ବିସଵାଲଵ୍ରଣେ ଭିତ୍ତାଵ୍ ଉପଲେ ଦିଵି ଭୂତଲେ । ସା ଯଥା ଯୋଜ୍ଯତେ ଯତ୍ର ତେନ ନିର୍ଯାତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ତଥା
ଯେପରି ଗୋଲାପ ମାଳାର ତାନ୍ତୁ ଘାଉ, ଦେୱାଳ, ପଥର, ଆକାଶ କିମ୍ବା ଭୂମି ଯେଉଁଠି ରଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଲଗିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ବାହାରିଯାଏ।
ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ସୈଵ ଯଦ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ରସାଦାନାଦ୍ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ରସେନାପୂର୍ଣତାମ୍ ଏତି ତନ୍ ନୀହାର ଇଵାମ୍ବୁନା
ହେ ବନ୍ଧୁ, ସେଇ ଚେତନା ଯେପରି ଦେହର ରସ ଅନୁକ୍ରମେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେପରି ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଯେପରି କୁହୁଡ଼ି ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ରସପୂର୍ଣା ଯମ୍ ଆକାରଂ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତତ୍ ତଥା । ଧତ୍ତେ ଚିତ୍ରକୃତୋ ବୁଦ୍ଧୌ ରେଖା ରାମ ଯଥାକୃତିମ୍
ଯେଉଁ ଆକୃତି ମନ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଆକୃତିକୁ ଏହା ତୁରନ୍ତ ଧାରଣ କରେ; ଏହିପରି, ଚିତ୍ରକର ମନରେ ଯେପରି ରେଖା ଆକିଯାଏ, ସେପରି ହୁଏ, ହେ ରାମ।
ଦୃଢଭାଵଵଶାଦ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ଥୀନ୍ଯ୍ ଆପ୍ନୋତି ସା ତତଃ । ମାତୃଗର୍ଭନିଷଣ୍ଣେଵ ସୁଷିକ୍ତେଵାଙ୍କୁରସ୍ଥିତିଃ
ମନ ଦୃଢ଼ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ଅସ୍ଥି ଉପଲବ୍ଧ କରେ; ଯେପରି ଜଣେ ମାଆର ଗର୍ଭରେ ବସିଥାଏ, କିମ୍ବା ଭଲ ଭାବେ ପାଣି ଦିଆଯାଇଥିବା ମାଟିରେ ଅଙ୍କୁର ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଥାଏ।
ଯଥାଭିମତମ୍ ଆକାରଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚେତି ରାଘଵ । ଜୀଵଶକ୍ତିର୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ସୁମେର୍ଵାଦି ତୃଣାଦି ଵା
ହେ ରାଘବ, ଜୀବଶକ୍ତି ଯେଉଁ ଆକୃତି ଓ ଆକାର ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେଉଁଠିକି ଆକୃତି ଓ ମାପ ପାଇଁଥାଏ; ସେଠି ଏହା ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ବଡ଼ କିମ୍ବା ଘାସର ତଣା ପରି ଛୋଟ ହୋଇପାରେ।
ଶ୍ରୁତଂ ତ୍ଵଯା ଯୋଗସାଧ୍ଯମ୍ ଅଣିମାଦ୍ଯର୍ଥସାଧନମ୍ । ଜ୍ଞାନସାଧ୍ଯମ୍ ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵଂ ଶୃଣୁ ଶ୍ରଵଣଭୂଷଣମ୍
ତୁମେ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛ; ଏବେ, ହେ ଶ୍ରୋତାମଣି, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଏକଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅସ୍ତୀହ ଶୁଦ୍ଧଂ ସୋମ୍ଯମ୍ ଅଲକ୍ଷିତମ୍ । ସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମତରଂ ଶାନ୍ତଂ ନାଜଗନ୍ ନ ଜଗତ୍କ୍ରିଯାଃ
ଏଠାରେ କେବଳ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ନାଶରେ ଲାଗିନଥାଏ।
ତଚ୍ ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମୁଖତାଂ ଗତମ୍ । ଯଦା ତଦା ଜୀଵ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଆବିଲତାଂ ଗତମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଚେତନା କଳ୍ପନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବେ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଆସିଯାଏ।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସଙ୍କଲ୍ପଭ୍ରମେଣେଦଂ ଶରୀରକମ୍ । ଜୀଵଃ ପଶ୍ଯତି ମୂଢାତ୍ମା ବାଲୋ ଯକ୍ଷମ୍ ଇଵୋଦ୍ଧତମ୍
କେବଳ କଳ୍ପନା ଭ୍ରମରେ, ମୂଢ଼ ଜୀବ ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଉତ୍ସାହରେ ଅସତ୍ୟ ଭୂତକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ଯଦା ତୁ ଜ୍ଞାନଦୀପେନ ସମ୍ଯଗାଲୋକ ଆଗତେ । ସଙ୍କଲ୍ପମୋହୋ ଜୀଵସ୍ଯ କ୍ଷୀଯତେ ଶରଦଭ୍ରଵତ୍
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଜୀବର କଳ୍ପନା ମୂଳକ ଭ୍ରମ ଶରଦ ମେଘ ପରି ହରାଯାଏ।
ଶାନ୍ତିମ୍ ଆଯାତି ଦେହୋ ଽଯଂ ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପସଙ୍କ୍ଷଯେ । ତଦା ରାଘଵ ନିଶ୍ଶେଷଂ ଦୀପସ୍ ତୈଲକ୍ଷଯେ ଯଥା
ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଶେଷ ହେଲାପରେ ଏହି ଦେହ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ, ରାଘବ, ଯେପରି ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଦୀପଟି ନିଶ୍ଶବ୍ଦ ଭାବେ ଭୁଇଁଯାଏ।
ନିଦ୍ରାଵ୍ଯପଗମେ ଜନ୍ତୁର୍ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ଜୀଵୋ ହି ଭାଵିତେ ସତ୍ଯେ ତଥା ଦେହଂ ନ ପଶ୍ଯତି
ଯେପରି ନିଦ୍ରା ହେବା ଶେଷ ହେଲେ ପ୍ରାଣୀ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ ହେଉଛି, ଜୀବ ଦେହକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ।
ଅତତ୍ତ୍ଵେ ତତ୍ତ୍ଵଭାଵେନ ଜୀଵୋ ଦେହାଵୃତସ୍ ସ୍ଥିତଃ । ନିର୍ଦେହୋ ଭଵତି ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୁଖୀ ତତ୍ତ୍ଵୈକଭାଵନାତ୍
ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଦେହରେ ରହି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଭାବେ, ସେ ଦେହୀ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ସେ ଦେହହୀନ, ମହିମାମୟ ଓ ସୁଖୀ ହୋଇଯାଏ।
ଅନାତ୍ମନି ଶରୀରାଦାଵ୍ ଆତ୍ମଭାଵନମ୍ ଅଙ୍ଗ ଯତ୍ । ସୂର୍ଯାଦ୍ଯାଲୋକଦୁର୍ଭେଦଂ ହାର୍ଦଂ ତଦ୍ ଦାରୁଣଂ ତମଃ
ପ୍ରିୟ, ଦେହ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଆତ୍ମା ଭାବିବା ଏକ ଗଭୀର ଅନ୍ତର୍ଧାରା, ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଭଳି ଆଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଭେଦ କରିପାରିବା ଅତି କଷ୍ଟ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମଭାଵେନ ସର୍ଵଵ୍ଯାପି ନିରଞ୍ଜନମ୍ । ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅମଲୋ ଽସ୍ମୀତି ଜ୍ଞାନାଦିତ୍ଯେନ ପଶ୍ଯତି
ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ସେ ନିଜକୁ ଏହିପରି ଦେଖେ—ମୁଁ ନିର୍ମଳ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, କିଛି ଦ୍ୱାରା ଛୁଆଯାଇନଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପ୍ରତିମନ୍ଵନ୍ତରଂ ରାମ ବୁଦ୍ଧତାମ୍ ଅନୁତିଷ୍ଠତି । କଲୌ ହରିର୍ ଅମେଯାତ୍ମା କିଞ୍ଚିଦ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ କାରଣମ୍
ହେ ରାମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ବୁଦ୍ଧତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; କଳିଯୁଗରେ ଅପରିମାପ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ହରି କିଛି କାରଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧାଭିଧାନସ୍ଯ ମୁନିନାଥସ୍ଯ ରାଘଵ । ଯେ ଭକ୍ତିମନ୍ତୋ ଧୀମନ୍ତୋ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗାଭିକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପଥକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧ ନାମକ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି।
ଶୂନ୍ଯଂ ଵିଜ୍ଞାନମାତ୍ରଂ ଵା ମଧ୍ଯଂ ଵା କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏତଯୋଃ । ଅସ୍ତୀତି ହେତୂପନ୍ଯାସୈର୍ ବ୍ରହ୍ମ ଵ୍ଯପଦିଶନ୍ତି ତେ
ସେମାନେ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ କେବେ ଶୂନ୍ୟ, କେବେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବା ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ହି ଵିଜ୍ଞାନଵିଦୋ ଦ୍ଵିତ୍ଵେ କ୍ଷଯୀକୃତେ । ଜଗଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିପରାମର୍ଶମାତ୍ରଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ନେତରତ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ସମାପ୍ତ କରି, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ମାତ୍ର ଭ୍ରମର ଦୃଷ୍ଟିର ଫଳ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ।
ମଧ୍ଯଂ ମାଧ୍ଯମିକାଃ ପ୍ରାହୁଃ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗଵିଦଃ ପରେ । ନ ଶୂନ୍ଯଂ ନ ଚ ଵିଜ୍ଞାନମ୍ ଇଦଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଇତି ସ୍ଥିତାଃ
ମାଧ୍ୟମିକମାନେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସବୁ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତିକାଳିକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ନ ଶୂନ୍ୟ, ନ ଜ୍ଞାନ, ବରଂ ଆଉ କିଛି ଅନ୍ୟ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି।
ତେ ଶୂନ୍ଯଵାଦିନସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯେ ଶୂନ୍ଯତ୍ଵଦୃଢଭାଵନାଃ । ଵ୍ଯୋମ୍ନଶ୍ ଶୂନ୍ଯତରଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥଯୋଜ୍ଝିତାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶୂନ୍ୟତାର ମତରେ ଦୃଢ଼ ଆସ୍ଥା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ଖାଲି ବୋଲି ମନେ କରି, ଏହି ଦୃଢ଼ ଭାବନାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ଏକମ୍ ଆକାଶମ୍ ଏଵୋଚ୍ଚୈର୍ ଆକାଶଵିଶଦାଶଯାଃ । ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାମ ନାତ୍ମାନଂ ଜଗଦାଦି ଚ ଵା ପୃଥକ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଆକାଶ ପରି ପରିଷ୍କାର, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଆକାଶକୁ ଦେଖନ୍ତି, ହେ ରାମ, ସେମାନେ ନ ନିଜକୁ, ନ ସଂସାରକୁ, ନ କିଛି ଅଲଗା ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଶିଲାକୁଡ୍ଯେନ ନିର୍ଯାନ୍ତି ନଭସେଵାନିରୋଧିତମ୍ । ଶସ୍ତ୍ରାନିଲୈର୍ ନ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ନଭୋଭାଗା ଇଵାଚଲାଃ
ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଦେଉଳ ମଧ୍ୟରେ ଅସୁବିଧା ବିନା ଯାଇପାରନ୍ତି, ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପବନ ଆଘାତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ଅଚଳ ରହିଥାଏ।
ସୁମେରୁଵିପୁଲାକାରା ଅପ୍ଯ୍ ଆଦିତ୍ଯାଂଶୁରେଣୁଷୁ । ବିସତନ୍ତୁଷୁ ମେଘେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପରମାଣୁଵତ୍
ସେମାନେ ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ବଡ଼ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ, ଧୂଳିକଣା, ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁ କିମ୍ବା ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଅଣୁ ପରି ରହନ୍ତି।
ଶୂନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇଵ ସଂଯାତାଶ୍ ଶୂନ୍ଯତାବଦ୍ଧଭାଵନାଃ । ଶୂନ୍ଯା ଇଵ ନଭୋଭାଗାଶ୍ ଶୂନ୍ଯେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଵିଜ୍ଵରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଶୂନ୍ୟତାରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୂନ୍ୟତା ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି; ଆକାଶ ଭାଗ ପରି ଶୂନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବିକାର ରହନ୍ତି।
ଶୂନ୍ଯେ ଚ ଵିଦିତାତ୍ମାନୋ ଭାଵଯନ୍ତି ଯଥୈଵ ଯତ୍ । ତତ୍ ତଥୈଵାଶୁ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଦୃଢଭାଵନଯା ସ୍ଵଯା
ଏହି ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ନିଜ ଦୃଢ଼ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ସେହି ଜିନିଷକୁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ଦୃଢଭାଵାନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଵିମୂଢା ଅପି ରାଘଵ । ଵିଷଂ ନଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମୃତତାମ୍ ଅମୃତଂ ଵିଷତାମ୍ ଅପି
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବନା ଧରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୁଲ ମଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ବିଷକୁ ଅମୃତ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଅମୃତକୁ ବିଷ କରିପାରନ୍ତି।
ଏଵଂ ଯଥା ଯଥୈଵେହ ଭାଵ୍ଯତେ ଦୃଢଭାଵନମ୍ । ଭୂଯତେ ହି ତଥୈଵାଶୁ ତଦ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଆଲୋକିତଂ ପୁନଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛିକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବନା ସହିତ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଇ ଜିନିଷ ଶୀଘ୍ର ଘଟିଯାଏ; ଏହି କଥା ପୁନିପୁନି ଦେଖାଯାଇଛି।
ସତ୍ଯଭାଵେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଽଯଂ ଦେହୋ ଦେହୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଦୃଷ୍ଟସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯଭାଵେନ ଵ୍ଯୋମତାଂ ଯାତି ଦେହକଃ
ଏହି ଶରୀରକୁ ଯଦି ସତ୍ୟ ଭାବନାରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଶରୀର ଭାବେ ରହିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବନାରେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଶରୀର ଆକାଶ ପରି ହୋଇଯାଏ।
ଅଣିମାଦିପଦପ୍ରାପ୍ତୌ ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତିର୍ ଇତି ଶ୍ରୁତା । ଭଵତୈଷାଧୁନା ରାମ ଯୁକ୍ତିମ୍ ଅନ୍ଯାମ୍ ଇମାଂ ଶୃଣୁ
ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଲାଭ ଜ୍ଞାନର ଉପଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ହେ ରାମ, ଆଉ ଏକ ଉପାୟ ଶୁଣ।