ମନୋଭ୍ରୂମଧ୍ଯରନ୍ଧ୍ରାଧୋଵିଶଦବ୍ଵୃତ୍ତିଚଞ୍ଚଲା । ଅନାରତଂ ରସସ୍ଯନ୍ଦୈଃ ପ୍ଲଵମାନୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଭୂରୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମନସର ମୁଖ୍ୟ ନାଳୀ ତଳେ, ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଚିର ଚଳିତ ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରସର ଧାରାରେ ନିରନ୍ତର ଭାବେ ଭାସି ରହେ।
ଅସ୍ଯା ଅଭ୍ଯନ୍ତରେ ତସ୍ମିନ୍ କଦଲୀକୋଶକୋମଲେ । ଯା ଵାତଶକ୍ତିସ୍ ସ୍ଫୁରତି ଵେଣାଵ୍ ଇଵ ଲସଦ୍ଗତିଃ
ଏହାର ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ, କଦଳୀର କୋଶ ଭଳି ନରମ ଅଂଶରେ, ବାୟୁର ଶକ୍ତି ଶୁନ୍ୟ ବାଂଶୀରେ ଝିଅଁ ଚଳାପାଇଁ ଭଳି ଚମକି ଚଳିଥାଏ।
ସୋକ୍ତା କୁଣ୍ଡଲିନୀ ନାମ୍ନା କୁଣ୍ଡଲାକାରଵାହିନୀ । ପ୍ରାଣିନଃ ପରମା ଶକ୍ତିସ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତିଜଵପ୍ରଦା
ଏହି ଶକ୍ତିକୁ 'କୁଣ୍ଡଳିନୀ' ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ଏହା ଗୋଲାକାର ଭାବରେ ବହିଯାଏ। ଏହିଁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପରମ ଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ତ୍ୱରିତ ଉତ୍ସ।
ଅନିଶଂ ନିଶ୍ଶ୍ଵସଦ୍ରୂପା କୁପିତେଵ ଭୁଜଙ୍ଗମୀ । ସଂସ୍ଥିତୋର୍ଧ୍ଵୀକୃତମୁଖୀ ସ୍ପନ୍ଦାନାଂ ହେତୁତାଂ ଗତା
ଏହା ସଦା ଶ୍ୱାସ ଭଳି ନିଶ୍ଶ୍ୱାସ କରୁଥାଏ, ରାଗିଥିବା ସର୍ପ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଉପରକୁ ମୁଖ ଦେଇ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ କମ୍ପନର କାରଣ ହୋଇଯାଇଛି।
ଯଦା ପ୍ରାଣାନିଲୋ ଯାତି ହୃଦି କୁଣ୍ଡଲିନୀପଦମ୍ । ତଦା ସଂଵିଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରବୀଜଭୂଃ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ହୃଦୟରେ କୁଣ୍ଡଳିନୀର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ତରରେ ଚେତନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରାର ବିଜ ଭୂମି।
ଯଦା କୁଣ୍ଡଲିନୀ ଦେହେ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଜ ଇଵାଲିନୀ । ତଦା ସଂଵିଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମୃଦୁସ୍ପର୍ଶଵଶୋଦଯା
ଯେତେବେଳେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଦେହରେ ପଦ୍ମରେ ମାଳାରେ ମଧୁମକୁ ଲାଗିଥିବା ପରି ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ତରରେ ଚେତନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶରେ ଜାଗୃତ ହୁଏ।
ସ୍ପର୍ଶେନ ମୃଦୁନା ନାଡ୍ଯା ଲିଙ୍ଗକାମାତପତ୍ରଯୋଃ । ଯଥା ସଂଵିଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈସ୍ ତଥା କୁଣ୍ଡଲିନୀ ଜଵାତ୍
ନାଡୀର ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶ ଲିଙ୍ଗ ଓ କାମପତ୍ରରେ ହେଲେ, ଯେପରି ଚେତନା ଉତ୍ସାହରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି କୁଣ୍ଡଳିନୀ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ।
ତସ୍ଯାଂ ସମସ୍ତାସ୍ ସମ୍ବଦ୍ଧା ନାଡ୍ଯୋ ହୃଦଯକୋଶଗାଃ । ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିଲୀଯନ୍ତେ ମହାର୍ଣଵ ଇଵାପଗାଃ
ତାଙ୍କରେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମକୁ ଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ନାଡୀ ଏକାଠି ହୋଇଥାନ୍ତି; ସେଗୁଡିକ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ମହାସାଗରରେ ନଦୀ ଆସି ମିଶିଯାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ଵାତାତ୍ମକତଯା ସ୍ପନ୍ଦୋନ୍ମୁଖତଯା ତଯା । ସା ସର୍ଵସଂଵିଦାଂ ବୀଜମ୍ ଏକମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ସବୁବେଳେ, ପବନର ଗୁଣ ଓ କମ୍ପନର ଝାଞ୍ଜାଳ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଏକ ଆଦି ମୂଳ ଅଣୁ ସମସ୍ତ ଚେତନାର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୁଏ।
ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛିନ୍ନା ଚିତ୍ସଂଵିତ୍ ସର୍ଵଗାସ୍ତି ହି । ତସ୍ଯାଃ କୁଣ୍ଡଲିନୀକୋଶାତ୍ କେନାର୍ଥେନୋଦଯସ୍ ସ୍ଫୁଟଃ
ଦିଗ, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୀମାରେ ବାଧା ନହୋଇ, ଚେତନା ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି; ଏହାର କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଗୁପ୍ତ ଅଂଶରୁ କେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ?
ସର୍ଵଦା ସର୍ଵତସ୍ ସତ୍ଯଂ ଚିତ୍ସଂଵିଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଽନଘ । କିଂ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯା ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରଵଶାଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଦଯଃ କ୍ଵଚିତ୍
ହେ ନିର୍ମଳ, ଚେତନା ସବୁବେଳେ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ସତ୍ୟରୂପେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ସର୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯମାନା ଚିଦ୍ ଦେହେଷୁ ତରଲାଯତେ । ସର୍ଵଗୋ ଽପ୍ଯ୍ ଆତପସ୍ ସାରରତ୍ନେଷ୍ଵ୍ ଅତିଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଚେତନା ସମସ୍ତଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଆତପର ମୂଳ ରତ୍ନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
କ୍ଵଚିନ୍ ନଷ୍ଟଂ କ୍ଵଚିତ୍ ସୁପ୍ତଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଉଚ୍ଛୂନତାଂ ଗତମ୍ । ଵସ୍ତୁ ଵସ୍ତୁନି ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ତତ୍ ସ୍ଵଭାଵଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
କେଉଁଠି ହେଲା ହରାଇଯିବା, କେଉଁଠି ହେଲା ଶୁଏଇଯିବା, ଆଉ କେଉଁଠି ହେଲା ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପହଞ୍ଚିବା; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ବସ୍ତୁରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଟି ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରକାଶ।
ଏତଦ୍ ଭୂଯଃ କ୍ରମେଣାହଂ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଽନଘ । ଦେହେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ଯଥୋଦେତି ଭୃଶଂ ସଂଵିନ୍ମଯଃ କ୍ରମଃ
ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି କଥାକୁ ଆଉ ଭଲଭାବେ ତୁମକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବୁଝାଇବି; ଶୁଣ, ଶରୀରମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଜ୍ଞାନର ଧାରା କିପରି ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି।
ଚେତନାଚେତନଂ ଭୂତଜାତଂ ଵ୍ଯୋମ ତଥାଖିଲମ୍ । ସର୍ଵଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରସନ୍ମାତ୍ରଂ ଶୂନ୍ଯମାତ୍ରଂ ଯଥା ନଭଃ
ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ଆକାଶ ସହିତ ସମସ୍ତ କିଛି, ଏହା ସବୁ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି, ଯେପରି ଆକାଶ କେବଳ ଶୂନ୍ୟ।
ତଦ୍ ଧି ଚିନ୍ମାତ୍ରସନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅଵିକାରାଦ୍ଯ୍ ଅନାମଯମ୍ । କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଥିତଂ ସଂଵିଦୈଵ କୃତତନ୍ମାତ୍ରପଞ୍ଚକମ୍
