ଦୁଷ୍କାଲଵ୍ଯଵହାରେଣ ଦୁଷ୍କ୍ରିଯାସ୍ଫୁରଣେନ ଚ । ଦୁର୍ଜନାସଙ୍ଗଦୋଷେଣ ଦୁର୍ଭାଵୋଦ୍ଭଵନେନ ଚ
ଅସମୟରେ କାମ କରିବା, ଖରାପ କାମ କରିବା, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଶିବା ଓ ଅନିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତି ଆସିବାରୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କ୍ଷୀଣତ୍ଵାଦ୍ ଵା ପ୍ରପୂର୍ଣତ୍ଵାନ୍ ନାଡିଷ୍ଵ୍ ଅସୁଖସଂସୃତୌ । ପ୍ରାଣେ ଵିଧୁରତାଂ ଯାତେ କୁପଥେଵ ନଵାଧ୍ଵଗେ
ନାଡ଼ୀମାନେ ଅତି କମ୍ ବା ଅତି ବେଶି ହେବାରୁ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଶରୀରରେ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଯେପରିକି ଏକ ନୂଆ ଓ ଅସମ୍ ରାସ୍ତାରେ ଯାତ୍ରୀ ଅସୁବିଧା ଭୋଗେ।
ଦୌସ୍ସ୍ଥିତ୍ଯକାରଣଂ ଦୋଷାଦ୍ ଵ୍ଯାଧିର୍ ଦେହେ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ନଦ୍ଯାଂ ପ୍ରାଵୃଣ୍ନିଦାଘାଭ୍ଯାମ୍ ଇଵାକାରଵିପର୍ଯଯଃ
ଯେଉଁ ଦୋଷରୁ ଦେହରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସେ, ସେଥିରୁ ରୋଗ ଉପଜେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ବା ବର୍ଷା ଆସିଲେ ନଦୀର ଆକାର ବଦଳିଯାଏ।
ପ୍ରାକ୍ତନୀ ଵୈହିକୀ ଵାପି ଶୁଭା ଵାପ୍ଯ୍ ଅଶୁଭା ମତିଃ । ଯୈଵାଧିକା ସୈଵ ତଥା ତସ୍ମିନ୍ ଯୋଜଯତି କ୍ରମେ
ମନର ଧାରା ପୂର୍ବଜନ୍ମରୁ ଆସୁଥିବା, ଏଇ ଜନ୍ମରେ ହୋଇଥିବା, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁଟି ଅଧିକ, ସେଇ ଅନୁଯାୟୀ ମନୁଷ୍ୟ ଆଚରଣ କରେ।
ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯଶ୍ ଚୈଵଂ ଜାଯନ୍ତେ ଭୂତପଞ୍ଚକେ । କଥଂ ଶୃଣୁ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵାଣାଂ କୁଲୋଦ୍ଵହ
ପାଞ୍ଚ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାମାନେ କିପରି ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି, ଏବେ ଶୁଣ।
ଦ୍ଵିଵିଧୋ ହ୍ଯ୍ ଆଧିର୍ ଅସ୍ତୀହ ସାମାନ୍ଯସ୍ ସାର ଏଵ ଚ । ଵ୍ଯଵହାରସ୍ ତୁ ସାମାନ୍ଯସ୍ ସାରୋ ଜନ୍ମମଯସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଏଠାରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଅଛି—ସାଧାରଣ ଓ ମୂଳ ଦୁଃଖ। ସାଧାରଣ ଦୁଃଖ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ, ମୂଳ ଦୁଃଖ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରାପ୍ତେନାଭିମତେନୈଵ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯାଵହାରିକାଃ । ଆଧିକ୍ଷଯେଣାଧିଭଵାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଵ୍ଯାଧଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ମିଳିଯାଏ, ସାଧାରଣ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର ହେଲେ ମୂଳ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଂ ଵିନା ସାରୋ ନାଧିର୍ ନଶ୍ଯତି ରାଘଵ । ଭୂଯୋ ରଜ୍ଜ୍ଵଵବୋଧେନ ରଜ୍ଜୁସର୍ପୋ ହି ନଶ୍ଯତି
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା, ମୂଳ ଦୁଃଖ କେବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏନି, ରଘୁବର। ଯେପରି ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭୟ ହୁଏ, ରସିକୁ ଠିକ୍ ଚିହ୍ନିଲେ ସର୍ପ ଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିଵିଲାସାନାଂ ରାମ ସାରାଧିସଙ୍କ୍ଷଯଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ମୂଲହା ପ୍ରାଵୃଣ୍ନଦୀଵ ତଟଵୀରୁଧାମ୍
ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖର ମୂଳ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ଖେଳ ମଧ୍ୟ ମୂଳସହିତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ବନ୍ୟା ନଦୀପାର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଡ଼ି ଦେଇଥାଏ।
ଅନାଧିଜା ଵ୍ଯାଧଯସ୍ ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯମନ୍ତ୍ରଶୁଭକ୍ରମୈଃ । ଚିକିତ୍ସକାଦିଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତୈର୍ ନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ରୈର୍ ଇଵାତପାଃ
ଯେଉଁ ରୋଗ ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଔଷଧ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶୁଭ ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ନଶ୍ଟ କରାଯାଏ; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଆସୁନ୍ତା ଘନ ରୋଦେଇ ଦେଇଥାଏ।
ସ୍ନାନମନ୍ତ୍ରୌଷଧୋପାଯଵକ୍ତୄଣ୍ଯ୍ ଅଧିଗତାନି ଚ । ତ୍ଵଯା ଚିକିତ୍ସାଶାସ୍ତ୍ରାଣି କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଉପଦିଶ୍ଯତେ
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ନହାଇବା, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଉପାୟ ଓ ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ରର ଶିକ୍ଷା ଶିଖିନିଛ; ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଆଉ କଣ ଶିଖାଇବା ଆବଶ୍ୟକ?
ଆଧେଃ କଥଂ ଭଵେଦ୍ ଵ୍ଯାଧିଃ କଥଂ ଚ ସ ଵିନଶ୍ଯତି । ଦ୍ରଵ୍ଯାଦ୍ ଇତରଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ମନ୍ତ୍ରପୁଣ୍ଯାଦିପୂର୍ଵଯା
ଦୁଃଖରୁ କିପରି ରୋଗ ହୁଏ ଏବଂ ସେ କିପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ? ଏହା ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପାୟ, ମନ୍ତ୍ର, ପୁଣ୍ୟ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତେ ଵିଧୁରିତେ ଦେହସ୍ ସମ୍ଯଙ୍ ନାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ । ଯଥା ହି ରୁଷିତୋ ଜନ୍ତୁର୍ ଅଗ୍ରମ୍ ଏଵ ନ ପଶ୍ଯତି
ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଏହି ଦେହ ଠିକ୍ଭଳି କାମ କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରିକି ରାଗିଥିବା ପଶୁ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ କଣ ଅଛି ଦେଖିପାରେନାହିଁ।
ଅନପେକ୍ଷ୍ଯ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅମାର୍ଗମ୍ ଅନୁଧାଵତି । ପ୍ରକୃତଂ ମାର୍ଗମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶରାର୍ତୋ ହରିଣୋ ଯଥା
ଯେପରି ଆହତ ହରିଣ ଭ୍ରମରେ ସଠିକ ପଥ ଛାଡି ଭୁଲ ରାସ୍ତାକୁ ଦୌଡ଼େ, ସେପରି ମନ ଯାହା ପାଖରେ ମିଳେ ତାହାକୁ ଭାବିବା ଛାଡି ଅନୁସରଣ କରେ।
ସଙ୍କ୍ଷୋଭାତ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵହନ୍ତି ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ । ଦେହେ ଗଜଘଟାର୍ତାନି ପଯାଂସୀଵ ସରିତ୍ତଟେ
ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ଜୀବନବାୟୁ ଏକତା ଛାଡି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ବେଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ହାତୀ ଚାଲିଲେ ନଦୀକୂଳରେ ପାଣି ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇଯାଏ।
ଅସମଂ ଵହତି ପ୍ରାଣେ ନାଡ୍ଯୋ ଯାନ୍ତି ଵିସଂସ୍ଥିତିମ୍ । ଅସମ୍ଯକ୍ ସଂସ୍ଥିତେ ଭୂପେ ଯଥା ଵର୍ଣାଶ୍ରମକ୍ରମାଃ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଅସମ ଭାବେ ବହେ, ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରାଜା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର କ୍ରମ ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇଯାଏ।
କାଶ୍ଚିନ୍ ନାଡ୍ଯଃ ପ୍ରପୂର୍ଣତ୍ଵଂ ଯାନ୍ତି କାଶ୍ଚିଚ୍ ଚ ରିକ୍ତତାମ୍ । ପ୍ରାଣେ ଵିଧୁରିତେ ଦେଶେ ସର୍ଵର୍ତୌ ସରିତୋ ଯଥା
ଯେପରି କେତେକ ନଦୀ ବର୍ଷାକାଳରେ ପୂରିଯାନ୍ତି, କେତେକ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଜୀବନଶକ୍ତି ବିକୃତ ହେଲେ କେତେକ ନାଡ଼ୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ଆଉ କେତେକ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ।
କୁଜୀର୍ଣତ୍ଵମ୍ ଅଜୀର୍ଣତ୍ଵମ୍ ଅତିଜୀର୍ଣତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଵା । ଦୋଷାଯୈଵ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅନ୍ନଂ ପ୍ରାଣସଞ୍ଚାରଦୁଷ୍କ୍ରମୈଃ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ଭଲ ଭାବେ ହେଉନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ଭଲ ଭାବେ ପଚେନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅପଚିତ ରହିଯାଏ, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ପଚିଯାଏ, ଏହା ଦେହରେ କେବଳ ବିକାର ଆଣେ।
ଯଥା କାଷ୍ଠାନି ନଯତି ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦେଶଂ ସରିଦ୍ରଯଃ । ତଥାନ୍ନାନି ନଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରାଣଵାତସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆଶ୍ରଯମ୍
ଯେପରି ଏକ ନଦୀର ଧାରା କାଠକୁ ଯେଉଁଠି ନେଇଯାଏ, ସେଠି ପହଞ୍ଚାଏ, ସେପରି ଦେହର ଭିତରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଖାଦ୍ୟକୁ ତାହାର ଗନ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ।
ଯାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ନାନି ଵିରୋଧେନ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଶରୀରକେ । ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵ୍ଯାଧିତାଂ ଯାନ୍ତି ପରିଣାମସ୍ଵଭାଵତଃ
ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେହରେ ଅନୁକୂଳ ନ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ରୋଗର କାରଣ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵମ୍ ଆଧେର୍ ଭଵେଦ୍ ଵ୍ଯାଧିର୍ ଆଧ୍ଯଭାଵାଚ୍ ଚ ନଶ୍ଯତି । ଯଥା ମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ ଚ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯାଧଯସ୍ ତତ୍କ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ଏଭଳି ଦୁଃଖରୁ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଲେ ରୋଗ ମିଟିଯାଏ; ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏବେ ଶୁଣ।
ଯଥା ଵିରେକଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ହରୀତକ୍ଯସ୍ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଭାଵନାଵଶତଃ କାର୍ଯଂ ତଥା ଯରଲଵାଦଯଃ
ଯେପରି ହରିତକୀ ସ୍ବଭାବରେ ଦେହରେ ବିସ୍ତାର କରେ, ସେପରି ଭାବନାର ଶକ୍ତିରେ ଯରଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଔଷଧ ମଧ୍ୟ କାମ କରେ।
ଶୁଦ୍ଧଯା ପୁଣ୍ଯଯା ସାଧୋ କ୍ରିଯଯା ସାଧୁସେଵଯା । ମନଃ ପ୍ରଯାତି ଵୈମଲ୍ଯଂ ନିକଷେଣେଵ କାଞ୍ଚନମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରିଲେ, ମନ ନିର୍ମଳ ହୁଏ; ଯେପରି ନିକଷ ପଥର ଦ୍ୱାରା ସୁନା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
ଆନନ୍ଦୋ ଵର୍ଧତେ ଦେହେ ଶୁଦ୍ଧେ ଚେତସି ରାଘଵ । ପୂର୍ଣେନ୍ଦାଵ୍ ଉଦିତେ ଵ୍ଯଭ୍ରେ ନୈର୍ମଲ୍ଯଂ ଭୁଵନେ ଯଥା
ଦେହ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମନ ନିର୍ମଳ ହେଲେ, ରାଘବ, ଆନନ୍ଦ ବଢିଯାଏ; ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ମେଘହୀନ ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ, ପୃଥିବୀରେ ନିର୍ମଳତା ଆସେ।
ସତ୍ତ୍ଵଶୁଦ୍ଧୌ ଵହନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ କ୍ରମେଣ ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ । ଜରଯନ୍ତି ତଥାନ୍ନାନି ଵ୍ଯାଧିସ୍ ତେନ ଵିନଶ୍ଯତି
ମନର ପବିତ୍ରତା ଆସିଲେ, ପ୍ରାଣବାୟୁଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଏକ ପରେ ଏକ ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ପଚିଯାଏ ଏବଂ ରୋଗ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧ୍ଯୋର୍ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୌ ନାଶୋତ୍ପତ୍ତିକ୍ରମୌ ତ୍ଵଯି । କୁଣ୍ଡଲିନ୍ଯାଃ କଥାଯୋଗାଦ୍ ଅଧୁନା ପ୍ରକୃତଂ ଶୃଣୁ
ଏପରି ଭାବେ ତୁମକୁ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନଶ୍ଟ ହେବାର କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏବେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ବିଷୟରେ ଏହି କଥା ଶୁଣ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକାପରାଖ୍ଯସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯ ପ୍ରଥମାଶ୍ରଯମ୍ । ଵିଦ୍ଧି କୁଣ୍ଡଲିନୀମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆମୋଦସ୍ଯେଵ ମଞ୍ଜରୀମ୍
ଏହି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପୁରୀ ନାମକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ, କୁଣ୍ଡଳିନୀ ହେଉଛି ମୂଳ ଆଶ୍ରୟ; ଯେପରି ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ସୁଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଦେହରେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଅଛି।
ତାଂ ଯଦା ପୂରକାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଆପୂର୍ଯ ସ୍ଥୀଯତେ ଚିରମ୍ । ତଦୈତି ମୈରଵଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ କାଯସ୍ଯାପୀନତା ତଥା
ଯେତେବେଳେ ପୂରକ ପ୍ରଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସରେ ସେଇ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦୀର୍ଘସମୟ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହ ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ଭରିପୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଯଦା ପୂରକପୂର୍ଣାନ୍ତର୍ ଅମୁକ୍ତପ୍ରାଣମାରୁତମ୍ । ନୀଯତେ ସଂଵିଦୈଵୋର୍ଧ୍ଵଂ ସୋଢଘର୍ମକ୍ଲମଶ୍ରମଂ
ଯେତେବେଳେ ପୂରକ ଶ୍ୱାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ ଏବଂ ସଚେତନ ଭାବରେ ଉପରକୁ ଉଠାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଉଷ୍ମା, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ପ୍ରୟାସକୁ ସହିଥାଏ।
ସର୍ପୀ ପ୍ରକୁପିତେଵୋଚ୍ଚୈର୍ ଯାତି ଦଣ୍ଡୋପମାଂ ଗତା । ନାଡୀସ୍ ସର୍ଵାସ୍ ସମାଦାଯ ଦେହେ ବଦ୍ଧା ଲତୋପମା
ଏହା ପରେ, ଘୃତ ଭଳି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ଯେପରି ଜୋରରେ ଉଠିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଆକୃତି ନେଇ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ନାଡୀକୁ ଏକାଠି କରି, ଲତା ଭଳି ଶରୀର ଭିତରେ ବାନ୍ଧି ରହେ।