ସଚ୍ ଚିତ୍ ପ୍ରକାଶଂ ଵିଦ୍ଯାଦି ସୂର୍ଯମ୍ ଅଗ୍ନିଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ । ଅସଜ୍ ଜାଡ୍ଯଂ ତମୋ ଽଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯ୍ ଆହୁସ୍ ସୋମଂ ମଣୀଷିଣଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଅବିଦ୍ୟା, ଅଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଜଡତାକୁ ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି, ହେ ବିଚାରଶୀଳ।
ଵହ୍ନିର୍ ଵାର୍ଯାତ୍ମନସ୍ ସୋମାଦ୍ ଉଦେତୀତି ମୁନେ ଶ୍ରୁତମ୍ । ସୋମସ୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିମ୍ ଅଧୁନା ଵଦ ମେ ଵଦତାଂ ଵର
ହେ ମୁନି, ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ଅଗ୍ନି ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏବେ, ସବୁଠାରୁ ଭଲ କଥା କହିପାରିବା ତୁମେ ମୋତେ କହ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା।
ଅଗ୍ନୀଷୋମୌ ମିଥଃ କାର୍ଯେ କାରଣେ ଚ ସ୍ଵସଂସ୍ଥିତେଃ । ପର୍ଯାଯେଣ ସମୌ ଚୈତୌ ପ୍ରଜାଯେତେ ପରସ୍ପରମ୍
ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଏକର ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଏମିତି, ଏହି ଦୁଇଁଜଣେ ପରସ୍ପରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଜନ୍ମାଙ୍ଗ ବୀଜାଙ୍କୁରଵତ୍ ତଥା ଦିଵସରାତ୍ରିଵତ୍ । ସ୍ଥିତିଶ୍ ଛାଯାତପସମା କେଵଲା ଚୈତଯୋର୍ ଭଵେତ୍
ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ମନେ ବିଜ ଓ ଅଙ୍କୁର ପରି, କିମ୍ବା ଦିନ ଓ ରାତି ପରି; ସେମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଛାୟା ଓ ଧୂପ ପରି, କିମ୍ବା ଦୁଇଁଜଣେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ରହିପାରନ୍ତି।
ତୁଲ୍ଯକାଲୋପଲମ୍ଭା ହି ମିଥଶ୍ ଛାଯାତପସ୍ଥିତିଃ । କେଵଲୈକୋପଲମ୍ଭା ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଥିତିର୍ ଦିଵସରାତ୍ରିଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଁଟି ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଛାୟା ଓ ଧୂପ ଏକାସାଥିରେ ଥିବା ପରି ଲାଗେ; ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି ମାତ୍ର ଥିବା ପରି ହୁଏ।
କାର୍ଯକାରଣଭାଵଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଃ କଥିତୋ ଽନଯୋଃ । ସଦ୍ରୂପପରିଣାମୋତ୍ଥୋ ଵିନାଶପରିଣାମଜଃ
ଏହି ଦୁଇଁଟି ମଧ୍ୟରେ କାରଣ ଓ ଫଳର ସମ୍ପର୍କ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର; ଗୋଟିଏ ଏକେ ଧରଣର ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି ନାଶ ହେବା ସହ ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଏକସ୍ମାଦ୍ ଯଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ସମ୍ଭଵୋ ଽଙ୍କୁରବୀଜଵତ୍ । କାର୍ଯକାରଣଭାଵୋ ଽସୌ ସଦ୍ରୂପପରିଣାମଜଃ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ ଥିଲାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମାନେ ବିଜରୁ ଅଂକୁର ହେବା ପରି, ସେହି କାରଣ-ଫଳ ସମ୍ପର୍କ ଏକେ ଧରଣର ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଏକନାଶେ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ଯଦ୍ ଭାଵୋ ଦିନରାତ୍ରିଵତ୍ । କାର୍ଯକାରଣଭାଵୋ ଽସୌ ଵିନାଶପରିଣାମଜଃ
ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ନାଶ ହେଲେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥାଏ, ଦିନ ଓ ରାତି ହେବା ପରି, ସେହି କାରଣ-ଫଳ ସମ୍ପର୍କ ନାଶ ହେବା ସହ ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ସଦ୍ରୂପପରିଣାମସ୍ଯ ମୃଦ୍ଘଟକ୍ରମସଂସ୍ଥିତେଃ । ଅକ୍ଷୋପଲମ୍ଭାଦ୍ ଇତରତ୍ ପ୍ରମାଣଂ ନୋପଯୁଜ୍ଯତେ
ମାଟିରୁ ଘଡ଼ା ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେପରି ସମାନ ରୂପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିବା ନଥିଲେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
ଵିନାଶପରିଣାମସ୍ଯ ଦିନରାତ୍ରିକ୍ରମସ୍ଥିତେଃ । ଅଭାଵୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏକଵସ୍ତୂତ୍ଥୋ ଗତୋ ମୁଖ୍ଯପ୍ରମାଣତାମ୍
ଦିନ ଓ ରାତି ପରି ଯେଉଁଠି ନଶ୍ୱରତା ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏକ ଜିନିଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଉପାୟ ହୁଏ।
ସ୍ଵନାଶେ ନାସ୍ତି କର୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯାଦ୍ଯା ଯୁକ୍ତିଵାଦିନଃ । ଅଵଜ୍ଞାଯ ବହିଃ କାର୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯପଲାପିନଃ
ନିଜ ନଶ୍ୱରତାରେ କୌଣସି କାରଣତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ଯେଉଁମାନେ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ବାହ୍ୟ ଫଳକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଵଦ୍ ଅଭାଵୋ ଽପି ପ୍ରମୈଵ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଅଗ୍ନ୍ଯଭାଵୋ ହି ଶୀତସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଯେପରି ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିବା ଏକ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ, ସେପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ ଠଣ୍ଡା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଏହି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଏହା ଜ୍ଞାନର ଉପାୟ।
ଅଗ୍ନେର୍ ଧୂମତଯା ଭାଗୋ ଯଃ ପ୍ରଯାତି ପଯୋଦତାମ୍ । ସଦ୍ରୂପପରିଣାମେନ ତଦ୍ ଅଗ୍ନିସ୍ ସୋମକାରଣମ୍
ଅଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ହୋଇ ଯେଉଁ ଅଂଶ ମେଘର ଆକାର ଧରେ, ସେଠାରେ ନିଜ ଗୁଣର ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ଅଗ୍ନି ଚନ୍ଦ୍ରର କାରଣ ହୁଏ।
ଅଗ୍ନିର୍ ନାଶାତ୍ମକତଯା ଶୈତ୍ଯାଦ୍ ଅପ୍ତାଂ ପ୍ରଯାତି ଯତ୍ । ଵିନାଶପରିଣାମେନ ତଦ୍ ଅଗ୍ନିସ୍ ସୋମକାରଣମ୍
ଅଗ୍ନି ନିଜର ନଶ୍ୱରତା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଶୀତଳ ଓ ଜଳର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ନଶ୍ୱର ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ଅଗ୍ନି ଚନ୍ଦ୍ରର କାରଣ ହୁଏ।
ସପ୍ତାମ୍ବୁଧିପଯଃ ପୀତ୍ଵା ଧୂମୋଦ୍ଗାରେଣ ଵାଡଵଃ । ପଯୋଦତାଂ ପ୍ରଯାତେନ ତଦ୍ ଏଵ ଜନଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସାଗର ତଳର ଅଗ୍ନି ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ପିଇ ଧୂଆଁ ଉଡ଼ାଇ, ମେଘର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହିପରି ଭାବେ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଅର୍କଃ ପୀତ୍ଵା ନିଶାନାଥମ୍ ଅମାଵସ୍ଯାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଉଦ୍ଗିରତ୍ଯ୍ ଅମଲେ ପକ୍ଷେ ମୃଣାଲମ୍ ଇଵ ସାରସଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ରାତିର ନାୟକ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପିଇ, ଶୁଭ୍ର ପକ୍ଷରେ ମଣ୍ଡା ତଳରୁ ହଂସ ଯେପରି ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପୁନଃ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପୀତ୍ଵାମୃତୋପମଂ ଶୀତଂ ପ୍ରାଣସ୍ ସୋମଂ ମୁଖାଗ୍ରଗଂ । ଅବ୍ଭାଗମ୍ ଆପୂରଯତି ଶରୀରେ ଽପାନତାଂ ଗତଃ
ମୁହଁର ଟିପରେ ଅମୃତ ସମାନ ଶୀତଳ ସୋମ ରସ ପିଇଥିବା ପରେ, ଶ୍ୱାସ ଯେଉଁଠିକି ଅପାନ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଶରୀର ଭିତର ଜଳ ଭାଗକୁ ପୂରଣ କରେ।
ଜଲାଦ୍ ଅଣୁତଯା ଭାଗୋ ଯଃ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅର୍କରଶ୍ମିତାମ୍ । ସଦ୍ରୂପପରିଣାମେନ ତଜ୍ ଜଲଂ ଵହ୍ନିକାରଣମ୍
ଜଳର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ସେଠି ସେ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ ପରିଣତି ହୋଇ ଅଗ୍ନିର କାରଣ ହୁଏ।
ନାଶାତ୍ମକତଯା ତୋଯମ୍ ଔଷ୍ଣ୍ଯାଦ୍ ଯାତି ଯଦ୍ ଅଗ୍ନିତାମ୍ । ଵିନାଶପରିଣାମେନ ତତ୍ ତୋଯଂ ଵହ୍ନିକାରଣମ୍
ଜଳ ତାହାର ନଶ୍ୱର ସ୍ୱଭାବ ଓ ତାପ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ଏହି ଭାବରେ ନଶ୍ୱରତାର ପରିଣାମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଳ ଅଗ୍ନିର କାରଣ ହୁଏ।
ଅଗ୍ନେର୍ ଵିନାଶେ ସଦ୍ରୂପଃ ପରିଣାମୋ ନିଶାକରଃ । ଇନ୍ଦୋର୍ ନାଶେ ନିଘର୍ଷୋତ୍ଥପରିଣାମୋ ହୁତାଶନଃ
ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ ସହିତ ପରିଣାମ ଚନ୍ଦ୍ର ହୋଇଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଘର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପରିଣାମ ଅଗ୍ନି ହୁଏ।
ହୁତାଶୋ ନାଶମ୍ ଆଗତ୍ଯ ସୋମୋ ଭଵତି ଵୈ ତଥା । ଦିଵସୋ ନାଶମ୍ ଆଗତ୍ଯ ରାତ୍ରିର୍ ଭଵତି ଵୈ ଯଥା
ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶେଷ ହେଲେ ସେହିଅଗ୍ନି ସୋମ ହୁଏ, ସେପରି ଦିନ ଶେଷ ହେଲେ ରାତି ହୁଏ।
ତମଃପ୍ରକାଶଯୋଶ୍ ଛାଯାତପଯୋର୍ ଦିନରାତ୍ରଯୋଃ । ମଧ୍ଯେ ଵିଲକ୍ଷଣଂ ରୂପଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ ଅପି ନ ଲଭ୍ଯତେ
ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ, ଛାୟା ଓ ଧୂପ, ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଅଛି, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଧରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସନ୍ଧିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆବିଲୋ ଯସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଏତଯୋର୍ ଏଵ ତଦ୍ ଵପୁଃ । ଭାଵାଭାଵୌ ଯଥୈକସ୍ଯ ଶ୍ଲିଷ୍ଟାଵ୍ ଏତୌ ତଥୈଵ ହି
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସନ୍ଧି ଅଛି, ସେଠା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇଟିର ରୂପ ଏମିତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ। ଯେପରି ଥିବା ଓ ନଥିବା ଏକାଠି ମିଶିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ମିଶିଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଚୈତନ୍ଯଜାଡ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଭୂତାନି ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ହି । ଯଥା ତମଃପ୍ରକାଶାଭ୍ଯାମ୍ ଅହୋରାତ୍ରା ମହୀତଲେ
ଚେତନା ଓ ଜଡତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭୂତବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ।
ଚିଦ୍ରୂପଜଡରୂପାଭ୍ଯାମ୍ ଆରବ୍ଧେଯଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ । ଜଲାମୃତାଭ୍ଯାଂ ମିଶ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ତନୁର୍ ଇଵୈନ୍ଦଵୀ
ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ଓ ଜଡତାର ମିଶ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶରୀର ଜଳ ଓ ଅମୃତର ମିଶ୍ରଣରୁ ଗଠିତ ହୁଏ।
ପ୍ରକାଶମ୍ ଅନଲଂ ସୂର୍ଯଂ ଚିଦ୍ରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ । ଜଡାତ୍ମକଂ ତମୋରୂପଂ ଵିଦ୍ଧି ସୋମଶରୀରକମ୍
ରାଘବ, ଅଗ୍ନି, ଆଲୋକ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଚେତନାର ରୂପ ବୋଲି ଜାଣ; ଅନ୍ୟପଟେ, ଅନ୍ଧାର ଜଡତାର ରୂପ ଓ ଏହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶରୀର ବୋଲି ବୁଝ।
ଚିତ୍ସୂର୍ଯେ ନିର୍ମଲେ ଦୃଷ୍ଟେ ତମୋ ନଶ୍ଯେଦ୍ ଭଵାମଯଃ । ଵ୍ଯୋମସୂର୍ଯେ ବହିର୍ ଦୃଷ୍ଟେ ଯଥା କୃଷ୍ଣନିଶାତମଃ
ସ୍ୱଚ୍ଛ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ସଂସାରର ଅନ୍ଧାର ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯେପରି ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ରାତିର ଅନ୍ଧାର ହେବା।
ସୋମଦେହେ ଜଡେ ଦୃଷ୍ଟେ ଚିତ୍ତେଜୋ ଽସତ୍ଯଵଦ୍ ଭଵେତ୍ । ନିଶୀଥେ ଵିଲସଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରେ ଯଥା ସୌରଃ ପ୍ରଭାଭରଃ
ଚନ୍ଦ୍ରର ଜଡ ଶରୀର ଦେଖିଲେ, ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅସତ୍ୟ ପରି ଲାଗେ; ଯେପରି ମଧ୍ୟରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକିତ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଲାଗେ।
ସୋମଂ ପ୍ରକଟଯତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଶ୍ ଚିଦ୍ ଦେହଂ ସୁଚିରପ୍ରଭା । ଅଗ୍ନିଂ ଭାସଯତୀନ୍ଦୁଶ୍ ଚ ଦେହଂ ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଅର୍ପଯନ୍
ଅଗ୍ନି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖାଇଥାଏ, ଏବଂ ଚିତ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଆଲୋକରେ ଦେହକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଆକୃତି ଦେହକୁ ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
ଚିନ୍ ନିଷ୍କ୍ରିଯା ତ୍ଵ୍ ଅନାଭାସା କେଵଲା ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ଆଲୋକ ଇଵ ଦୀପେନ ଦେହେନୈଵାଵଗମ୍ଯତେ
ଚିତ୍ତ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ, ଦେଖାଯିବା ନାହିଁ, ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରାଯାଏନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଦେହ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଣାଯାଏ, ଯେପରି ଦୀପରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ।