ସ୍ନାନମନ୍ତ୍ରୌଷଧୋପାଯଵକ୍ତୄଣ୍ଯ୍ ଅଧିଗତାନି ଚ । ତ୍ଵଯା ଚିକିତ୍ସାଶାସ୍ତ୍ରାଣି କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଉପଦିଶ୍ଯତେ
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ନହାଇବା, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଉପାୟ ଓ ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ରର ଶିକ୍ଷା ଶିଖିନିଛ; ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଆଉ କଣ ଶିଖାଇବା ଆବଶ୍ୟକ?
ଆଧେଃ କଥଂ ଭଵେଦ୍ ଵ୍ଯାଧିଃ କଥଂ ଚ ସ ଵିନଶ୍ଯତି । ଦ୍ରଵ୍ଯାଦ୍ ଇତରଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ମନ୍ତ୍ରପୁଣ୍ଯାଦିପୂର୍ଵଯା
ଦୁଃଖରୁ କିପରି ରୋଗ ହୁଏ ଏବଂ ସେ କିପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ? ଏହା ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପାୟ, ମନ୍ତ୍ର, ପୁଣ୍ୟ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତେ ଵିଧୁରିତେ ଦେହସ୍ ସମ୍ଯଙ୍ ନାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ । ଯଥା ହି ରୁଷିତୋ ଜନ୍ତୁର୍ ଅଗ୍ରମ୍ ଏଵ ନ ପଶ୍ଯତି
ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଏହି ଦେହ ଠିକ୍ଭଳି କାମ କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରିକି ରାଗିଥିବା ପଶୁ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ କଣ ଅଛି ଦେଖିପାରେନାହିଁ।
ଅନପେକ୍ଷ୍ଯ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅମାର୍ଗମ୍ ଅନୁଧାଵତି । ପ୍ରକୃତଂ ମାର୍ଗମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶରାର୍ତୋ ହରିଣୋ ଯଥା
ଯେପରି ଆହତ ହରିଣ ଭ୍ରମରେ ସଠିକ ପଥ ଛାଡି ଭୁଲ ରାସ୍ତାକୁ ଦୌଡ଼େ, ସେପରି ମନ ଯାହା ପାଖରେ ମିଳେ ତାହାକୁ ଭାବିବା ଛାଡି ଅନୁସରଣ କରେ।
ସଙ୍କ୍ଷୋଭାତ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵହନ୍ତି ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ । ଦେହେ ଗଜଘଟାର୍ତାନି ପଯାଂସୀଵ ସରିତ୍ତଟେ
ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ଜୀବନବାୟୁ ଏକତା ଛାଡି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ବେଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ହାତୀ ଚାଲିଲେ ନଦୀକୂଳରେ ପାଣି ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇଯାଏ।
ଅସମଂ ଵହତି ପ୍ରାଣେ ନାଡ୍ଯୋ ଯାନ୍ତି ଵିସଂସ୍ଥିତିମ୍ । ଅସମ୍ଯକ୍ ସଂସ୍ଥିତେ ଭୂପେ ଯଥା ଵର୍ଣାଶ୍ରମକ୍ରମାଃ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଅସମ ଭାବେ ବହେ, ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରାଜା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର କ୍ରମ ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇଯାଏ।
କାଶ୍ଚିନ୍ ନାଡ୍ଯଃ ପ୍ରପୂର୍ଣତ୍ଵଂ ଯାନ୍ତି କାଶ୍ଚିଚ୍ ଚ ରିକ୍ତତାମ୍ । ପ୍ରାଣେ ଵିଧୁରିତେ ଦେଶେ ସର୍ଵର୍ତୌ ସରିତୋ ଯଥା
ଯେପରି କେତେକ ନଦୀ ବର୍ଷାକାଳରେ ପୂରିଯାନ୍ତି, କେତେକ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଜୀବନଶକ୍ତି ବିକୃତ ହେଲେ କେତେକ ନାଡ଼ୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ଆଉ କେତେକ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ।
କୁଜୀର୍ଣତ୍ଵମ୍ ଅଜୀର୍ଣତ୍ଵମ୍ ଅତିଜୀର୍ଣତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଵା । ଦୋଷାଯୈଵ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅନ୍ନଂ ପ୍ରାଣସଞ୍ଚାରଦୁଷ୍କ୍ରମୈଃ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ଭଲ ଭାବେ ହେଉନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ଭଲ ଭାବେ ପଚେନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅପଚିତ ରହିଯାଏ, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ପଚିଯାଏ, ଏହା ଦେହରେ କେବଳ ବିକାର ଆଣେ।
ଯଥା କାଷ୍ଠାନି ନଯତି ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦେଶଂ ସରିଦ୍ରଯଃ । ତଥାନ୍ନାନି ନଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରାଣଵାତସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆଶ୍ରଯମ୍
ଯେପରି ଏକ ନଦୀର ଧାରା କାଠକୁ ଯେଉଁଠି ନେଇଯାଏ, ସେଠି ପହଞ୍ଚାଏ, ସେପରି ଦେହର ଭିତରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଖାଦ୍ୟକୁ ତାହାର ଗନ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ।
ଯାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ନାନି ଵିରୋଧେନ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଶରୀରକେ । ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵ୍ଯାଧିତାଂ ଯାନ୍ତି ପରିଣାମସ୍ଵଭାଵତଃ
ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେହରେ ଅନୁକୂଳ ନ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ରୋଗର କାରଣ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵମ୍ ଆଧେର୍ ଭଵେଦ୍ ଵ୍ଯାଧିର୍ ଆଧ୍ଯଭାଵାଚ୍ ଚ ନଶ୍ଯତି । ଯଥା ମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ ଚ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯାଧଯସ୍ ତତ୍କ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ଏଭଳି ଦୁଃଖରୁ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଲେ ରୋଗ ମିଟିଯାଏ; ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏବେ ଶୁଣ।
ଯଥା ଵିରେକଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ହରୀତକ୍ଯସ୍ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଭାଵନାଵଶତଃ କାର୍ଯଂ ତଥା ଯରଲଵାଦଯଃ
ଯେପରି ହରିତକୀ ସ୍ବଭାବରେ ଦେହରେ ବିସ୍ତାର କରେ, ସେପରି ଭାବନାର ଶକ୍ତିରେ ଯରଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଔଷଧ ମଧ୍ୟ କାମ କରେ।
ଶୁଦ୍ଧଯା ପୁଣ୍ଯଯା ସାଧୋ କ୍ରିଯଯା ସାଧୁସେଵଯା । ମନଃ ପ୍ରଯାତି ଵୈମଲ୍ଯଂ ନିକଷେଣେଵ କାଞ୍ଚନମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରିଲେ, ମନ ନିର୍ମଳ ହୁଏ; ଯେପରି ନିକଷ ପଥର ଦ୍ୱାରା ସୁନା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
ଆନନ୍ଦୋ ଵର୍ଧତେ ଦେହେ ଶୁଦ୍ଧେ ଚେତସି ରାଘଵ । ପୂର୍ଣେନ୍ଦାଵ୍ ଉଦିତେ ଵ୍ଯଭ୍ରେ ନୈର୍ମଲ୍ଯଂ ଭୁଵନେ ଯଥା
ଦେହ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମନ ନିର୍ମଳ ହେଲେ, ରାଘବ, ଆନନ୍ଦ ବଢିଯାଏ; ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ମେଘହୀନ ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ, ପୃଥିବୀରେ ନିର୍ମଳତା ଆସେ।
ସତ୍ତ୍ଵଶୁଦ୍ଧୌ ଵହନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ କ୍ରମେଣ ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ । ଜରଯନ୍ତି ତଥାନ୍ନାନି ଵ୍ଯାଧିସ୍ ତେନ ଵିନଶ୍ଯତି
ମନର ପବିତ୍ରତା ଆସିଲେ, ପ୍ରାଣବାୟୁଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଏକ ପରେ ଏକ ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ପଚିଯାଏ ଏବଂ ରୋଗ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧ୍ଯୋର୍ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୌ ନାଶୋତ୍ପତ୍ତିକ୍ରମୌ ତ୍ଵଯି । କୁଣ୍ଡଲିନ୍ଯାଃ କଥାଯୋଗାଦ୍ ଅଧୁନା ପ୍ରକୃତଂ ଶୃଣୁ
ଏପରି ଭାବେ ତୁମକୁ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନଶ୍ଟ ହେବାର କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏବେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ବିଷୟରେ ଏହି କଥା ଶୁଣ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକାପରାଖ୍ଯସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯ ପ୍ରଥମାଶ୍ରଯମ୍ । ଵିଦ୍ଧି କୁଣ୍ଡଲିନୀମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆମୋଦସ୍ଯେଵ ମଞ୍ଜରୀମ୍
ଏହି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପୁରୀ ନାମକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ, କୁଣ୍ଡଳିନୀ ହେଉଛି ମୂଳ ଆଶ୍ରୟ; ଯେପରି ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ସୁଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଦେହରେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଅଛି।
ତାଂ ଯଦା ପୂରକାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଆପୂର୍ଯ ସ୍ଥୀଯତେ ଚିରମ୍ । ତଦୈତି ମୈରଵଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ କାଯସ୍ଯାପୀନତା ତଥା
ଯେତେବେଳେ ପୂରକ ପ୍ରଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସରେ ସେଇ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦୀର୍ଘସମୟ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହ ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ଭରିପୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଯଦା ପୂରକପୂର୍ଣାନ୍ତର୍ ଅମୁକ୍ତପ୍ରାଣମାରୁତମ୍ । ନୀଯତେ ସଂଵିଦୈଵୋର୍ଧ୍ଵଂ ସୋଢଘର୍ମକ୍ଲମଶ୍ରମଂ
ଯେତେବେଳେ ପୂରକ ଶ୍ୱାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ ଏବଂ ସଚେତନ ଭାବରେ ଉପରକୁ ଉଠାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଉଷ୍ମା, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ପ୍ରୟାସକୁ ସହିଥାଏ।
ସର୍ପୀ ପ୍ରକୁପିତେଵୋଚ୍ଚୈର୍ ଯାତି ଦଣ୍ଡୋପମାଂ ଗତା । ନାଡୀସ୍ ସର୍ଵାସ୍ ସମାଦାଯ ଦେହେ ବଦ୍ଧା ଲତୋପମା
ଏହା ପରେ, ଘୃତ ଭଳି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ଯେପରି ଜୋରରେ ଉଠିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଆକୃତି ନେଇ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ନାଡୀକୁ ଏକାଠି କରି, ଲତା ଭଳି ଶରୀର ଭିତରେ ବାନ୍ଧି ରହେ।
ତଦା ସମସ୍ତମ୍ ଏଵେମଂ ଖଂ ପ୍ଲାଵଯତି ଦେହକମ୍ । ନୀରନ୍ଧ୍ରା ପଵନାପୂର୍ଣା ଭସ୍ତ୍ରେଵାମ୍ବୁଗତଂ ନରମ୍
ସେ ସମୟରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆକାଶ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବାହିତ କରେ; ପବନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କୌଣସି ରୋକା ନଥିବା, ଏହା ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ତ୍ରିକା ଭଳି ହୁଏ।
ଇତ୍ଯଭ୍ଯାସଵିଲାସେନ ଯୋଗେନ ଵ୍ଯୋମଗାମିତାମ୍ । ଯୋଗିନଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଦୀନାସ୍ ତେ ସୁଦଶାମ୍ ଇଵ
ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଯୋଗର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା, ଯୋଗୀମାନେ ଉଚ୍ଚ ଦିଗକୁ ଚଳିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଦୁର୍ବଳ, ସେମାନେ ସେଠାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମନାଡିପ୍ରଵାହେଣ ଶକ୍ତିଃ କୁଣ୍ଡଲିନୀ ଯଦା । ବହିର୍ ଊର୍ଧ୍ଵପ୍ରଵାହେଣ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲମୂର୍ଧନି
ଯେତେବେଳେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଓ ଉପରକୁ ବହିଯାଏ, ସେଠିଏ ସିଏ ମୁଣ୍ଡରୁ ବାରଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ରେଚକେନ ପ୍ରଯୋଗେଣ ନାଡ୍ଯନ୍ତରନିରୋଧିନା । ମୁହୂର୍ତଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆପ୍ନୋତି ତଦା ଵ୍ଯୋମଗଦର୍ଶନମ୍
ନିଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିବା ଅଭ୍ୟାସରେ, ଯେଉଁଥିରେ ନାଡୀମାନେ ଅଟକିଯାନ୍ତି, ମଣିଷ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ; ତାପରେ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ।
ଦର୍ଶନଂ କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନଯନାଂଶୁଗଣଂ ଵିନା । ଅନ୍ଯେଷାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵଂ କଥଂ ଭଵେତ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କେମିତି, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ଷୁର ଆଲୋକ ନାହିଁ? ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସତ୍ୟତା କେମିତି ହେବ?
ନ କେଚନ ମହାବାହୋ ଭୂଚରେଣ ନଭଶ୍ଚରାଃ । ଅଦିଵ୍ଯୈର୍ ଆଶ୍ରିତାଜ୍ଞାନୈର୍ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପୁରୁଷେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ, ଯେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମାନବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଲୋକମାନେ କେବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦିବ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଵିଜ୍ଞାନାଦୂରସଂସ୍ଥେନ ବୁଦ୍ଧିନେତ୍ରେଣ ରାଘଵ । ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମଗାସ୍ ସିଦ୍ଧାସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ସ୍ଵାର୍ଥଦା ଅପି
ରାଘବ, ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧିର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସ୍ଵପ୍ନରେ ଦେଖିବା ପରି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵପ୍ନାଵଲୋକନଂ ଯଦ୍ଵତ୍ ତଦ୍ଵତ୍ ସିଦ୍ଧାଵଲୋକନମ୍ । କେଵଲୋ ଽଯଂ ଵିଶେଷୋ ଯତ୍ ସିଦ୍ଧପ୍ରାପ୍ତୌ ସ୍ଥିରାର୍ଥତା
ଯେପରି ସ୍ଵପ୍ନ ଦେଖିବା, ସେପରି ସିଦ୍ଧମାନେ ଦେଖିବା; ଏକମାତ୍ର ତଫାତ ଏହି, ସିଦ୍ଧି ଲାଭରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳରେ ଦୃଢତା ରହିଥାଏ।
ମୁଖାଦ୍ ବହିର୍ ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତେ ରେଚକାଭ୍ଯାସଯୁକ୍ତିତଃ । ପ୍ରାଣେ ଚିରଂ ସ୍ଥିତିଂ ନୀତେ ପ୍ରଵିଶନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପରାଂ ପୁରୀମ୍
ମୁହଁରୁ ବାହାରକୁ ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଶ୍ୱାସ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ରହିଲେ, ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ।
ଵଦ ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନ ଚଲତି ସ୍ଥିତିଃ । ଵକ୍ତାରସ୍ ସାନୁକମ୍ପା ହି ଦୁଷ୍ପ୍ରଶ୍ନେ ଽପି ନ ଖେଦିନଃ
ବ୍ରହ୍ମଣ, ନିଜ ସ୍ଵଭାବର ଅବସ୍ଥା କିପରି ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ଏହା କହ; କାରଣ, ଦୟାଳୁ ଉପଦେଶକମାନେ ଦୁର୍ଗମ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।