମୋହାଦଯୋ ଦୋଷାସ୍ ତାନଵଂ ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଶନୈଃ । ଧିଯୋ ଦିଶସ୍ ସମାସନ୍ନଶରଦୋ ମିହିକା ଯଥା
ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ଦୀରେ-ଦୀରେ କମିଯାଏ, ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁ ଆସିଲେ ମିଷ୍ଟି ଧୂଆଁ ଦିଗରୁ ହଟିଯାଏ।
କେଵଲଂ ସମପେକ୍ଷନ୍ତେ ଵିଵେକାଭ୍ଯସନଂ ଧିଯଃ । ନ କାଚନ ଫଲଂ ଧତ୍ତେ ସ୍ଵଭ୍ଯାସେନ ଵିନା କ୍ରିଯା
ବୁଦ୍ଧି କେବଳ ବିବେକ ଅଭ୍ୟାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ନିଜର ଅଭ୍ୟାସ ବିନା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ମନଃ ପ୍ରସାଦମ୍ ଆଯାତି ଶରଦୀଵ ମହତ୍ ସରଃ । ପରଂ ସାମ୍ଯମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ନିର୍ମନ୍ଦର ଇଵାର୍ଣଵଃ
ମନ ଶରଦ୍କାଳର ବଡ଼ ଝିଲିକ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ଥିବା ସମୁଦ୍ର ଭଳି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ନିରନ୍ତଃକାଲିମା ଵଜ୍ରଶିଖେଵାସ୍ତତମଃପଟା । ପରିଜ୍ଵଲତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ପ୍ରଜ୍ଞା ପଦାର୍ଥପ୍ରଵିଭାଗିନୀ
ବିବେକ ଜ୍ଵାଳା ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ମନର ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ବଜ୍ରପାତରେ ମେଘ ଭଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଦୂରିଯାଏ, ଏବଂ ସେହି ବିବେକ ସବୁ ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନତାକୁ ଉଜାଗର କରେ।
ଦୈନ୍ଯଦାରିଦ୍ର୍ଯଦୁଃଖାଦ୍ଯା ଦୃଷ୍ଟଯୋ ଦର୍ଶିତାନ୍ତରାଃ । ନ ନିକୃନ୍ତନ୍ତି ମର୍ମାଣି ସସନ୍ନାହମ୍ ଇଵେଷଵଃ
ଦୁଃଖ, ଦରିଦ୍ରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟର ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକେବଳ ଦେଖା ଦେଉଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଘାଁ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ତୀର ଗଭୀର ଘାଁ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ହୃଦଯଂ ନାଵଲୁମ୍ପନ୍ତି ଭୀମାସ୍ ସଂସୃତିଭୀତଯଃ । ପୁରସ୍ସ୍ଥିତମ୍ ଅପି ପ୍ରାଜ୍ଞଂ ମହୋପଲମ୍ ଇଵାଖଵଃ
ଜଗତ ଜୀବନର ଭୟଙ୍କର ଭୟଗୁଡ଼ିକ ଜେତେବେଳେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଆସିଥାଏ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ହୃଦୟ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପଥରକୁ ଚିଡ଼ିଆମାନେ କେତେ ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ହଲିଉନାହିଁ।
କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଆଦିତା ଜନ୍ମକର୍ମଣୋର୍ ଦୈଵପୁଂସ୍ତ୍ଵଯୋଃ । ଇତ୍ଯାଦିସଂଶଯଗଣଶ୍ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅହ୍ନି ଯଥା ତମଃ
‘ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ? ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ, ପୁରୁଷାର୍ଥ କ’ଣ?’—ଏପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ସନ୍ଦେହ ଯେପରି ଦିନ ଆସିଲେ ଅନ୍ଧାର ହଟିଯାଏ, ସେପରି ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଭାଵେଷୁ ସଙ୍ଗତିର୍ ହ୍ଯ୍ ଉପଶାମ୍ଯତି । ଯାମିନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ଯାତାଯାଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଲୋକ ଉପାଗତେ
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ, ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଆସକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ରାତି ଶେଷ ହେବା ସହିତ ଉଷା ଆସିଲେ ଅନ୍ଧାର ହଟିଯାଏ।
ସମୁଦ୍ରସ୍ଯେଵ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ମେରୋର୍ ଇଵ ସ୍ଥିରମ୍ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତା ଚେନ୍ଦୋର୍ ଇଵୋଦେତି ଵିଚାରିଣଃ
ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୱେଷଣ ରହିଥାଏ, ସେଠି ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ପରି ଗଭୀରତା, ମେରୁ ପର୍ବତର ଦୃଢତା ପରି ଦୃଢତା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଭିତରେ ଶୀତଳତା ଉଦିତ ହୁଏ।
ସା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତା ତସ୍ଯ ଶନୈଃ ପରିଣତିଂ ଗତା । ଶାନ୍ତାଶେଷଵିକଲ୍ପସ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଵିଶ୍ଯ ଯୋଗିନଃ
ସେହି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ତାଙ୍କ ମନରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଏ।
ସର୍ଵାର୍ଥଶୀତଲା ଶୁଦ୍ଧା ପରମାଲୋକଦା ସୁଧୀଃ । ପରଂ ପ୍ରକାଶମ୍ ଆଯାତି ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ସକଲୈନ୍ଦଵୀ
ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ; ସେ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଏକା ଶରତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ହୃଦ୍ଯାକାଶେ ଵିଵେକାର୍କେ ଶମାଲୋକିନି ନିର୍ମଲେ । ଅନର୍ଥସାର୍ଥକର୍ତାରୋ ନୋଦ୍ଯନ୍ତି କଲିକେତଵଃ
ଯେଉଁଠାରେ ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ବିବେକର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଶାନ୍ତିର ଆଲୋକରେ ପବିତ୍ରତା ରହିଛି, ସେଠାରେ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଅଂଶମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ।
ଶାମ୍ଯନ୍ତି ଶୁଦ୍ଧିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସୌମ୍ଯାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସୂନ୍ନତେ । ଅଚଞ୍ଚଲେ ଜଡାସ୍ ତୃଷ୍ଣାଶ୍ ଶରଦୀଵାଭ୍ରମାଲିକାଃ
ତୃଷ୍ଣାମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ପବିତ୍ରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ମୃଦୁ ଓ ନମ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଅଚଳ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ, ଶରତ୍କାଳର ମେଘମାଳା ପରି ହ୍ରାସ ପାଇଯାନ୍ତି।
ଯତ୍କିଞ୍ଚନକରୀ କ୍ରୂରା ଗ୍ରାମ୍ଯତା ଵିନିଵର୍ତତେ । ଦୀନାନନା ପିଶାଚାନାଂ ଲୀଲେଵ ଦିଵସାଗମେ
ଯେଉଁ କୌଣସି କଠୋର କାମ କ୍ରୂର ଅଭ୍ୟାସକୁ ଛାଡିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ, ସେ ଏମିତି ଯେପରି ଦିନ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ଥିବା ପିଶାଚମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ଧର୍ମଭିତ୍ତୌ ଭୃଶଂ ଲଗ୍ନାଂ ଧିଯଂ ଧୈର୍ଯଧୁରଂ ଗତାମ୍ । ଆଧଯୋ ନ ଵିଲୁମ୍ପନ୍ତି ଵାତାଶ୍ ଚିତ୍ରଲତାମ୍ ଇଵ
ଯେ ମନ ଧର୍ମର ଭିତିରେ ଭଲଭାବେ ଲାଗିଥାଏ ଏବଂ ସାହସର ଜୁଆଁରେ ବାନ୍ଧିଥାଏ, ସେଠାରେ କଷ୍ଟ ଆସି ଲୁଟିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ବାତାସ ଅଦ୍ଭୁତ ଲତାକୁ ଛିଣିପାରେନାହିଁ ।
ନ ପତତ୍ଯ୍ ଅଵଟେ ଜନ୍ତୁର୍ ଵିଷଯାସଙ୍ଗରୂପିଣି । କଃ କିଲ ଜ୍ଞାତସରଣିଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ସମନୁଧାଵତି
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପର୍କର ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଏହି ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ିନାହିଁ; ଯିଏ ପଥ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ଏହି ଅନ୍ଧକୁପକୁ ଦୌଡ଼ିଯିବ ?
ସଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରସାଧୁଵୃତ୍ତାନାମ୍ ଅଵିରୋଧିନି କର୍ମଣି । ରମତେ ଧୀର୍ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତେ ସାଧ୍ଵୀଵାନ୍ତଃପୁରାଜିରେ
ଯେ କାମ ନିଜେ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଆଚରଣ ସହିତ ବିରୋଧ କରେନାହିଁ, ଧୀର ଲୋକ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ସଦ୍ବ୍ରତା ନାରୀ ଘର ଭିତରେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଖୁସି ହୁଏ ।
ଜଗତାଂ କୋଟିଲକ୍ଷ୍ଯେଷୁ ଯାଵନ୍ତଃ ପରମାଣଵଃ । ତେଷାମ୍ ଏକୈକଶୋ ଽନ୍ତସ୍ସ୍ଥାନ୍ ସର୍ଗାନ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସର୍ଗଧୀଃ
ଅନେକ ଜଗତର ଅସଂଖ୍ୟ ପରମାଣୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିରୁ ମୁକ୍ତ ମନ ରଖିଛି, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିମାନେକୁ ଦେଖିପାରେ।
ମୋକ୍ଷୋପାଯାଵବୋଧେନ ଶୁଦ୍ଧାନ୍ତଃକରଣଂ ଜନମ୍ । ନ ଖେଦଯତି ଭୋଗୌଘୋ ନ ଚାନନ୍ଦଯତି କ୍ଵଚିତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକର ମନ ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ଉପାୟ ବୁଝି ସୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଭୋଗର ବହୁତ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପରମାଣୌ ପରମାଣୌ ସର୍ଗଵର୍ଗା ନିରର୍ଗଲମ୍ । ଯେ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ୍ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଵୀଚିଵତ୍ ତାନ୍ ସ ପଶ୍ଯତି
ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁ ଭିତରେ, ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଉଠୁଥିବା ଓ ପଡୁଥିବା ସୃଷ୍ଟିମାନେକୁ ଦେଖିପାରେ।
ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ନ ନିଵୃତ୍ତାନି କାଙ୍କ୍ଷତି । କାର୍ଯାଣ୍ଯ୍ ଏଷ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽପି ନିଷ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ସେ ଉପଜିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ, ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶା କରେ ନାହିଁ; ସଜାଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗଛ ଭଳି ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହେ।
ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋକସାମାନ୍ଯୋ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାନୁଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲପ୍ରାପ୍ତୌ ହୃଦଯେନାପରାଜିତଃ
ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଯେପରି ଯେଉଁ ପରିସ୍ଥିତି ଆସେ, ସେହିଠାରେ ଅନୁସରଣ କରେ । ଚାହିଁଥିବା କିମ୍ବା ଅଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କେବେ ହାରି ନଯାଏ ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵାଚଯିତ୍ଵା ଵିଵେଚ୍ଯ ଵା । ଅନୁଭୂଯତ ଏଵୈତନ୍ ନ ତୂକ୍ତଂ ଵରଶାପଵତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବୁଝି, ପଢିବା କିମ୍ବା ବିଚାର କରିବା ପରେ, ଏହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରିବା ଦରକାର; କେବଳ କଥା ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ବର କିମ୍ବା ଶାପ ପରି ନୁହେଁ ।
ଶାସ୍ତ୍ରଂ ସୁବୋଧମ୍ ଏଵେଦଂ ନାନାଲଙ୍କାରଭୂଷିତମ୍ । କାଵ୍ଯଂ ରସଘନଂ ଚାରୁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈଃ ପ୍ରତିପାଦକମ୍
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରଟି ବହୁତ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା, ବିଭିନ୍ନ ଶୈଳୀରେ ଶୋଭିତ, କବିତାମୟ, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ।
ବୁଧ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵେଦଂ କିଞ୍ଚିତ୍ପଦପଦାର୍ଥଵିତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ଯସ୍ ତୁ ନ ଵେତ୍ତୀଦଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ତେନ ପଣ୍ଡିତାତ୍
ଯିଏ ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ୱୟଂ ବୁଝିଯାଏ; ଯିଏ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ ।