କଷ୍ଟଂ ନାତ୍ମନି ଵିଶ୍ରାନ୍ତୋ ମଦ୍ଵଚାଂସି ନ ବୁଦ୍ଧଵାନ୍ । ରାଜେତି ଖିନ୍ନା ଚୂଡାଲା ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରପରାଭଵତ୍
ହାୟ, ସେ ନିଜେ ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତି ମିଳାଉନାହାନ୍ତି, ମୋ କଥା ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ଚୂଡାଳା ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଗଲେ।
ତଦା ତଥାଙ୍ଗ ତତ୍ରାଥ ତାଦୃଶାଶଯଯୋସ୍ ତଯୋଃ । ତାଭିଃ ପାର୍ଥିଵଲୀଲାଭିର୍ ଦିଵସସ୍ ସ ଜଗାମ ହ
ସେ ସମୟରେ, ବନ୍ଧୁ, ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଏମିତି ଭାବନା ସହିତ, ରାଜସିଖ ଖେଳ ଓ ମଜାରେ ଦିନଗୁଡ଼ିକ କଟିଗଲା।
କ୍ରମେଣ ମାସା ଋତଵୋ ରାମ ସଂଵତ୍ସରାସ୍ ତଥା । ଅତୀତା ବହଵସ୍ ତତ୍ର ଦମ୍ପତ୍ଯୋସ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧଯୋସ୍ ତଯୋଃ
ହେ ରାମ, ସେଇ ସ୍ନେହମୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଏଠାରେ ଦିନ, ମାସ, ଋତୁ ଏବଂ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ କଟିଗଲା।
ଏକଦା ନିତ୍ଯତୃପ୍ତାଯା ନିରିଚ୍ଛାଯା ଅପି ସ୍ଵଯମ୍ । ଚୂଡାଲାଯା ବଭୂଵେଚ୍ଛା ଲୀଲଯା ଖଗମାଗମେ
ଏକ ଦିନ, ଚୂଡ଼ାଳା ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନରେ ମଜା ପାଇଁ ଉଡ଼ିବା କଳା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଲା।
ଖଗମାଗମସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅଥ ସା ନୃପକନ୍ଯକା । ସର୍ଵଭୋଗାନ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ସମାଗମ୍ଯ ଚ ନିର୍ଜନମ୍
ଉଡ଼ିବା କଳା ଶିଖିବା ପାଇଁ, ସେ ରାଜକନ୍ୟା ସମସ୍ତ ସୁଖସାମଗ୍ରୀକୁ ଅନାଦର କରି, ଏକା ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଏକୈଵୈକାନ୍ତନିରତା ସ୍ଵାସନାଵସ୍ଥିତାଙ୍ଗକା । ଊର୍ଧ୍ଵଗପ୍ରାଣପଵନଚିରାଭ୍ଯାସଂ ଚକାର ହ
ସେ ଏକା, ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ଭାବରେ ନିଜ ଆସନରେ ବସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଶ୍ୱାସକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇବା ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗତ୍ ସସ୍ଥାସ୍ନୁଜଙ୍ଗମମ୍ । ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଯ ତତ୍ କ୍ରିଯାନାମ୍ନଃ ଫଲମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଉଛି—ଏହି ସ୍ଥିର ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି—ସେସବୁ 'ସ୍ପନ୍ଦନ' ନାମର କ୍ରିୟାର ଫଳ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
କସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦଵିଲାସସ୍ଯ ଘନାଭ୍ଯାସସ୍ଯ ମେ ଵଦ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଖଗମନାଦ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ଫଲଂ ଯତ୍ନୈକଶାଲିନଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନର ଖେଳ, ଏହି ଘନ ଅଭ୍ୟାସ କାହାର? ଏହି ଏକାଗ୍ର ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ—ଯେପରି ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ଇତ୍ୟାଦି—କାହା ପାଇଁ?
ଆତ୍ମଜ୍ଞୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞସ୍ ସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଲୀଲଯା ତଥା । କଥଂ ସଂସାଧଯତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଯଥାଵଦ୍ ଵଦ ମେ ଵିଭୋ
ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥିବା କିମ୍ବା ନ ଜାଣିଥିବା, ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କିମ୍ବା ମଜା ପାଇଁ—ଏହି ସବୁ କିପରି ସମ୍ପାଦନ କରାଯାଏ? ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ତ୍ରିଵିଧଂ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ସାଧ୍ଯଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇହ ସର୍ଵତଃ । ଉପାଦେଯଂ ଚ ହେଯଂ ଚ ତଥୋପେକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ—କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ, ଓ କିଛି ଅବହେଳା କରିବାକୁ।
ଆତ୍ମଭୂତଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ହ୍ଯ୍ ଉପାଦେଯଂ ତୁ ସାଧ୍ଯତେ । ହେଯଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ହ୍ଯ୍ ଉପେକ୍ଷ୍ଯଂ ମଧ୍ଯମ୍ ଏତଯୋଃ
ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ତାହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଲଭିବାକୁ ପଡେ; ଯାହା ଛାଡିଦେବାଯୋଗ୍ୟ, ତାହାକୁ ବୁଝିଲେ ପରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଅ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯାହାକୁ ଅନଦେଖା କରିବା ଉଚିତ, ସେହି ମଧ୍ୟମ।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆହ୍ଲାଦନକରମ୍ ଆଦେଯଂ ତଦ୍ ଅସନ୍ମତେଃ । ତଦ୍ଵିରୁଦ୍ଧମ୍ ଅନାଦେଯମ୍ ଉପେକ୍ଷ୍ଯଂ ମଧ୍ଯମଂ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ସେଉଁଠି ନିଜେ ନିଜେ ନେବା ଉଚିତ ବୋଲି ସଠିକ ବୁଝିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି; ଯାହା ଏହାକୁ ବିପରୀତ, ସେଉଁଠି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ତାକୁ ଅନଦେଖା କରିବାକୁ କହାଯାଏ।
ସନ୍ମତେର୍ ଵିଦୁଷୋ ଜ୍ଞସ୍ଯ ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମମଯଂ ଯଦା । ତ୍ରଯ ଏଵ ତଦା ପକ୍ଷାସ୍ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ନ କେଚନ
ଯେଉଁଠି ସଠିକ ବୁଝିବା ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଆତ୍ମାର ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ତିନିଟି ଉପାୟ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦଂ କଦାଚିଲ୍ ଲୀଲଯା ନ ଵା । ଉପେକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଅକ୍ଷିନିକ୍ଷିପ୍ତମ୍ ଆଲୋକଯତି ଵା ନ ଵା
କେବଳ ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି କେତେବେଳେ ଖେଳ ଭାବେ ଅନଦେଖା କରାଯାଏ, କେତେବେଳେ ନୁହେଁ; କିମ୍ବା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ନୁହେଁ।
ଜ୍ଞସ୍ଯୋପେକ୍ଷ୍ଯାତ୍ମକଂ ରାମ ମୂଢସ୍ଯାଦେଯତାଂ ଗତମ୍ । ହେଯଂ ସ୍ଫାରଵିରାଗସ୍ଯ ଶୃଣୁ ସିଦ୍ଧିକ୍ରମଂ କଥମ୍
ହେ ରାମ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ନିର୍ବିକାର ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁ ମୂଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ସେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭଲଭାବେ ବିରାଗୀ, ସେ ମାନେ ଛାଡ଼ିବା ଯୋଗ୍ୟ ଦିନ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, କିପରି ଶକ୍ତି ଲାଭ କରାଯାଏ, ତାହାର କ୍ରମ।
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯସାଧନାସ୍ ସର୍ଵସିଦ୍ଧଯଃ । ଜୀଵମ୍ ଆହ୍ଲାଦଯନ୍ତୀହ ଵସନ୍ତ ଇଵ ଭୂତଲମ୍
ଏଠାରେ ଦେଶ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ଜୀବକୁ ଏମିତି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ରୁତୁବସନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ମଧ୍ଯେ ଚତୁର୍ଣାମ୍ ଏତେଷାଂ କ୍ରିଯା ପ୍ରଥମକଲ୍ପିକୀ । ସିଦ୍ଧ୍ଯାଦିସାଧନେ ସାଧୋସ୍ ତନ୍ମଯାସ୍ ତେ ଯତଃ କ୍ରମାଃ
ଏହି ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ସିଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଯେଉଁ କ୍ରମ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ।
ଗୁଲିକାଞ୍ଜନଖଡ୍ଗାଦିକ୍ରିଯାକ୍ରମନିରୂପଣମ୍ । ତତ୍ରାସ୍ତାଂ ତାଵଦ୍ ଏଷୋ ଽତ୍ର ଵିସ୍ତାରଃ ପ୍ରକୃତାର୍ଥହା
ଗୁଳି, ଅଞ୍ଜନ, ତଳୱାର ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟର କ୍ରମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ରଖି ଦିଅ, କାରଣ ଏହା ପ୍ରଧାନ ବିଷୟକୁ ଦୂର କରିଦିଏ।
ରତ୍ନୌଷଧିତପୋମନ୍ତ୍ରକ୍ରିଯାକ୍ରମନିରୂପଣମ୍ । ତତ୍ରାସ୍ତାଂ ତାଵଦ୍ ଏଷୋ ଽତ୍ର ଵିସ୍ତାରଃ ପ୍ରକୃତାର୍ଥହା
ଏଠାରେ ରତ୍ନ, ଔଷଧ, ତାପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟା ଆଦିର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣୀ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଦୂର କରିଥାଏ, ଏହି ବିସ୍ତାରକୁ ଏଠାରେ ଛାଡି ଦିଅ।
ଶ୍ରୀଶୈଲେ ସିଦ୍ଧଦେଶେ ଚ ମେର୍ଵାଦୌ ଵା ନିଵାସତଃ । ସିଦ୍ଧିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି ଵିସ୍ତାରଃ କ୍ରିଯୋତ୍ଥା ପ୍ରକୃତାର୍ଥହା
ଶ୍ରୀଶୈଳ, ସିଦ୍ଧଦେଶ କିମ୍ବା ମେରୁ ଆଦି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରି ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ଆସେ, ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଦୂର କରିଥାଏ, ଏହି ବିସ୍ତାରକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡି ଦିଅ।
ତସ୍ମାଚ୍ ଛିଖିଧ୍ଵଜକଥାପ୍ରସଙ୍ଗପତିତାମ୍ ଇମାମ୍ । ପ୍ରାଣାଦିପଵନାଭ୍ଯାସକ୍ରିଯାଂ ସିଦ୍ଧିଫଲାଂ ଶୃଣୁ
ତେଣୁ, ଶିଖିଧ୍ୱଜଙ୍କ କଥା ଉପଲକ୍ଷେ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାୟୁର ଅଭ୍ୟାସ କ୍ରିୟା ଅଛି, ଯାହା ସିଦ୍ଧି ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।
ସମୂଲମ୍ ଅଖିଲାସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସାଧ୍ଯାର୍ଥେତରଵାସନାଃ । ଗୁଦାଦିଦ୍ଵାରସଙ୍କୋଚାତ୍ ସ୍ଥାନକାଦିକ୍ରିଯାକ୍ରମୈଃ
ସାଧ୍ୟ ଓ ଅସାଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଆଶାକୁ ସମୂଳ ଛାଡି ଦିଅ, ଗୁଦ ଆଦି ଦ୍ୱାରକୁ ସଂକୋଚ କରି ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅସନ ଓ କ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା।
ଭୋଜନାସନଶୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ସାଧୁଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଭାଵନାତ୍ । ସ୍ଵାଚାରାତ୍ ସୁଜନାସଙ୍ଗାତ୍ ସର୍ଵତ୍ଯାଗାତ୍ ସୁଖାସନାତ୍
ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆସନର ପବିତ୍ରତା, ଉତ୍ତମ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ, ନିଜର ଆଚରଣ, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ସଂଗ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ଓ ସହଜ ଆସନରେ ବସିବା — ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ।
ପ୍ରାଣାଯାମଘନାଭ୍ଯାସାଦ୍ ରାମ କାଲେନ କେନଚିତ୍ । କୋପଲୋଭାଦିସନ୍ତ୍ଯାଗାଦ୍ ଭୋଗତ୍ଯାଗାଚ୍ ଚ ସୁଵ୍ରତ
ପ୍ରାଣାୟାମର ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ, ରାମ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଛାଡିବା, ଭୋଗବିଲାସର ତ୍ୟାଗ — ଏହି ସବୁ ଉପାୟ ଉତ୍ତମ ପଥ।
ତ୍ଯାଗାଦାନନିରୋଧେଷୁ ଭୃଶଂ ଯାନ୍ତି ଵିଧେଯତାମ୍ । ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରଭୁତ୍ଵତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ପୁଂସୋ ଭୃତ୍ଯା ଇଵାଖିଲାଃ
ତ୍ୟାଗ, ଦାନ ଓ ନିୟମର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ଅନୁଗତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେଉଁ ଜଣେ ନିଜର ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଦାସମାନଙ୍କ ପରି ଚାଲିଥାଏ।
ରାଜ୍ଯାଦ୍ଯା ମୋକ୍ଷପର୍ଯନ୍ତାସ୍ ସମସ୍ତା ଏଵ ସମ୍ପଦଃ । ଦେହାନିଲଵିଧେଯତ୍ଵସାଧ୍ଯାସ୍ ସର୍ଵସ୍ଯ ରାଘଵ
ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସଫଳତା, ରାଘବ, ଶରୀର ଓ ଶ୍ୱାସର ଅନୁଗତତା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ; ଏହି ଉପାୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଲାଗୁ।
ପରିମଣ୍ଡଲିତାକାରା କନ୍ଦସ୍ଥାନସମାଶ୍ରିତା । ଅନ୍ତ୍ରଵେଷ୍ଟନିକା ନାମ ନାଡୀ ନାଡୀଶତାଶ୍ରିତା
ଗୋଲାକାର ଆକୃତିରେ, ମୂଳରେ ବସିଛି ଏହି ନାଳୀ, ଯାହାକୁ ଅନ୍ତରବେଷ୍ଟନିକା ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ । ଏହି ନାଳୀକୁ ଶତାଧିକ ଅନ୍ୟ ନାଳୀ ଆଧାର କରିଛନ୍ତି ।
ଵୀଣାଗ୍ରାଵର୍ତସଦୃଶୀ ସଲିଲାଵର୍ତସନ୍ନିଭା । ଲିପ୍ଯାଦ୍ଯୋଙ୍କାରସଂସ୍ଥାନା କୁନ୍ତଲାଵର୍ତଵତ୍ ସ୍ଥିତା
ଏହି ନାଳୀ ବୀଣାର ତଳ ଭାଗର ଚକ୍ରାକାର ଆକୃତି ପରି, ଜଳର ଭୂମିକା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ଆକୃତି 'ଓଁ' ଅକ୍ଷରରେ ଚିହ୍ନିତ, ଚୁଲିର ଗୁଞ୍ଜି ପରି ଏହା ଗୁଞ୍ଜି ରହିଛି ।
ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯେଷୁ ମୃଗନକ୍ରଖଗାଦିଷୁ । କୀଟାଦିଷ୍ଵ୍ ଅବ୍ଜଜାନ୍ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରାଣିଷୂଦିତା
ଏହି ନାଳୀ ଦେବତା, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ମଗର, ପକ୍ଷୀ, ପୋକା ଏବଂ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଅଛି ।
ଶୀତାର୍ତସୁପ୍ତଭୋଗୀନ୍ଦ୍ରଭୋଗଵଦ୍ ବଦ୍ଧମଣ୍ଡଲା । ସିତା କଲ୍ପାଗ୍ନିଵିଗଲଦିନ୍ଦୁଵଦ୍ ବଦ୍ଧକୁଣ୍ଡଲା
ଏହି ନାଳୀ ଶୀତରେ ଶୁଇଥିବା ସର୍ପ ପରି ଗୁଞ୍ଜି ରହିଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଆକାର ନେଇଛି, ଏବଂ ଏହା କଳ୍ପନାର ଅଗ୍ନିରେ ଚୁଇଁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଗୁଞ୍ଜି ରହିଛି ।