ଅସମ୍ବଦ୍ଧପ୍ରଲାପାସି ବାଲାସି ଵରଵର୍ଣିନି । ରମସେ ଵାକ୍ଯଲୀଲାଭୀ ରମସ୍ଵାଵନିପାତ୍ମଜେ
ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଶିଶୁମାନେ ପରି ଅସମ୍ବଦ୍ଧ କଥା କହୁଛ, ଏବଂ କଥାର ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଭୂମିର ପୁତ୍ର ସହିତ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କର।
କିଞ୍ଚିତ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନକିଞ୍ଚିଦ୍ ଯୋ ଗତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷସଂସ୍ଥିତମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷସଦ୍ରୂପସ୍ ସ କଥଂ କିଲ ଶୋଭତେ
ଯେଉଁଠି କିଛି ଛାଡି ଶୂନ୍ୟତାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷର ନିଜ ରୂପକୁ ଛାଡିଦେଇଛି, ସେ କିପରି ଜ୍ୟୋତିମୟ ହୁଏ?
ଭୋଗୈର୍ ଅଭୁକ୍ତୈସ୍ ତୁଷ୍ଟୋ ଽହମ୍ ଇତି ଭୋଗାଞ୍ ଜହାତି ଯଃ । ରୁଷେଵାଶନପାନାଦ୍ଯାନ୍ ସ କଥଂ କିଲ ଶୋଭତେ
ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବ ନ କରିଥିବା ଭୋଗରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରୁଥିବା ଲୋକ ପରି, ସେ କିପରି ଜ୍ୟୋତିମୟ ହୁଏ?
ଵାହନାଶନଶଯ୍ଯାଦି ସର୍ଵଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଧୀରଧୀଃ । ଯସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈଵୈକସ୍ ସ କଥଂ କିଲ ଶୋଭତେ
ଯେଉଁଠି ଦୃଢ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଗାଡି, ଖାଦ୍ୟ, ଶୟ୍ୟା ଓ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଛାଡିଦେଇ, ନିଜେ ଏକା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେ କିପରି ଜ୍ୟୋତିମୟ ହୁଏ?
ସ୍ଵଯଂ ନକିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵାହଂ ଜଗଦୀଶୋ ଽସ୍ମି ଚେତି ଚ । ନିଶ୍ଚଯୋ ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେସ୍ ସ କଥଂ କିଲ ଶୋଭତେ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଭାବନା କରନ୍ତି, 'ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ, ତଥାପି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଲିକ,' ଏହିପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ଲୋକ କିପରି ଜ୍ୟୋତିମୟ ହେବେ?
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନୈକାନ୍ତେ ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵସମାଗମଃ । ଯସ୍ ସ୍ଥିତଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରତରୁଵତ୍ ସ କଥଂ କିଲ ଶୋଭତେ
ଯେଉଁ ଜଣେ ସମସ୍ତ ସଂସ୍ପର୍କ ଛାଡି ଏକା ନିଜ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ରହନ୍ତି, ଗଡ଼ିଆ ଗହ୍ବର ପରି, ସେ କିପରି ଜ୍ୟୋତିମୟ ହେବେ?
ନାହଂ ଦେହୋ ଽନ୍ଯଦ୍ ଏଵାହଂ ନକିଞ୍ଚିତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ହି । ଏଵଂ ପ୍ରଲାପୋ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ସ କଥଂ କିଲ ଶୋଭତେ
ଯେଉଁ ଜଣେ କହନ୍ତି, 'ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି, ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ,' ଏହିପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ କିପରି ଜ୍ୟୋତିମୟ ହେବେ?
ଯତ୍ ପଶ୍ଯାମି ନ ପଶ୍ଯାମି ତତ୍ ପଶ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଏଵ ଯତ୍ । ପ୍ରଲାପ ଇତ୍ଯ୍ ଅସନ୍ ଯସ୍ଯ ସ କଥଂ କିଲ ଶୋଭତେ
ଯେଉଁ ଜଣେ କହନ୍ତି, 'ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତଥାପି ଦେଖୁନାହିଁ; ମୁଁ ଦେଖୁଛି କିଛି ଅନ୍ୟ,' ଏହିପରି ଅସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ କିପରି ଜ୍ୟୋତିମୟ ହେବେ?
ତସ୍ମାନ୍ ମୁଗ୍ଧାସି ବାଲାସି ଚପଲାସି ଵିଲାସିନି । ନାନାଲାପଵିଲାସେନ କ୍ରୀଡସି କ୍ରୀଡ ସୁନ୍ଦରି
ତେଣୁ ତୁମେ ନିର୍ମଳ, ଶିଶୁ ସଦୃଶ, ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଖେଳପ୍ରିୟ। ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଓ ମଜାର ଖେଳରେ ଲିନ ହେଉଛ। ଖେଳୁଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ।
ପ୍ରଵିହସ୍ଯାଟ୍ଟହାସେନ ଶିଖିଧ୍ଵଜ ଇତି ପ୍ରିଯାମ୍ । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସ୍ନାତୁମ୍ ଉତ୍ଥାଯ ନିର୍ଜଗାମାଙ୍ଗନାଗୃହାତ୍
ବଡ଼ ହସରେ 'ଶିଖିଧ୍ୱଜ' ବୋଲି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ ଉଠି, ଜଣାନା ଗୃହରୁ ବାହାରିଗଲେ।
କଷ୍ଟଂ ନାତ୍ମନି ଵିଶ୍ରାନ୍ତୋ ମଦ୍ଵଚାଂସି ନ ବୁଦ୍ଧଵାନ୍ । ରାଜେତି ଖିନ୍ନା ଚୂଡାଲା ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରପରାଭଵତ୍
ହାୟ, ସେ ନିଜେ ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତି ମିଳାଉନାହାନ୍ତି, ମୋ କଥା ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ଚୂଡାଳା ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଗଲେ।
ତଦା ତଥାଙ୍ଗ ତତ୍ରାଥ ତାଦୃଶାଶଯଯୋସ୍ ତଯୋଃ । ତାଭିଃ ପାର୍ଥିଵଲୀଲାଭିର୍ ଦିଵସସ୍ ସ ଜଗାମ ହ
ସେ ସମୟରେ, ବନ୍ଧୁ, ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଏମିତି ଭାବନା ସହିତ, ରାଜସିଖ ଖେଳ ଓ ମଜାରେ ଦିନଗୁଡ଼ିକ କଟିଗଲା।
କ୍ରମେଣ ମାସା ଋତଵୋ ରାମ ସଂଵତ୍ସରାସ୍ ତଥା । ଅତୀତା ବହଵସ୍ ତତ୍ର ଦମ୍ପତ୍ଯୋସ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧଯୋସ୍ ତଯୋଃ
ହେ ରାମ, ସେଇ ସ୍ନେହମୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଏଠାରେ ଦିନ, ମାସ, ଋତୁ ଏବଂ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ କଟିଗଲା।
ଏକଦା ନିତ୍ଯତୃପ୍ତାଯା ନିରିଚ୍ଛାଯା ଅପି ସ୍ଵଯମ୍ । ଚୂଡାଲାଯା ବଭୂଵେଚ୍ଛା ଲୀଲଯା ଖଗମାଗମେ
ଏକ ଦିନ, ଚୂଡ଼ାଳା ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନରେ ମଜା ପାଇଁ ଉଡ଼ିବା କଳା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଲା।
ଖଗମାଗମସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅଥ ସା ନୃପକନ୍ଯକା । ସର୍ଵଭୋଗାନ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ସମାଗମ୍ଯ ଚ ନିର୍ଜନମ୍
ଉଡ଼ିବା କଳା ଶିଖିବା ପାଇଁ, ସେ ରାଜକନ୍ୟା ସମସ୍ତ ସୁଖସାମଗ୍ରୀକୁ ଅନାଦର କରି, ଏକା ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଏକୈଵୈକାନ୍ତନିରତା ସ୍ଵାସନାଵସ୍ଥିତାଙ୍ଗକା । ଊର୍ଧ୍ଵଗପ୍ରାଣପଵନଚିରାଭ୍ଯାସଂ ଚକାର ହ
ସେ ଏକା, ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ଭାବରେ ନିଜ ଆସନରେ ବସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଶ୍ୱାସକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇବା ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗତ୍ ସସ୍ଥାସ୍ନୁଜଙ୍ଗମମ୍ । ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଯ ତତ୍ କ୍ରିଯାନାମ୍ନଃ ଫଲମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଉଛି—ଏହି ସ୍ଥିର ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି—ସେସବୁ 'ସ୍ପନ୍ଦନ' ନାମର କ୍ରିୟାର ଫଳ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
କସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦଵିଲାସସ୍ଯ ଘନାଭ୍ଯାସସ୍ଯ ମେ ଵଦ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଖଗମନାଦ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ଫଲଂ ଯତ୍ନୈକଶାଲିନଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନର ଖେଳ, ଏହି ଘନ ଅଭ୍ୟାସ କାହାର? ଏହି ଏକାଗ୍ର ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ—ଯେପରି ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ଇତ୍ୟାଦି—କାହା ପାଇଁ?
ଆତ୍ମଜ୍ଞୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞସ୍ ସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଲୀଲଯା ତଥା । କଥଂ ସଂସାଧଯତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଯଥାଵଦ୍ ଵଦ ମେ ଵିଭୋ
ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥିବା କିମ୍ବା ନ ଜାଣିଥିବା, ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କିମ୍ବା ମଜା ପାଇଁ—ଏହି ସବୁ କିପରି ସମ୍ପାଦନ କରାଯାଏ? ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ତ୍ରିଵିଧଂ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ସାଧ୍ଯଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇହ ସର୍ଵତଃ । ଉପାଦେଯଂ ଚ ହେଯଂ ଚ ତଥୋପେକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ—କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ, ଓ କିଛି ଅବହେଳା କରିବାକୁ।
ଆତ୍ମଭୂତଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ହ୍ଯ୍ ଉପାଦେଯଂ ତୁ ସାଧ୍ଯତେ । ହେଯଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ହ୍ଯ୍ ଉପେକ୍ଷ୍ଯଂ ମଧ୍ଯମ୍ ଏତଯୋଃ
ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ତାହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଲଭିବାକୁ ପଡେ; ଯାହା ଛାଡିଦେବାଯୋଗ୍ୟ, ତାହାକୁ ବୁଝିଲେ ପରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଅ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯାହାକୁ ଅନଦେଖା କରିବା ଉଚିତ, ସେହି ମଧ୍ୟମ।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆହ୍ଲାଦନକରମ୍ ଆଦେଯଂ ତଦ୍ ଅସନ୍ମତେଃ । ତଦ୍ଵିରୁଦ୍ଧମ୍ ଅନାଦେଯମ୍ ଉପେକ୍ଷ୍ଯଂ ମଧ୍ଯମଂ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ସେଉଁଠି ନିଜେ ନିଜେ ନେବା ଉଚିତ ବୋଲି ସଠିକ ବୁଝିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି; ଯାହା ଏହାକୁ ବିପରୀତ, ସେଉଁଠି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ତାକୁ ଅନଦେଖା କରିବାକୁ କହାଯାଏ।
ସନ୍ମତେର୍ ଵିଦୁଷୋ ଜ୍ଞସ୍ଯ ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମମଯଂ ଯଦା । ତ୍ରଯ ଏଵ ତଦା ପକ୍ଷାସ୍ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ନ କେଚନ
ଯେଉଁଠି ସଠିକ ବୁଝିବା ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଆତ୍ମାର ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ତିନିଟି ଉପାୟ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦଂ କଦାଚିଲ୍ ଲୀଲଯା ନ ଵା । ଉପେକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଅକ୍ଷିନିକ୍ଷିପ୍ତମ୍ ଆଲୋକଯତି ଵା ନ ଵା
କେବଳ ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି କେତେବେଳେ ଖେଳ ଭାବେ ଅନଦେଖା କରାଯାଏ, କେତେବେଳେ ନୁହେଁ; କିମ୍ବା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ନୁହେଁ।
ଜ୍ଞସ୍ଯୋପେକ୍ଷ୍ଯାତ୍ମକଂ ରାମ ମୂଢସ୍ଯାଦେଯତାଂ ଗତମ୍ । ହେଯଂ ସ୍ଫାରଵିରାଗସ୍ଯ ଶୃଣୁ ସିଦ୍ଧିକ୍ରମଂ କଥମ୍
ହେ ରାମ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ନିର୍ବିକାର ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁ ମୂଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ସେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭଲଭାବେ ବିରାଗୀ, ସେ ମାନେ ଛାଡ଼ିବା ଯୋଗ୍ୟ ଦିନ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, କିପରି ଶକ୍ତି ଲାଭ କରାଯାଏ, ତାହାର କ୍ରମ।
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯସାଧନାସ୍ ସର୍ଵସିଦ୍ଧଯଃ । ଜୀଵମ୍ ଆହ୍ଲାଦଯନ୍ତୀହ ଵସନ୍ତ ଇଵ ଭୂତଲମ୍
ଏଠାରେ ଦେଶ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ଜୀବକୁ ଏମିତି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ରୁତୁବସନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ମଧ୍ଯେ ଚତୁର୍ଣାମ୍ ଏତେଷାଂ କ୍ରିଯା ପ୍ରଥମକଲ୍ପିକୀ । ସିଦ୍ଧ୍ଯାଦିସାଧନେ ସାଧୋସ୍ ତନ୍ମଯାସ୍ ତେ ଯତଃ କ୍ରମାଃ
ଏହି ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ସିଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଯେଉଁ କ୍ରମ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ।
ଗୁଲିକାଞ୍ଜନଖଡ୍ଗାଦିକ୍ରିଯାକ୍ରମନିରୂପଣମ୍ । ତତ୍ରାସ୍ତାଂ ତାଵଦ୍ ଏଷୋ ଽତ୍ର ଵିସ୍ତାରଃ ପ୍ରକୃତାର୍ଥହା
ଗୁଳି, ଅଞ୍ଜନ, ତଳୱାର ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟର କ୍ରମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ରଖି ଦିଅ, କାରଣ ଏହା ପ୍ରଧାନ ବିଷୟକୁ ଦୂର କରିଦିଏ।
ରତ୍ନୌଷଧିତପୋମନ୍ତ୍ରକ୍ରିଯାକ୍ରମନିରୂପଣମ୍ । ତତ୍ରାସ୍ତାଂ ତାଵଦ୍ ଏଷୋ ଽତ୍ର ଵିସ୍ତାରଃ ପ୍ରକୃତାର୍ଥହା
ଏଠାରେ ରତ୍ନ, ଔଷଧ, ତାପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟା ଆଦିର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣୀ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଦୂର କରିଥାଏ, ଏହି ବିସ୍ତାରକୁ ଏଠାରେ ଛାଡି ଦିଅ।
ଶ୍ରୀଶୈଲେ ସିଦ୍ଧଦେଶେ ଚ ମେର୍ଵାଦୌ ଵା ନିଵାସତଃ । ସିଦ୍ଧିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି ଵିସ୍ତାରଃ କ୍ରିଯୋତ୍ଥା ପ୍ରକୃତାର୍ଥହା
ଶ୍ରୀଶୈଳ, ସିଦ୍ଧଦେଶ କିମ୍ବା ମେରୁ ଆଦି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରି ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ଆସେ, ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଦୂର କରିଥାଏ, ଏହି ବିସ୍ତାରକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡି ଦିଅ।