ଏହା ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା, ଯାହା କେବେ ବଦଳାଏ ନାହିଁ ଓ କେଉଁସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; କେଉଁଠି କେବଳ ଜ୍ଞାନ ରହିଯାଏ, ଯାହା ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି।
ତତ୍ ପଞ୍ଚକଂ ଗତଂ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ଲିକ୍ଷାଦ୍ଯନ୍ତଂ ସ୍ଵସଂଵିଦା । ଅନ୍ତର୍ଭୂତଵିକାରାଦି ଦୀପାଦ୍ ଦୀପଶତଂ ଯଥା
ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ନେଇ, ଅଣୁର ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ନିଜର ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଘେରାଯାଇଥାଏ, ତାହାର ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ; ଯେପରିକି ଗୋଟିଏ ଦୀପରୁ ଶତାଧିକ ଦୀପ ଜଳିଯାଏ।
ସ୍ଵସତ୍ତାମାତ୍ରକେଣୈଵ ସଙ୍କଲ୍ପଲଵରୂପିଣା । ପଞ୍ଚକାନି ଵ୍ରଜନ୍ତୀହ ଦେଵତ୍ଵଂ ତାନି କାନିଚିତ୍
ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ମାତ୍ରରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବନାର ଆକାର ନେଇ, ଏଠାରେ ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନର କିଛି ଦେବତାର ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥାଏ।
କାନିଚିତ୍ ତିର୍ଯଗାଦିତ୍ଵଂ ହେମାଦିତ୍ଵଂ ଚ କାନିଚିତ୍ । କାନିଚିଦ୍ ଦୃଷଦାଦିତ୍ଵଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଦିତ୍ଵଂ ଚ କାନିଚିତ୍
କିଛି ପଶୁ ଓ ଏହା ପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ, କିଛି ସୁନା ଓ ଏହା ପରି ହୁଏ, କିଛି ପଥର ଓ ଏହା ପରି ହୁଏ, ଏବଂ କିଛି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ହୁଏ।
ଏଵଂ ହି ପଞ୍ଚକଂ ସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍ । ଚିତ୍ସଂଵିଦ୍ ଅତ୍ର ସର୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ ରଘୁନନ୍ଦନ
ଏଭଳି, ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନ କେବଳ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ ଏହି ସଂସାର ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରେ ଚେତନା ଓ ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାପିଛି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ।
କେଵଲଂ ପଞ୍ଚକଵଶାଦ୍ ଦେହାଦୌ ଚେତନାଭିଧା । ଜଡସ୍ପନ୍ଦାଭିଧା ଵାରି ସ୍ଥାଵରାଦୌ ଜଡାଭିଧା
ପଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନର ପ୍ରଭାବରେ, ଦେହ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷରେ ଏହାକୁ 'ଚେତନା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପାଣି ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷରେ 'ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ହଲଚଳ' ବୋଲି ଓ ଅଚଳ ଜିନିଷରେ 'ନିଷ୍ପ୍ରାଣତା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଥାବ୍ଧିଷ୍ଵ୍ ଅମ୍ବ୍ଵ୍ ଇତୋ ଵୀଚିର୍ ଇତସ୍ ତଲମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍ । ପଞ୍ଚକେଷୁ ତଥେତଶ୍ ଚିଲ୍ ଲୋଲରୂପା ଜଡା ତ୍ଵ୍ ଇତଃ
ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ କେଉଁଠି ପାଣି ଅଛି, କେଉଁଠି ତରଙ୍ଗ ଅଛି, ଆଉ ଅନ୍ୟଏଠି ତଳ ଅଛି, ସେପରି ପଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନରେ କେଉଁଠି ଚେତନା ଚଞ୍ଚଳ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, କେଉଁଠି ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ରୂପେ ଅଛି।
ଇତସ୍ ସୋମ୍ଯ ଇତୋ ଲୋଲଃ କିମ୍ ଅବ୍ଧିର୍ ଇତି ନୋ ଯଥା । ଵିକଲ୍ପାର୍ହସ୍ ତଥୈଵୈତତ୍ ପଞ୍ଚକଂ ହି ଜଡାଜଡମ୍
ଯେପରି କେହି ପଚାରିପାରେ, 'ଏହା କି ଚନ୍ଦ୍ର? ଏହା କି ତରଙ୍ଗ? ଏହା କି ସମୁଦ୍ର?'—ସେପରି, ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ପ୍ରଭେଦ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, କାହିଁକିନା ଏହା ଦୁଇଟି—ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଓ ଚେତନ।
ଦେହାଦିପଞ୍ଚକଂ ଜୀଵତ୍ସ୍ପନ୍ଦି ଶୈଲାଦିକଂ ଜଡମ୍ । ସ୍ଥାଵରାଦ୍ଯ୍ ଅନିଲସ୍ପନ୍ଦି ସ୍ଵଭାଵଵଶତୋ ଽନଘ
ଦେହ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷର ପଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନ ଜୀବନ୍ତ ଓ ସ୍ପନ୍ଦନଶୀଳ, ପାହାଡ଼ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷରେ ଏହା ନିଷ୍ପ୍ରାଣ। ଅଚଳ ଜିନିଷ ଓ ଏହା ପରି ଦେଖିଲେ, ଏହା ନିଜ ଗୁଣରେ ସ୍ପନ୍ଦନ କରେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ନ ଚ ପର୍ଯନୁଯୋକ୍ତଵ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵଭାଵା ରଘୁନନ୍ଦନ । ଶୀତୋଷ୍ଣଂ କିଂ ହିମାଗ୍ନ୍ଯାଦି ଵକ୍ତେତି ପରିହସ୍ଯତେ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ, ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଠଣ୍ଡା କିମ୍ବା ଗରମ, ବା ହିମ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ 'ତୁମେ କାହିଁକି ଏମିତି?' ବୋଲି ପଚାରିବା ଅର୍ଥହୀନ।
ଗୃହୀତଵାସନାଂଶାନାଂ ପୁଷ୍ଟଭାଵଵିକାରିଣାମ୍ । ସ୍ଥିତଯଃ ପଞ୍ଚକାନାଂ ହି ଯୋଗ୍ଯାଃ ପର୍ଯନୁଯୋଜନେ
ଯେମାନେ ନିଜର ଆଦତ ଧରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି ଅବସ୍ଥା ନିଶ୍ଚୟ ତଦନ୍ତ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଵାସନାଂଶଵିପର୍ଯସ୍ତା ଇତୋ ନେତୁମ୍ ଇତଶ୍ ଚ ତାଃ । ପୁଂସା ପ୍ରାଜ୍ଞେନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ସୁଖଂ ପର୍ଯନୁଯୋଜିନା
ଯେଉଁମାନେ ଆଦତରେ ମିଶ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ତଦନ୍ତରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ସହଜରେ ଏପଟେ ବା ସେପଟେ ନେଇପାରନ୍ତି।
ଅଶୁଭେ ଵା ଶୁଭେ ଵାପି ତେନ ପର୍ଯନୁଯୋଜ୍ଯତେ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧଵାସନଂ ନାନ୍ଯତ୍ ପଞ୍ଚକଂ ସୁପ୍ତଵାସନମ୍
ଏପରି ତଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା, ଅଶୁଭ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଯେଉଁଥିବେ, କେବଳ ଜାଗ୍ରତ ଆଦତ ଥିବା ଅବସ୍ଥା ମାତ୍ର ଲାଗିଥାଏ; ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଆଦତ ସୁତିଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଲାଗିନଥାଏ।
ଯତ୍ର ପର୍ଯନୁଯୋଗସ୍ଯ ଫଲଂ ସମନୁଭୂଯତେ । ତତ୍ର ତଂ ସମ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ନାକାଶଂ ମୁଷ୍ଟିଭିଃ କ୍ଷିପେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଜିଜ୍ଞାସାର ଫଳ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଅର୍ଥହୀନ କାମରେ ଶ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତୃଣାଗ୍ରନିଷ୍ଠା ମେର୍ଵାଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚକାନାଂ ହି ରାଶଯଃ । ଵିରିଞ୍ଚନିଷ୍ଠାଃ କୀଟାଦ୍ଯା ଏତେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମାଃ
ଘାସର ଶିରା ଠାରୁ ମେରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ରେଣୀର ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପାଞ୍ଚ ମୂଳ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି। କୀଟପତଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ।