ସ୍ଵନାଶେ ନାସ୍ତି କର୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯାଦ୍ଯା ଯୁକ୍ତିଵାଦିନଃ । ଅଵଜ୍ଞାଯ ବହିଃ କାର୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯପଲାପିନଃ
ନିଜ ନଶ୍ୱରତାରେ କୌଣସି କାରଣତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ଯେଉଁମାନେ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ବାହ୍ୟ ଫଳକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଵଦ୍ ଅଭାଵୋ ଽପି ପ୍ରମୈଵ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଅଗ୍ନ୍ଯଭାଵୋ ହି ଶୀତସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଯେପରି ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିବା ଏକ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ, ସେପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ ଠଣ୍ଡା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଏହି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଏହା ଜ୍ଞାନର ଉପାୟ।
ଅଗ୍ନେର୍ ଧୂମତଯା ଭାଗୋ ଯଃ ପ୍ରଯାତି ପଯୋଦତାମ୍ । ସଦ୍ରୂପପରିଣାମେନ ତଦ୍ ଅଗ୍ନିସ୍ ସୋମକାରଣମ୍
ଅଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ହୋଇ ଯେଉଁ ଅଂଶ ମେଘର ଆକାର ଧରେ, ସେଠାରେ ନିଜ ଗୁଣର ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ଅଗ୍ନି ଚନ୍ଦ୍ରର କାରଣ ହୁଏ।
ଅଗ୍ନିର୍ ନାଶାତ୍ମକତଯା ଶୈତ୍ଯାଦ୍ ଅପ୍ତାଂ ପ୍ରଯାତି ଯତ୍ । ଵିନାଶପରିଣାମେନ ତଦ୍ ଅଗ୍ନିସ୍ ସୋମକାରଣମ୍
ଅଗ୍ନି ନିଜର ନଶ୍ୱରତା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଶୀତଳ ଓ ଜଳର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ନଶ୍ୱର ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ଅଗ୍ନି ଚନ୍ଦ୍ରର କାରଣ ହୁଏ।
ସପ୍ତାମ୍ବୁଧିପଯଃ ପୀତ୍ଵା ଧୂମୋଦ୍ଗାରେଣ ଵାଡଵଃ । ପଯୋଦତାଂ ପ୍ରଯାତେନ ତଦ୍ ଏଵ ଜନଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସାଗର ତଳର ଅଗ୍ନି ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ପିଇ ଧୂଆଁ ଉଡ଼ାଇ, ମେଘର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହିପରି ଭାବେ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଅର୍କଃ ପୀତ୍ଵା ନିଶାନାଥମ୍ ଅମାଵସ୍ଯାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଉଦ୍ଗିରତ୍ଯ୍ ଅମଲେ ପକ୍ଷେ ମୃଣାଲମ୍ ଇଵ ସାରସଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ରାତିର ନାୟକ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପିଇ, ଶୁଭ୍ର ପକ୍ଷରେ ମଣ୍ଡା ତଳରୁ ହଂସ ଯେପରି ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପୁନଃ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପୀତ୍ଵାମୃତୋପମଂ ଶୀତଂ ପ୍ରାଣସ୍ ସୋମଂ ମୁଖାଗ୍ରଗଂ । ଅବ୍ଭାଗମ୍ ଆପୂରଯତି ଶରୀରେ ଽପାନତାଂ ଗତଃ
ମୁହଁର ଟିପରେ ଅମୃତ ସମାନ ଶୀତଳ ସୋମ ରସ ପିଇଥିବା ପରେ, ଶ୍ୱାସ ଯେଉଁଠିକି ଅପାନ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଶରୀର ଭିତର ଜଳ ଭାଗକୁ ପୂରଣ କରେ।
ଜଲାଦ୍ ଅଣୁତଯା ଭାଗୋ ଯଃ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅର୍କରଶ୍ମିତାମ୍ । ସଦ୍ରୂପପରିଣାମେନ ତଜ୍ ଜଲଂ ଵହ୍ନିକାରଣମ୍
ଜଳର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ସେଠି ସେ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ ପରିଣତି ହୋଇ ଅଗ୍ନିର କାରଣ ହୁଏ।
ନାଶାତ୍ମକତଯା ତୋଯମ୍ ଔଷ୍ଣ୍ଯାଦ୍ ଯାତି ଯଦ୍ ଅଗ୍ନିତାମ୍ । ଵିନାଶପରିଣାମେନ ତତ୍ ତୋଯଂ ଵହ୍ନିକାରଣମ୍
ଜଳ ତାହାର ନଶ୍ୱର ସ୍ୱଭାବ ଓ ତାପ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ଏହି ଭାବରେ ନଶ୍ୱରତାର ପରିଣାମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଳ ଅଗ୍ନିର କାରଣ ହୁଏ।
ଅଗ୍ନେର୍ ଵିନାଶେ ସଦ୍ରୂପଃ ପରିଣାମୋ ନିଶାକରଃ । ଇନ୍ଦୋର୍ ନାଶେ ନିଘର୍ଷୋତ୍ଥପରିଣାମୋ ହୁତାଶନଃ
ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ ସହିତ ପରିଣାମ ଚନ୍ଦ୍ର ହୋଇଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଘର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପରିଣାମ ଅଗ୍ନି ହୁଏ।
ହୁତାଶୋ ନାଶମ୍ ଆଗତ୍ଯ ସୋମୋ ଭଵତି ଵୈ ତଥା । ଦିଵସୋ ନାଶମ୍ ଆଗତ୍ଯ ରାତ୍ରିର୍ ଭଵତି ଵୈ ଯଥା
ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶେଷ ହେଲେ ସେହିଅଗ୍ନି ସୋମ ହୁଏ, ସେପରି ଦିନ ଶେଷ ହେଲେ ରାତି ହୁଏ।
ତମଃପ୍ରକାଶଯୋଶ୍ ଛାଯାତପଯୋର୍ ଦିନରାତ୍ରଯୋଃ । ମଧ୍ଯେ ଵିଲକ୍ଷଣଂ ରୂପଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ ଅପି ନ ଲଭ୍ଯତେ
ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ, ଛାୟା ଓ ଧୂପ, ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଅଛି, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଧରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସନ୍ଧିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆବିଲୋ ଯସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଏତଯୋର୍ ଏଵ ତଦ୍ ଵପୁଃ । ଭାଵାଭାଵୌ ଯଥୈକସ୍ଯ ଶ୍ଲିଷ୍ଟାଵ୍ ଏତୌ ତଥୈଵ ହି
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସନ୍ଧି ଅଛି, ସେଠା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇଟିର ରୂପ ଏମିତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ। ଯେପରି ଥିବା ଓ ନଥିବା ଏକାଠି ମିଶିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ମିଶିଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଚୈତନ୍ଯଜାଡ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଭୂତାନି ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ହି । ଯଥା ତମଃପ୍ରକାଶାଭ୍ଯାମ୍ ଅହୋରାତ୍ରା ମହୀତଲେ
ଚେତନା ଓ ଜଡତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭୂତବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ।
ଚିଦ୍ରୂପଜଡରୂପାଭ୍ଯାମ୍ ଆରବ୍ଧେଯଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ । ଜଲାମୃତାଭ୍ଯାଂ ମିଶ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ତନୁର୍ ଇଵୈନ୍ଦଵୀ
ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ଓ ଜଡତାର ମିଶ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶରୀର ଜଳ ଓ ଅମୃତର ମିଶ୍ରଣରୁ ଗଠିତ ହୁଏ।
ପ୍ରକାଶମ୍ ଅନଲଂ ସୂର୍ଯଂ ଚିଦ୍ରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ । ଜଡାତ୍ମକଂ ତମୋରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ସୋମଶରୀରକମ୍
ରାଘବ, ଅଗ୍ନି, ଆଲୋକ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଚେତନାର ରୂପ ବୋଲି ଜାଣ; ଅନ୍ୟପଟେ, ଅନ୍ଧାର ଜଡତାର ରୂପ ଓ ଏହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶରୀର ବୋଲି ବୁଝ।
ଚିତ୍ସୂର୍ଯେ ନିର୍ମଲେ ଦୃଷ୍ଟେ ତମୋ ନଶ୍ଯେଦ୍ ଭଵାମଯଃ । ଵ୍ଯୋମସୂର୍ଯେ ବହିର୍ ଦୃଷ୍ଟେ ଯଥା କୃଷ୍ଣନିଶାତମଃ
ସ୍ୱଚ୍ଛ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ସଂସାରର ଅନ୍ଧାର ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯେପରି ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ରାତିର ଅନ୍ଧାର ହେବା।
ସୋମଦେହେ ଜଡେ ଦୃଷ୍ଟେ ଚିତ୍ତେଜୋ ଽସତ୍ଯଵଦ୍ ଭଵେତ୍ । ନିଶୀଥେ ଵିଲସଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରେ ଯଥା ସୌରଃ ପ୍ରଭାଭରଃ
ଚନ୍ଦ୍ରର ଜଡ ଶରୀର ଦେଖିଲେ, ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅସତ୍ୟ ପରି ଲାଗେ; ଯେପରି ମଧ୍ୟରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକିତ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଲାଗେ।
ସୋମଂ ପ୍ରକଟଯତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଶ୍ ଚିଦ୍ ଦେହଂ ସୁଚିରପ୍ରଭା । ଅଗ୍ନିଂ ଭାସଯତୀନ୍ଦୁଶ୍ ଚ ଦେହଂ ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଅର୍ପଯନ୍
ଅଗ୍ନି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖାଇଥାଏ, ଏବଂ ଚିତ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଆଲୋକରେ ଦେହକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଆକୃତି ଦେହକୁ ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
ଚିନ୍ ନିଷ୍କ୍ରିଯା ତ୍ଵ୍ ଅନାଭାସା କେଵଲା ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ଆଲୋକ ଇଵ ଦୀପେନ ଦେହେନୈଵାଵଗମ୍ଯତେ
ଚିତ୍ତ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ, ଦେଖାଯିବା ନାହିଁ, ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରାଯାଏନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଦେହ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଣାଯାଏ, ଯେପରି ଦୀପରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ।
ଚିତଶ୍ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵେନ ଲାଭସ୍ ସୈଵ ଚ ସଂସୃତିଃ । ନିଶ୍ଚେତ୍ଯାଯାସ୍ ତୁ ନୋ ଲାଭୋ ନିର୍ଵାଣଂ ଚ ତଦ୍ ଏଵ ହି
ଚିତ୍ତ ଜଗତ ଦିଗରେ ଲାଗିଲେ ଏହାକୁ ଲାଭ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଲାଭ ହେଉଛି ସଂସାର; ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଚିତ୍ତ ନାହିଁ, ତେବେ ଲାଭ ନାହିଁ, ଏହା ମୁକ୍ତି।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଲବ୍ଧସତ୍ତାକାଵ୍ ଏଵଂ କୁଡ୍ଯପ୍ରକାଶଵତ୍ । ଅଗ୍ନୀଷୋମାଵ୍ ଇମୌ ଵିଦ୍ଧି ସମ୍ପୃକ୍ତୌ ଦେହଦେହିନୌ
ଯେପରି ଦୁଇଟି ଦିଵାଳ ପରସ୍ପର ଉପସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଚେତନା ଓ ଜଡତା—ଦେହ ଓ ଦେହୀ ଭାବରେ ଏକାଉଁ ମିଶି ଅଛନ୍ତି।
ଅତିଶାଯିନି ନିର୍ଵାଣେ ଜାଡ୍ଯେ ଚୈଵାତିଶାଯିନି । ଅଗ୍ନେସ୍ ସୋମସ୍ଯ ଚୈଵାଙ୍ଗ ସ୍ଥିତିର୍ ଭଵତି କେଵଲା
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମୁକ୍ତିରେ ଏବଂ ଗଭୀର ଅଜ୍ଞତାରେ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମର ଅବସ୍ଥା ଏକାକି ରହିଥାଏ, ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରାଣୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଉଷ୍ଣପ୍ରକୃତିର୍ ଅପାନଶ୍ ଶୀତଲଶ୍ ଶଶୀ । ଛାଯାତପଵଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏତୌ ସଂସ୍ଥିତୌ ମୁଖମାର୍ଗଗୌ
ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନି, ତାହାର ସ୍ବଭାବ ଉଷ୍ଣ; ଅପାନ ଚନ୍ଦ୍ର, ତାହା ଶୀତଳ। ଏହି ଦୁଇଟି, ଛାୟା ଓ ତାପର ଭଳି, ମୁଁହ ମାର୍ଗରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।
ଅପାନେ ଶୀତଲେ ସତ୍ତାମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଉଷ୍ଣଃ ପ୍ରାଣପାଵକଃ । ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵାଦର୍ଶେ ସ ଚ ତସ୍ମିଂସ୍ ତଥୈଵ ହି
ଅପାନ ଶୀତଳ ହେଲେ, ପ୍ରାଣର ଅଗ୍ନି ଉଷ୍ଣ ହୁଏ; ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଚିଦଗ୍ନିଃ ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରସ୍ଥଂ ସୋମଂ ଵାର୍ଯାତ୍ମକଂ ତ୍ଵିଷା । ଜନଯତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତ୍ଯେହ କୁଡ୍ଯାଲୋକଂ ଯଥା ବହିଃ
ଚେତନାର ଅଗ୍ନି, ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଥିବା ଜଳ ସ୍ବଭାବର ସୋମକୁ ତାହାର ଆଲୋକରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଭିତରର ଦୀପ ଜାହାକି ବାହାର ଦିଵାଳକୁ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି।
ସଂସୃତ୍ଯାଦୌ ହି ଯା କାଚିତ୍ ସଂଵିଚ୍ ଛୀତୋଷ୍ଣରୂପିଣୀ । ଅଗ୍ନୀଷୋମାଭିଧାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ସୈଵ ସର୍ଗୋ ନୃଣାମ୍ ଇହ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ଜଣା ଜ୍ଞାନ ତାପ ଓ ଶୀତଳତାର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେହି ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଏଠାରେ ମାନବମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି।
ଯତ୍ର ସୋମକଲା ଗ୍ରସ୍ତା କ୍ଷଣଂ ସୂର୍ଯେଣ ଷୋଡଶୀ । ମୁଖାଦ୍ ଵିତସ୍ତିମାତ୍ରାଗ୍ରେ ତତ୍ର ବଦ୍ଧପଦୋ ଭଵ
ଯେଉଁଠାରେ ସୋମର ଷୋଡଶୀ ଖଣ୍ଡ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ମୁହଁରୁ ଏକ ଭାଗ ଦୂରରେ, ସେଠି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ।
ନୂନଂ ସୂର୍ଯପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ ସୋମୋ ଯତ୍ର ହୃଦମ୍ବରେ । ନୂନଂ କେଵଲଯା ସ୍ଥିତ୍ଯା ତତ୍ର ବଦ୍ଧପଦୋ ଭଵ
ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛି ଓ ସୋମ ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଅଛି, ସେଠି ଶୁଦ୍ଧ ନିଶ୍ଚଳତାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ।
ଔଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଅଗ୍ନିଶ୍ ଚିଦ୍ ଆଦିତ୍ଯଶ୍ ଶୈତ୍ଯଂ ସୋମ ଉଦାହୃତଃ । ଯତ୍ରୈତୌ ପ୍ରତିବିମ୍ବସ୍ଥୌ ତତ୍ର ବଦ୍ଧପଦୋ ଭଵ
ତାପ ଅଗ୍ନି, ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶୀତଳତାକୁ ସୋମ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେଠି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ।