ସୁଖାନି ପ୍ରପଲାଯନ୍ତେ ଶରା ଇଵ ଗୁଣଚ୍ଯୁତାଃ । ପତନ୍ତି ଚେତୋ ଦୁଃଖାନି ଧୃଷ୍ଟା ଗୃଧ୍ରା ଇଵାମିଷମ୍
ସୁଖଗୁଡ଼ିକ ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀର ଭଳି ଶୀଘ୍ର ହରାଇଯାଉଛି; ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକ ତ ଧୃଷ୍ଟ ଗୃଧ୍ର ପରି ମନକୁ ଶିକାର କରିବାକୁ ଆସିପଡ଼େ।
ବୁଦ୍ବୁଦଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାପ୍ସୁ ଶରୀରଂ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରମ୍ । ରମ୍ଭାଗର୍ଭ ଇଵାସାରୋ ଵ୍ଯଵହାରୋ ଵିରାଗଦଃ
ବର୍ଷାର ପାଣିରେ ଥିବା ଫେନା ପରି ଏହି ଶରୀର ମଧୁର୍ତ୍ତିକ; ରସବିହୀନ କଦଳୀ ଗଠି ପରି ଲୋକିକ କାମକାଜ ରାଗ ଛାଡ଼ି ଅର୍ଥହୀନ।
ସତ୍ଵରଂ ଯୁଵତା ଯାତା କାନ୍ତେଵାପ୍ରିଯକାମିନଃ । ବଲାଦ୍ ଅରତିର୍ ଆଯାତା ଵୈରସ୍ଯମ୍ ଇଵ ପାଦପମ୍
ଯୁବତୀ ଯେମିତି ଅପ୍ରିୟ ପ୍ରେମିକଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ସେହିପରି ଯୌବନ ଶୀଘ୍ର ହରାଇଯାଏ; ଅସକ୍ତି ଜୋରକରି ଆସେ, ଯେପରି ଗଛକୁ ରସହୀନତା ଆକ୍ରମଣ କରେ।
ତଦ୍ ଇହ ସ୍ଯାତ୍ କୁସଂସାରେ କିଂ ନାମ ବତ ଶୋଭନମ୍ । ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପୁନଶ୍ ଚେତୋ ଦଶାସୁ ନ ଵିଦୂଯତେ
ଏହି ମିଥ୍ୟା ସଂସାରରେ କଣ ଏମିତି ଭଲ କିଛି ଅଛି, ଯାହା ପାଇଲେ ମନ ପୁଣି ପୁଣି ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏନାହିଁ?
ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ଯୁଗ୍ମଂ ତତ୍ ସଂସାରଵ୍ଯାଧିଭେଷଜମ୍ । ଚିରଂ ଵିଚାରଯାମ୍ ଆସ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅଧ୍ଯାତ୍ମ ସମ୍ମତମ୍
ଏହିପରି ଜଗତର ଦୁଃଖ ଏବଂ ତାହାର ଉପଚାର ଦୁଇଟିକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ସେମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୈକମନ୍ତ୍ରେଣ ସଂସୃତ୍ଯାଖ୍ଯା ଵିଷୂଚିକା । ସଂଶାମ୍ଯତୀତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତାଵ୍ ଆସ୍ତାଂ ତତ୍ପରାଯଣୌ
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଲେ ଯେ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧ ହେଉଛି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ମନ୍ତ୍ର। ଏହିପରି ଭାବେ, ସେମାନେ ଏହି ପଥରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ।
ତଚ୍ଚିତ୍ତୌ ତଦ୍ଗତପ୍ରାଣୌ ତତ୍କଥୌ ତଦ୍ଵିଦାଶ୍ରଯୌ । ତଦ୍ଵିଦେକାର୍ଚନପରୌ ତଦୀହୌ ତୌ ବଭୂଵତୁଃ
ସେମାନଙ୍କର ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ସେଇ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହେଲା, ସମସ୍ତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଆଶ୍ରୟ ସେଇ ଆତ୍ମାରେ ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ କେବଳ ତାହାର ଉପାସନା ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଲାଗି ରହିଲେ।
ତତ୍ରୈଵାତିଘନାଭ୍ଯାସୌ ବୋଧଯନ୍ତୌ ପରସ୍ପରମ୍ । ତତ୍ପ୍ରୀତୌ ତତ୍ସମାରମ୍ଭୌ ଚିରକାଲଂ ବଭୂଵତୁଃ
ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣେ ଗଭୀର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପରସ୍ପରକୁ ଶିଖାଇ, ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ତାହା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରହିଲେ।
ଅଥ ସାଵିରତଂ ବାଲା ରମଣୀଯପଦକ୍ରମାନ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵାଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦାଂ ଵକ୍ତ୍ରାଚ୍ ଛାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାଂସ୍ ତାରଣକ୍ଷମାନ୍
ତାପରେ, ସେ ଜଣେ ଯୁବତୀ ଅବିରତ ଭାବରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମୁଖରୁ ମଧୁର ଶିକ୍ଷାର ଅନୁକ୍ରମ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଶୁଣିଲା।
ଇତ୍ଥଂ ଵିଚାରଯାମ୍ ଆସ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅହର୍ନିଶମ୍ । ଅଵ୍ଯାପୃତା ଵ୍ଯାପୃତା ଚ ଧିଯା ଧଵଲଯାଶଯେ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସେ ଦିନ ରାତି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ମନ ଲାଗିଥିଲେ ବା ଅଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁଧା ମନୋଭାବରେ।
ପ୍ରେକ୍ଷେ ତାଵତ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ କିମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଯାମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । କସ୍ଯାଯଂ ଜାଗତୋ ମୋହଃ କଥମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଃ କ୍ଵ ଵା
ସେ ନିଜକୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲା—'ମୁଁ କିଏ? ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ମୋହ କାହାର? ଏହା କିପରି ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା?'
ଦେହସ୍ ତାଵଜ୍ ଜଡୋ ମୂକୋ ନାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ନିଶ୍ଚଯଃ । ଆବାଲମ୍ ଏତତ୍ ସଂସିଦ୍ଧଂ ମୃତୌ ଚୈଵାନୁଭୂଯତେ
ଦେହ ତ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଏବଂ ନିର୍ବାକ୍—'ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି କଥା ଛୁଆବେଳୁ ଠାରୁ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣଶ୍ ଚାସ୍ଯ ନ ଭିନ୍ନୋ ଽଵଯଵାତ୍ମକଃ । ଅଵଯଵାଵଯଵିନୋର୍ ଅଭେଦାଜ୍ ଜଡ ଏଵ ଚ
କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଅଂଗମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଯେପରି ଅଂଶ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼।
ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଗଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜଡ ଏଵେତି ଦୃଶ୍ଯତେ । ପ୍ରେର୍ଯତେ ମନସା ଯସ୍ମାଦ୍ ଯଷ୍ଟ୍ଯେଵ ଭୁଵି ଲୋଷ୍ଟକଃ
ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; କାରଣ, ଏହାମାନେ ମନର ଆଦେଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ମାଟିର ଚୁଆଁ ଭୂମିରେ ଚଳାଯାଏ।
ମନଶ୍ ଚୈଵ ଜଡଂ ମନ୍ଯେ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମକଶକ୍ତିମତ୍ । କ୍ଷେପଣୈର୍ ଇଵ ପାଷାଣଃ ପ୍ରେର୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯୈଃ
ମୁଁ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ବୋଲି ଭାବେ, ଯଦିଓ ଏହାରେ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା ବୁଦ୍ଧିର ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଥିବା ପାଥରକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ ନିଶ୍ଚଯରୂପୈଵଂ ଜଡାସତ୍ଯେତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ଖାତେନେଵ ସରିତ୍ ସ୍ଵୈରମ୍ ଅହଙ୍କାରେଣ ଵାହ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧି ଯେପରି ନିଶ୍ଚୟର ରୂପ, ସେହିପରି ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଡ଼ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ; ଏହାକୁ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ନିଜେ ନେଇଯାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଖାଲି ଖୋଦିଲେ ନଦୀ ତାହାରେ ବହିଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରୋ ଽପି ନିସ୍ସାରୋ ଜଡ ଏଵଂ ଶଵାତ୍ମକଃ । ଜୀଵେନ ଜନ୍ଯତେ ଯକ୍ଷୋ ବାଲେନେଵ ଭ୍ରମାତ୍ମକଃ
ଏହି ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଅସାର, ଜଡ଼ ଏବଂ ମୃତଦେହ ସଦୃଶ; ଏହା ଜୀବରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ଭୂତପ୍ରତିଧି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵଶ୍ ଚ କଲନାକାରୋ ଵାତାତ୍ମା ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତଃ । ଶୁକ୍ରସାରୋ ଽନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯେନ କେନାପି ପରିଜୀଵତି
ଜୀବ ଭାବନାର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ପବନ ସଦୃଶ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ; ଶୁକ୍ରର ସାରରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟରେ ଅନ୍ତରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ।
ଆମ୍ ଅହୋ ଜ୍ଞାତମ୍ ଏତେନ ଚେତ୍ଯୋଲ୍ଲେଖକଲଙ୍କିନା । ଜୀଵୋ ଜୀଵତି ଜୀଵେନ ଚିଦ୍ରୂପେଣାତ୍ମରୂପିଣା
ହଁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବୁଝିପାରିଲା: ବସ୍ତୁ ଭାବନାର ଦ୍ୱେଷ ଲାଗିଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ନିଜେ ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମର ଉପରେ ଆଧାର କରି ବଞ୍ଚିଥାଏ।
ଚେତ୍ଯଭ୍ରମଵତା ଜୀଵଶ୍ ଚିଦ୍ରୂପେଣୈଵ ଜୀଵତି । ଆମୋଦଃ ପଵନେନେଵ ଖାତେନେଵ ସରିଦ୍ରଯଃ
ବସ୍ତୁ ଭ୍ରମରେ ମୁହଁ ଦେଇଥିବା ଜୀବ, କେବଳ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିଥାଏ—ଯେପରି ଗନ୍ଧ ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ନଦୀ ଖୋଦା ରାସ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବହେ।
ଅସତ୍ଯଜଡଚେତ୍ଯାଂଶଶ୍ରଯଣାଚ୍ ଚିଦ୍ଵପୁର୍ ଜଡମ୍ । ମହାଜଡଗତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଅପି ରୂପଂ ସ୍ଵମ୍ ଉଜ୍ଝତି
ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରିକି ବଡ଼ ଜଡ଼ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭିତରକୁ ଅଗ୍ନି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ନିଜ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ସଦ୍ ଵାସଦ୍ ଵା ଯଦ୍ ଆଭାସି ଚିତ୍ ସମାଚାମତି ସ୍ଵତଃ । ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଅଲମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ତଦ୍ ଏଵ ଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍
ଯାହା କି ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିରେ ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ, ଚେତନା ସେଥିକୁ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଭିତରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ନିଜ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଇ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂ ଚିଦ୍ରୂପମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଚ୍ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ଜଡଂ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପଂ ଚେତତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯପ୍ରବୋଧିତମ୍
ଏଭଳି, ଏହି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେବାରୁ, ଜଡ଼, ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଗ୍ରତ କରେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚୂଡାଲା କେନୈଷା ଚିତ୍ ପ୍ରଚେତତେ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚିରାଚ୍ ଚେତ୍ଥଂ ଵ୍ଯବୁଧ୍ଯତ
ଏପରି ଭାବି, ଚୂଡାଳା ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି ଚେତନାକୁ କିଏ ସଚେତନ କରେ?' ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାବି, ସେ ଶେଷରେ ବୁଝିପାରିଲେ।
ଅହୋ ନୁ ଚିରକାଲେନ ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞେଯମ୍ ଅନାମଯମ୍ । ଯଦ୍ ଵୈ ଚିଚ୍ଚମିତଂ କୃତ୍ଵା ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦୂଯତେ ପୁନଃ
ହାଁ, ଏତେ ଦିନ ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିପାରିଲି। ଯେତେବେଳେ ଚେତନାକୁ ଠିକ୍ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ପୁଣି କେବେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ଏତେ ହି ଚିଦ୍ଵିଲାସାନ୍ତା ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦଯଃ । ଅସନ୍ତସ୍ ସନ୍ତ ଏଵାହୋ ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦୁଵଦ୍ ଆସ୍ଥିତାଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଚେତନାର ଖେଳରେ ଶେଷ ହୁଏ। ସେମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ମହାଚିଦ୍ ଏକୈଵାସ୍ତୀହ ମହାସତ୍ତେତି ଯୋଚ୍ଯତେ । ନିଷ୍କଲଙ୍କା ସମା ଶୁଦ୍ଧା ନିରହଙ୍କାରରୂପିଣୀ
ଏଠାରେ କେବଳ ବଡ଼ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହାକୁ ବଡ଼ ସତ୍ତା କୁହାଯାଏ। ଏହା ନିର୍ମଳ, ସମ, ପବିତ୍ର ଓ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ।
ଶୁଦ୍ଧସଂଵେଦନାକାରା ଶିଵଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅଚ୍ଯୁତା । ସକୃଦ୍ଵିଭାତା ଵିମଲା ନିତ୍ଯୋଦଯଵତୀ ସ୍ଥିତା
ଏହି ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତିର ଆକାର, ଶୁଭ, କେବଳ ଚେତନାରୁ ଗଠିତ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହା ଏକଥର ଉଦିତ ହେଲେ, ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଅଚଳ ରହିଥାଏ।
ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମପରମାତ୍ମାଦିନାମଭିର୍ ଯାଭିଧୀଯତେ । ଚେତ୍ଯଚେତନଚିତ୍ତାଦି ନାସ୍ଯା ଭିନ୍ନଂ ନ ସା ତତଃ
ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆତ୍ମା ଓ ଏପରି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ମନ, ଚେତନା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଏପରି ସବୁ ତାହାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏମାନେ ଅଲଗା ନୁହନ୍ତି।
ତଯୈଷା ଚେତ୍ଯତେ ଚିଚ୍ଛ୍ରୀସ୍ ସୈଷାଦ୍ଯା ଚିଦ୍ ଇତି ସ୍ମୃତା । ଅଚେତ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ ତସ୍ଯା ରୂପମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚେତନାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ଚେତନାର ଦେବୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଅନୁଭବରେ ଆସୁନାହିଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ସେଇ ଏହାର ଅଖଣ୍ଡ ରୂପ।