ପ୍ରେକ୍ଷେ ତାଵତ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ କିମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଯାମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । କସ୍ଯାଯଂ ଜାଗତୋ ମୋହଃ କଥମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଃ କ୍ଵ ଵା
ସେ ନିଜକୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲା—'ମୁଁ କିଏ? ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ମୋହ କାହାର? ଏହା କିପରି ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା?'
ଦେହସ୍ ତାଵଜ୍ ଜଡୋ ମୂକୋ ନାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ନିଶ୍ଚଯଃ । ଆବାଲମ୍ ଏତତ୍ ସଂସିଦ୍ଧଂ ମୃତୌ ଚୈଵାନୁଭୂଯତେ
ଦେହ ତ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଏବଂ ନିର୍ବାକ୍—'ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି କଥା ଛୁଆବେଳୁ ଠାରୁ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣଶ୍ ଚାସ୍ଯ ନ ଭିନ୍ନୋ ଽଵଯଵାତ୍ମକଃ । ଅଵଯଵାଵଯଵିନୋର୍ ଅଭେଦାଜ୍ ଜଡ ଏଵ ଚ
କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଅଂଗମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଯେପରି ଅଂଶ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼।
ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଗଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜଡ ଏଵେତି ଦୃଶ୍ଯତେ । ପ୍ରେର୍ଯତେ ମନସା ଯସ୍ମାଦ୍ ଯଷ୍ଟ୍ଯେଵ ଭୁଵି ଲୋଷ୍ଟକଃ
ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; କାରଣ, ଏହାମାନେ ମନର ଆଦେଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ମାଟିର ଚୁଆଁ ଭୂମିରେ ଚଳାଯାଏ।
ମନଶ୍ ଚୈଵ ଜଡଂ ମନ୍ଯେ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମକଶକ୍ତିମତ୍ । କ୍ଷେପଣୈର୍ ଇଵ ପାଷାଣଃ ପ୍ରେର୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯୈଃ
ମୁଁ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ବୋଲି ଭାବେ, ଯଦିଓ ଏହାରେ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା ବୁଦ୍ଧିର ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଥିବା ପାଥରକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ ନିଶ୍ଚଯରୂପୈଵଂ ଜଡାସତ୍ଯେତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ଖାତେନେଵ ସରିତ୍ ସ୍ଵୈରମ୍ ଅହଙ୍କାରେଣ ଵାହ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧି ଯେପରି ନିଶ୍ଚୟର ରୂପ, ସେହିପରି ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଡ଼ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ; ଏହାକୁ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ନିଜେ ନେଇଯାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଖାଲି ଖୋଦିଲେ ନଦୀ ତାହାରେ ବହିଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରୋ ଽପି ନିସ୍ସାରୋ ଜଡ ଏଵଂ ଶଵାତ୍ମକଃ । ଜୀଵେନ ଜନ୍ଯତେ ଯକ୍ଷୋ ବାଲେନେଵ ଭ୍ରମାତ୍ମକଃ
ଏହି ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଅସାର, ଜଡ଼ ଏବଂ ମୃତଦେହ ସଦୃଶ; ଏହା ଜୀବରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ଭୂତପ୍ରତିଧି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵଶ୍ ଚ କଲନାକାରୋ ଵାତାତ୍ମା ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତଃ । ଶୁକ୍ରସାରୋ ଽନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯେନ କେନାପି ପରିଜୀଵତି
ଜୀବ ଭାବନାର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ପବନ ସଦୃଶ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ; ଶୁକ୍ରର ସାରରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟରେ ଅନ୍ତରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ।
ଆମ୍ ଅହୋ ଜ୍ଞାତମ୍ ଏତେନ ଚେତ୍ଯୋଲ୍ଲେଖକଲଙ୍କିନା । ଜୀଵୋ ଜୀଵତି ଜୀଵେନ ଚିଦ୍ରୂପେଣାତ୍ମରୂପିଣା
ହଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବୁଝିପାରିଲା: ବସ୍ତୁ ଭାବନାର ଦ୍ୱେଷ ଲାଗିଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ନିଜେ ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମର ଉପରେ ଆଧାର କରି ବଞ୍ଚିଥାଏ।
ଚେତ୍ଯଭ୍ରମଵତା ଜୀଵଶ୍ ଚିଦ୍ରୂପେଣୈଵ ଜୀଵତି । ଆମୋଦଃ ପଵନେନେଵ ଖାତେନେଵ ସରିଦ୍ରଯଃ
ବସ୍ତୁ ଭ୍ରମରେ ମୁହଁ ଦେଇଥିବା ଜୀବ, କେବଳ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାଏ—ଯେପରି ଗନ୍ଧ ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ନଦୀ ଖୋଦା ରାସ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବହେ।
ଅସତ୍ଯଜଡଚେତ୍ଯାଂଶଶ୍ରଯଣାଚ୍ ଚିଦ୍ଵପୁର୍ ଜଡମ୍ । ମହାଜଡଗତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଅପି ରୂପଂ ସ୍ଵମ୍ ଉଜ୍ଝତି
ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରିକି ବଡ଼ ଜଡ଼ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭିତରକୁ ଅଗ୍ନି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ନିଜ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ସଦ୍ ଵାସଦ୍ ଵା ଯଦ୍ ଆଭାସି ଚିତ୍ ସମାଚାମତି ସ୍ଵତଃ । ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଅଲମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ତଦ୍ ଏଵ ଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍
ଯାହା କି ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିରେ ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ, ଚେତନା ସେଥିକୁ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଭିତରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ନିଜ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଇ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂ ଚିଦ୍ରୂପମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଚ୍ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ଜଡଂ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପଂ ଚେତତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯପ୍ରବୋଧିତମ୍
ଏଭଳି, ଏହି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେବାରୁ, ଜଡ଼, ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଗ୍ରତ କରେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚୂଡାଲା କେନୈଷା ଚିତ୍ ପ୍ରଚେତତେ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚିରାଚ୍ ଚେତ୍ଥଂ ଵ୍ଯବୁଧ୍ଯତ
ଏପରି ଭାବି, ଚୂଡାଳା ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି ଚେତନାକୁ କିଏ ସଚେତନ କରେ?' ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାବି, ସେ ଶେଷରେ ବୁଝିପାରିଲେ।
ଅହୋ ନୁ ଚିରକାଲେନ ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞେଯମ୍ ଅନାମଯମ୍ । ଯଦ୍ ଵୈ ଚିଚ୍ଚମିତଂ କୃତ୍ଵା ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦୂଯତେ ପୁନଃ
ହାଁ, ଏତେ ଦିନ ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିପାରିଲି। ଯେତେବେଳେ ଚେତନାକୁ ଠିକ୍ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ପୁଣି କେବେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ଏତେ ହି ଚିଦ୍ଵିଲାସାନ୍ତା ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦଯଃ । ଅସନ୍ତସ୍ ସନ୍ତ ଏଵାହୋ ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦୁଵଦ୍ ଆସ୍ଥିତାଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଚେତନାର ଖେଳରେ ଶେଷ ହୁଏ। ସେମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ମହାଚିଦ୍ ଏକୈଵାସ୍ତୀହ ମହାସତ୍ତେତି ଯୋଚ୍ଯତେ । ନିଷ୍କଲଙ୍କା ସମା ଶୁଦ୍ଧା ନିରହଙ୍କାରରୂପିଣୀ
ଏଠାରେ କେବଳ ବଡ଼ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହାକୁ ବଡ଼ ସତ୍ତା କୁହାଯାଏ। ଏହା ନିର୍ମଳ, ସମ, ପବିତ୍ର ଓ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ।
ଶୁଦ୍ଧସଂଵେଦନାକାରା ଶିଵଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅଚ୍ଯୁତା । ସକୃଦ୍ଵିଭାତା ଵିମଲା ନିତ୍ଯୋଦଯଵତୀ ସ୍ଥିତା
ଏହି ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତିର ଆକାର, ଶୁଭ, କେବଳ ଚେତନାରୁ ଗଠିତ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହା ଏକଥର ଉଦିତ ହେଲେ, ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଅଚଳ ରହିଥାଏ।
ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମପରମାତ୍ମାଦିନାମଭିର୍ ଯାଭିଧୀଯତେ । ଚେତ୍ଯଚେତନଚିତ୍ତାଦି ନାସ୍ଯା ଭିନ୍ନଂ ନ ସା ତତଃ
ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆତ୍ମା ଓ ଏପରି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ମନ, ଚେତନା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଏପରି ସବୁ ତାହାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏମାନେ ଅଲଗା ନୁହନ୍ତି।
ତଯୈଷା ଚେତ୍ଯତେ ଚିଚ୍ଛ୍ରୀସ୍ ସୈଷାଦ୍ଯା ଚିଦ୍ ଇତି ସ୍ମୃତା । ଅଚେତ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ ତସ୍ଯା ରୂପମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚେତନାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ଚେତନାର ଦେବୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଅନୁଭବରେ ଆସୁନାହିଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ସେଇ ଏହାର ଅଖଣ୍ଡ ରୂପ।
ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦ୍ଯର୍ଥରୂପୈସ୍ ସୈଵଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ତରଙ୍ଗକଣକଲ୍ଲୋଲଵଲନୈର୍ ଅମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵାତ୍ମନି
ଏହି ଚେତନା ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ନିଜ ଭିତରେ ତରଙ୍ଗ, ଫେଣା, ଲହରି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଜଗଦ୍ଭୂତପଦାର୍ଥାନାଂ ସତ୍ତା ସ୍ଫୁରତି ସାନ୍ତରେ । ଯଦ୍ ଇଦଂ ତତ୍ ପରଂ ରୂପଂ ତସ୍ଯାଃ ଖଲୁ ମହାଚିତେଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭୂତ ଓ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହାର ଭିତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯାହା କି ଏହି ଅଛି, ସେଇ ମହାଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ।
ଶୁଦ୍ଧସଂଵିନ୍ମହାସିଂହୀ ସେଯଂ ସମସମୋଦିତା । ଅନନ୍ଯଯୈଵାନ୍ଯଯେଵ ଜଗଜ୍ଜୃମ୍ଭିକଯା ସ୍ଥିତା
ଏହି ପବିତ୍ର ଚେତନାର ମହାସିଂହୀ, ସମଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ନିଜେ ନିଜ ପ୍ରଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ଅଛି, ଏହା ନିଜ ଅପରାଜିତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକା ଏକା ଅବସ୍ଥିତ।
ସତ୍ତା ତଦ୍ଵ୍ଯତିରେକେଣ ନାନ୍ଯା ସମ୍ଭଵତୀହ ହି । ଵିଚିତ୍ରହେମଭାଣ୍ଡାନାଂ ନନୁ ହେମେତରା ଯଥା
ତାହା ଛଡ଼ି ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯେପରି ନାନା ପ୍ରକାର ଗୋଲାପ ଗହଣା ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଏକମାତ୍ର ସୁନାରୁ ହୋଇଥାନ୍ତି।
ସା ଯଥୋଦେତି ତଦ୍ରୂପମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଚେତତି ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵଚିତ୍ତ୍ଵେନ ଦ୍ରଵତ୍ଵେନ ତରଙ୍ଗାଦିତ୍ଵମ୍ ଅମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵ
ସେ ଯେପରି ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ନିଜକୁ ନିଜ ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ନିଜର ଚିତ୍ତ ଓ ତରଳତା ଦ୍ୱାରା, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି।
ମହାଚିତୋ ଜଗଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଉଦେତୀଵାନୁଦଯ୍ଯ୍ ଅପି । ତଦାତ୍ମୈଵ ଯଥାଵର୍ତୋ ରୂପଵାଞ୍ ଜଲଧୌ ଦ୍ରଵାତ୍
ମହାଚିତ୍ତରୁ ଜଗତ ଚେତନାରୁ ଉଦୟ ହେଉଛି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଏହି ଚିତ୍ତର ନିଜ ରୂପ, ଜଳରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଭଳି ତରଳ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଏଵାହମ୍ ଅନହମ୍ଭାଵମ୍ ଆତତମ୍ । ନ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମମରଣେ ନ ଚ ସ୍ତସ୍ ସଦସଦ୍ଗତୀ
ଏଭଳି, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର, ମୋର 'ମୁଁ' ଭାବର ଅଭାବ ସାରା ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ। ଏହି ଚେତନା ପାଇଁ କେବେ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଏହା କେବେ ଅସ୍ତି କିମ୍ବା ନାସ୍ତି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେନି।
ନ ନାଶସ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଚିନ୍ମାତ୍ରନଭସଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଅଚ୍ଛେଦ୍ଯୋ ଽଯମ୍ ଅଦାହ୍ଯୋ ଽଯଂ ଚିଦାତ୍ମା ନିତ୍ଯନିର୍ମଲଃ
ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ କେବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏନି। ଏହି ଚେତନାର ଆତ୍ମା କେବେ ଭାଙ୍ଗିପାରିବେ ନାହିଁ, ଜଳିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହା ସଦା ସ୍ଥାୟୀ ଓ ପବିତ୍ର।
ଅହୋ ନୁ ଚିରକାଲେନ ଶାନ୍ତାସ୍ମି ପରିନିର୍ଵୃତା । ନିର୍ଵାସିତମତିର୍ ମୁକ୍ତମ୍ ଆସେ ନିର୍ମନ୍ଦରାବ୍ଧିଵତ୍
ହାଁ, ବହୁଦିନ ପରେ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାଣ ପାଇଛି। ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଦୂର ହୋଇ, ମୁଁ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ସାଗର ଭଳି ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି।
ଅସଦାଭାସମ୍ ଅତ୍ଯଚ୍ଛମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅଜମ୍ ଅଚ୍ଯୁତମ୍ । ଆତ୍ମାକାଶମ୍ ଅନାଯାସମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ରମେ ଚିରମ୍
ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସ୍ପଷ୍ଟ, ଅନନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅଚଳ ଆତ୍ମାର ଆକାଶକୁ ସହଜରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଛି।